29
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
MILLIY QADRIYATLAR ASOSIDA TARBIYANING TARIXIY-
FALSAFIY ILDIZLARI
Atamuratov Shuxrat
magistrant
Ájiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika institutı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15622884
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-June 2025 yil
Ma’qullandi: 07-June 2025 yil
Nashr qilindi: 09-June 2025 yil
Ushbu maqolada milliy qadriyatlar asosida tarbiyaning
tarixiy-falsafiy
ildizlari
o‘rganilgan.
Maqolada
Qoraqalpoq xalqining og‘zaki ijodi va mutafakkirlarining
(Kunxoja Ibrayim ulı, Berdaq) merosi yoshlarni
ma’naviy-axloqiy tarbiyalashdagi o‘rni ko‘rsatildi.
Shuningdek, islomiy meros va sharqona falsafa ta’siri
ta’kidlandi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning milliy
qadriyatlar haqidagi fikrlari maqolada asosiy o‘rin
tutadi. Maqola yosh avlodni ma’naviy yetuk shaxs qilib
tarbiyalashga oid ilmiy mulohazalar va misollarni o‘z
ichiga oladi.
KEY WORDS
Milliy qadriyatlar, tarbiya, tarixiy-
falsafiy
ildizlar,
ma’naviyat,
Qoraqalpoq og‘zaki ijodi, Ajiniyoz,
Berdaq, Kunxoja Ibrayim ulı,
Alisher Navoiy, islomiy meros,
yoshlarga
tarbiya,
ma’rifat,
vatanparvarlik, ilm, axloq.
Bugungi kunda yoshlarni barkamol shaxs sifatida voyaga yetkazishda milliy va
umuminsoniy qadriyatlar asosida tarbiya berish dolzarb masalaga aylangan. Xususan, milliy
qadriyatlarimiz yosh avlodning ma’naviy-axloqiy kamolotida asosiy omil sifatida maydonga
chiqmoqda. Zero, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: "Milliy o‘zlikni anglash,
tarixiy xotirani tiklash va qadriyatlarimizni asrab-avaylash – bu mustaqilligimizning asosi,
ertangi kunimiz poydevoridir" (Mirziyoyev, 2022) [2].
Asosiy qism.
Milliy qadriyatlar deganda bir xalqning asrlar davomida shakllangan urf-
odatlari, an’analari, madaniy merosi, til, din, axloqiy qarashlari tushuniladi. Ular har bir
avlodning dunyoqarashini shakllantirishda, shaxsiy fazilatlarini rivojlantirishda muhim omil
hisoblanadi. Tarixiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, har qanday jamiyatning taraqqiyoti, eng
avvalo, o‘z milliy qadriyatlariga bo‘lgan munosabat bilan belgilanadi.
O‘zbek va Qoraqalpoq xalqlarining boy og‘zaki ijod merosi, jumladan, maqollar,
dostonlar, xalq ertaklari va qadimiy urf-odatlar zamirida yotgan tarbiyaviy g‘oyalar yoshlar
ongu tafakkurini shakllantirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Masalan, qoraqalpoq xalq
og‘zaki ijodida keng tarqalgan "Qoblan batır", "Edige", "Alpamıs" kabi eposlarda jasorat,
vatanparvarlik, ota-onaga hurmat kabi qadriyatlar ulug‘lanadi. "Qoblan batır"da botirlik va
vatan himoyasi, "Edige"da do‘stlik va halollik, "Alpamıs"da esa sadoqat va fidoyilik mavzusi
markazda turadi. Jumladan, “Alpamıs” dostonida Alpomishning o‘z so‘zida turishi, oilasiga va
yurtiga sodiqligi orqali bugungi yoshlarga o‘rnak bo‘la oladigan jasorat, sadoqat kabi
qadriyatlar ifoda topgan:
"Men Alpomish – dushmanga o‘lim, Yurtim uchun yuragimda bor alam va ilim"
(Qoraqalpoq xalq eposlari antologiyasi, 1995)[7].
30
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
Qoraqalpoq maqollarida esa tarbiyaviy mazmun kuchli: masalan, "Ilmi bar – nurli bar"
(Ilm bor joyda nur bor), "Ulg‘aymay turip, ulug‘ bolmaysan" (Tajriba ortmay ulug‘ bo‘lmaysan)
kabi hikmatlar yoshlarni ilm, mehnat va sabrga da’vat etadi. Bunday hikmatlar xalq
donishmandligining natijasi bo‘lib, yoshlarni halollik, fidoyilik, sabr va toqatga chorlaydi
(Qoraqalpoq maqollar va hikmatlar to‘plami, 2000)[8].
Bu borada Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy, Bahouddin Naqshband, Mahmud Qoshg‘ariy
kabi mutafakkirlarning asarlarida ifodalangan g‘oyalar muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, qoraqalpoq mutafakkirlaridan biri Ajiniyoz Qosiboy o‘g‘lining she’riy merosida
ham xalqparvarlik, axloqiy poklik va ilmga intilish g‘oyalari kuchli aks etgan. Uning:
"Ilm bilan yur, jaholat yomon, Jaholatda yo‘qdur tuzuk zamon" (Ajiniyoz, 1988) [6] –
degan misralari yoshlarni ma’naviyatga chorlovchi kuchli da’vatdir. Yoki:
"Bolam, o‘qi, bo‘l ilmga dosh, Ilmli bo‘lsang – dunyo keng"
– degan satrlar orqali Ajiniyoz yoshlarni ilm olishga, ma’naviy yuksalishga chaqiradi. U
o‘z she’rlarida ko‘p bora zamona, axloq, ilm, vatanparvarlik haqida chuqur mushohadalar
yuritadi:
"Ko‘ngli pokning so‘zi shirin, Ilmga do‘st – olamga nurin".
