62
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING AXBOROT
TIZIMLARIDA QO‘LLANILISHI.
Sadullayeva Dilnavo Shamsiddin qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand
Davlat universitetining Urgut filiali Biznesni
boshqarish va tabiiy fanlar fakulteti
Axborot tizimlari va texnologiyalari yo‘nalishi
1-bosqich talabasi
+99890 195 45 48
Email: dilnavosadullayeva39@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15812024
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 28-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 30-Iyun 2025 yil
Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining
axborot tizimlarida qo‘llanilishiga oid dolzarb masalalar
yoritilgan. Sun’iy intellektning asosiy yo‘nalishlari,
jumladan mashinali o‘rganish, chuqur o‘rganish va tabiiy
tilni qayta ishlash texnologiyalari haqida umumiy
tushuncha berilgan. Shuningdek, SI asosidagi axborot
tizimlarining tibbiyot, ta’lim, xizmat ko‘rsatish va boshqa
sohalardagi amaliy misollari ko‘rib chiqilgan. Maqolada
SI texnologiyalarining axborot tizimlari samaradorligini
oshirishdagi o‘rni, mavjud muammolar va xavf-xatarlar,
shuningdek, kelajakdagi rivojlanish istiqbollari tahlil
qilingan
KEY WORDS
Sun’iy intellekt, axborot tizimlari,
mashinali
o‘rganish,
chuqur
o‘rganish, tabiiy tilni qayta ishlash,
AI
qo‘llanilishi,
raqamli
texnologiyalar, axborot xavfsizligi,
tahlil tizimlari
Bugungi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan raqamli dunyoda axborot tizimlarining
samaradorligi va aql-idrok darajasi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, sun’iy
intellekt (SI) texnologiyalarining rivojlanishi bu sohada yangi imkoniyatlar ochmoqda. Sun’iy
intellekt orqali axborotni qayta ishlash, foydalanuvchi ehtiyojlarini aniqlash, muammolarni
oldindan taxmin qilish, xizmatlar sifatini oshirish kabi vazifalarni bajarish ancha samaraliroq
bo‘lmoqda.
Asosiy qism
Axborot tizimlarida SI texnologiyalarining qo‘llanilishi nafaqat korxonalar, balki
sog‘liqni saqlash, ta’lim, bank tizimi va boshqa ko‘plab sohalarda ham keng qo‘llanila boshladi.
Shu sababli, ushbu maqolada sun’iy intellektning asosiy yo‘nalishlari, amaliy qo‘llanilishi,
afzalliklari va mavjud muammolari yoritib beriladi.
Sun’iy intellekt (SI) — bu kompyuter tizimlari va dasturlarining inson aqliy faoliyatiga
yaqin bo‘lgan funksiyalarni bajarish qobiliyatidir. Bunga qaror qabul qilish, o‘rganish, tilni
tushunish, tasvirlarni tanish, va muammolarni hal qilish kiradi. Sun’iy intellekt sohasidagi
yutuqlar turli sohalarda axborot tizimlarini yangilash va avtomatlashtirish imkonini
bermoqda.
Mashinali o‘rganish — bu kompyuterlarning aniq dasturlashtirilmasdan turib, tajriba
asosida o‘rganish va yaxshilanish qobiliyatidir. ML algoritmlari ma’lumotlar asosida o‘z-o‘zini
o‘rgatadi va natijalarni bashorat qilish imkonini beradi. Misol uchun, elektron tijorat
saytlarida foydalanuvchining avvalgi haridlariga asoslangan mahsulot tavsiyalari mashinali
o‘rganishga asoslanadi.
63
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
ML algoritmlari uchta asosiy turga bo‘linadi:
Nazoratli o‘rganish (Supervised learning)
— belgilangan ma’lumotlar asosida
modelni o‘rgatish (masalan: uy narxini aniqlash).
Nazoratsiz o‘rganish (Unsupervised learning)
— ma’lumotlardagi yashirin
tuzilmani aniqlash (masalan: mijozlarni segmentlash).
Mustahkamlovchi o‘rganish (Reinforcement learning)
— agentning atrof-muhit
bilan o‘zaro ta’siri orqali optimal harakatni tanlash.