Milliy qadriyatlar tarixiga nazar tashlasak, ular sharqona tafakkur, islomiy e’tiqod va
mahalliy urf-odatlar bilan uzviy bog‘langanini ko‘ramiz. Masalan, qadimiy turkiy tamaddun,
islom sivilizatsiyasi va Temuriylar davri ma’naviy merosida axloqiy fazilatlar, odob-axloq,
kattaga hurmat, vatanparvarlik g‘oyalari asosiy o‘rin tutgan.
Abu Nasr Forobiy o‘zining "Fozil odamlar shahri" asarida fazilatli jamiyat va uning
asosiy mezonlari haqida so‘z yuritar ekan, inson tarbiyasini birinchi o‘ringa qo‘yadi.
Forobiyning fikricha, "inson jamiyatdan tashqarida yashay olmaydi, u ijtimoiy mavjudotdir",
shunday ekan, jamiyatni barqaror saqlashning asosiy garovi – bu to‘g‘ri tarbiya va sog‘lom
qadriyatdir (Forobiy, 1993) [3].
Ahmad Yassaviy tasavvuf g‘oyalari orqali insonni nafaqat diniy, balki axloqiy jihatdan
kamolga yetkazishni maqsad qilgan. Uning "Hikmatlar" asarida:
"Ko‘ngling pok bo‘lsa, sen haqdin yiroqmas, Til pok bo‘lsa, qalbingda gard yo‘qmas"
(Yassaviy, 1991)[4]
– kabi misralari axloqiy tozalik va qalb pokligini targ‘ib qiladi.
Mustaqillik yillarida milliy qadriyatlarni tiklash, rivojlantirish va yoshlar ongiga
singdirishga qaratilgan keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi. Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev bu borada shunday deydi: "Agar biz yosh avlodni ma’naviy yetuk, vatanparvar,
bilimli etib tarbiyalay olmasak, qanday zamonaviy islohotlarni amalga oshirmaylik, baribir
kutilgan natijaga erisha olmaymiz" (Mirziyoyev, 2021) [1].
Davlat dasturlari, xususan, "Ma’naviyat va ma’rifat" markazlari, "Yoshlar ishlari
agentligi" faoliyati orqali milliy tarbiya masalalari tizimli ravishda yo‘lga qo‘yildi. Bu
jarayonda asosan tarix, adabiyot, falsafa va din fanlari orqali yosh avlodga milliy g‘urur, tarixiy
xotira va axloqiy mezonlar singdirilmoqda. Qoraqalpog‘istonda ham "Ajiniyoz nomidagi
Nukus davlat pedagogika instituti", Qoraqalpoq filologiyasi va xalq og‘zaki ijodi bo‘yicha ilmiy
markazlar yoshlarni milliy meros asosida tarbiyalashga hissa qo‘shmoqda. Nukusdagi bolalar
kutubxonalari, muzeylar, folklor to‘garaklari orqali yosh avlod ajdodlar merosini amalda
o‘rganmoqda.
Xulosa
. Milliy qadriyatlar asosidagi tarbiya – bu xalqning tarixiy tajribasi, ma’naviy
31
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 06 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
yodgorligi va ijtimoiy barqarorlikning asosi hisoblanadi. Bu qadriyatlarni yoshlar ongiga
singdirish esa kelajakda yuksak ma’naviyatli, Vatanga sadoqatli, barkamol avlodni
shakllantirishning kafolati bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, Qoraqalpog‘iston xalqi tarixiy-
madaniy merosini chuqur o‘rganish va uni ta’lim-tarbiya tizimiga joriy etish bugungi kunning
dolzarb vazifalaridan biridir. Har bir ota-ona, ustoz, jamoatchilik vakillari yosh avlodni milliy
qadriyatlar ruhida tarbiyalashda o‘z hissasini qo‘shmog‘i zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mirziyoyev Sh.M. (2021). Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – T.: O‘zbekiston, 2021.
2.
Mirziyoyev Sh.M. (2022). Ma’naviyatli jamiyat – taraqqiyot poydevori. – T.: Ma’naviyat,
2022.
3.
Forobiy A.N. (1993). Fozil odamlar shahri. – T.: Fan, 1993.
4.
Yassaviy A. (1991). Hikmatlar. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1991.
5.
Quron va Hadisda tarbiya tamoyillari. – T.: O‘zbekiston musulmonlari idorasi, 2019.
6.
Ajiniyoz. (1988). Tanlangan asarlar. – Nukus: Qoraqalpoqstan, 1988.
7.
Qoraqalpoq xalq eposlari antologiyasi. (1995). – Nukus: Qaraqalpaqstan baspasi, 1995.
8.
Qoraqalpoq maqollar va hikmatlar to‘plami. (2000). – Nukus: Bilim, 2000.