Chuqur o‘rganish — bu mashinali o‘rganishning murakkab shakli bo‘lib,
sun’iy neyron
tarmoqlari
asosida ishlaydi. Ushbu texnologiya tasvirlarni aniqlash, tabiiy tilni tushunish,
ovozli buyruqlarni qayta ishlash kabi vazifalarda juda samarali hisoblanadi. Chuqur o‘rganish
tarmoqlari inson miyasiga o‘xshash ko‘p qatlamli arxitekturaga ega. Masalan, tibbiyotda
rentgen tasvirlarini tahlil qilishda chuqur o‘rganish modeli o‘ta aniqlik bilan o‘simta yoki
kasallikni aniqlay oladi.
Tabiiy tilni qayta ishlash (Natural Language Processing)
NLP — kompyuterlar
tomonidan inson tilini tushunish va tahlil qilishga imkon beruvchi sun’iy intellekt
yo‘nalishidir. NLP yordamida kompyuterlar matnli va og‘zaki tilni qayta ishlaydi, tarjima
qiladi, savollarga javob beradi yoki hujjatlarni avtomatik tahlil qiladi.
NLP texnologiyalari quyidagilarda qo‘llaniladi:
Chatbotlar va virtual yordamchilar (masalan, ChatGPT, Alexa, Siri)
Matn tahlili (spam filtratsiyasi, sentiment tahlili)
Avtomatik tarjima tizimlari (Google Translate)
Zamonaviy axborot tizimlarida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalaridan foydalanish
kundan kunga kengayib bormoqda. SI yordamida tizimlar faqatgina ma’lumotlarni saqlab
qolmay, balki ularni tahlil qilish, foydalanuvchi bilan muloqot qilish va o‘zini-o‘zi
optimallashtirish kabi funksiyalarni bajarishga qodir bo‘lmoqda. Quyida SI qo‘llanilayotgan
asosiy sohalar va real amaliy misollar keltirilgan.
1.Tibbiyotda sun’iy intellekt
Tibbiyot — SI texnologiyalari eng samarali qo‘llanilayotgan sohalardan biridir. AI
yordamida kasalliklarni erta aniqlash, bemor holatini monitoring qilish va davolash rejasini
shakllantirish imkoniyati mavjud.
IBM Watson Health
— bu tizim bemorning tibbiy tarixini
va mavjud tahlillarini tahlil qilib, shifokorga eng mos tashxis va davolash usulini taklif qiladi.
AI diagnostika
— rentgen, MRT yoki UZI tasvirlarini tahlil qilib, o‘simta va boshqa
o‘zgarishlarni aniqlaydi.
2.Ta’lim tizimidagi sun’iy intellekt
Ta’lim sohasida SI texnologiyalari orqali individual yondashuv, bilim darajasini baholash
va avtomatik o‘qitish imkoniyatlari yaratilmoqda.
Intellektual o‘quv platformalari
(masalan, Khan Academy, Coursera) foydalanuvchi
faoliyatini kuzatib, unga mos topshiriqlarni tanlaydi.
AI tutorlar
— talabaga real vaqtda yordam ko‘rsatib, savollariga avtomatik javob
beradi.
3.Chatbotlar va xizmat ko‘rsatish tizimlari
Xizmat ko‘rsatish sohasida chatbotlar mijozlar bilan doimiy aloqada bo‘lib, ularning
savollariga tezkor va aniq javoblar beradi.
64
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
Bank ilovalari yoki internet do‘konlardagi
virtual yordamchilar
(masalan, Tinkoff,
Amazon Assistant)
Muloqotga asoslangan
foydalanuvchi xizmatlari
— muammo yoki savolga avtomatik
javob beruvchi tizimlar.
4.AI asosidagi monitoring va tahmin qilish tizimlari
SI asosida ishlovchi tizimlar real vaqtda ma’lumotlarni tahlil qilib, bo‘lishi mumkin
bo‘lgan voqealarni oldindan tahmin qiladi. Bu xavfsizlik, moliya, va logistikada juda muhim
ahamiyatga ega.
Moliyaviy tahmin tizimlari
— aksiyalar narxini oldindan taxmin qilish
Transport boshqaruvi
— tirbandlikni oldindan ko‘rib, yo‘llarni optimallashtirish
(Google Maps, Yandex Probki)
Endi sun’iy intellektning bir qator afzalliklari va muammolariga to‘xtalsak. Sun’iy
intellekt afzalliklariga ish samaradorligini oshirish, ma’lumotlarni chuqur va tezkor
tahlil qilish, qaror qabul qilishni optimallashtirish, xatoliklar ehtimolini kamaytirish
kabilar kiradi
. Afzalliklari bilan bir qatorda muammolari ham bor. Ular quyidagicha: AI
tizimlari katta miqdordagi shaxsiy va maxfiy ma’lumotlarni qayta ishlaydi. Bu esa axborot
sızib chiqishi va noto‘g‘ri foydalanish xavfini tug‘diradi. Avtomatlashtirilgan tizimlar inson
mehnatiga ehtiyojni kamaytiradi. Bu esa ba’zi sohalarda ishsizlik darajasining oshishiga olib
kelishi mumkin. AI qarorlari ba’zida noto‘g‘ri yoki adolatsiz bo‘lishi mumkin, ayniqsa noto‘liq
yoki noto‘g‘ri ma’lumotlar asosida o‘rgatilgan bo‘lsa. AI bilan bog‘liq etik masalalar —
masalan, kim qaror uchun javobgar? AI tarafkashmi yoki neytralmi? — hanuz ochiq
qolmoqda.
Xulosa
Sun'iy intellekt bugungi kunda axborot tizimlarining ajralmas qismiga aylanib ishlash.
Turli xil vositalar sohalarda - texnikadan tortib ta moliya, xizmat ko'rsatish va ishlab chiqarish
tizimlarigacha - jarayon avtomatlashtirilmoqda, tahlil chuqurlashmoqda va samaradorlik
ortmoqda. Sun'iy intellektda texnologiyalari, apparati, mashinali o‘rganish, chuqur o‘rganish
va tabiiy tilni qayta ishlash kabi yo'nalishlar orqali murakkab amallar inson aralashuvisiz
bajarilmoqda. AI tizimlarini tatbiq etishda ma'lum darajada-xatarlar va muammolar mavjud.
Axborot xavfsizlik, shaxsiy hayot daxlsizligi, ishsizlik muammosi, etik masalalar - bularning
barchasi xususiy tadbirkorlikni talab qiladi. Kelajakda intellekt sun'iy axborot tizimlari
yanada kengayib, hayotimizning barcha jabhalariga chuqur singib ketishi kutilmoqda. Shu
sababli, ushbu texnologiyani ishlab chiqishdan to'g'ri va boshqarishni aniqlash, ularni har
tomonlama o'rganish va huquqiy hamda ijtimoiy sohani nazarda tutgan holda tatbiq etish -
muammolardan bo'lib qoladi..
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xolmatova DI, Karimov N.K. Axborot texnologiyalari va dasturlash asoslari. Toshkent:
Oʻzbekiston Milliy Universiteti, 2020.
2. Xayitov AA Axborot tizimlari va texnologiyalari . — Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
3. Norqulov MS Sun'iy intellekt asoslari . — Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021.
4. Russell S., Norvig P. Sun'iy intellekt: zamonaviy yondashuv . - 4-nashr, Pearson, 2021 yil.
5. Goodfellow I., Bengio Y., Courville A. Deep Learning . - MIT Press, 2016.
6. Jurafskiy D., Martin JH Nutq va tilni qayta ishlash . — 3-nashr loyihasi, Stenford
universiteti, 2023 yil.
65
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
7. "Sun'iy
intellekt
nima?"
-
IBM
Cloud
Learn
Hub
,
https://www.ibm.com/cloud/learn/what-is-artificial-intelligence
8. "Haqiqiy hayotda sun'iy intellektni qo'llash" - Forbes Texnologiya kengashi ,
https://www.forbes.com/sites/forbestechcouncil/2023/07/17
