36
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
IQTISODIYOT TARMOQLARINING RIVOJLANISHI VA
ULARNI TAHLIL QILISHDA SUN’IY INTELLEKT VA
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
Quvatova Zaxro Orifjonovna
Bojxona instituti oʻqituvchisi
Abdujalilov Shahriyor
Bojxona instituti kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15756092
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20-Iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 24-Iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 27-Iyun 2025 yil
Iqtisodiyot tarmoqlarining rivojlanishi va ularni tahlil
qilishda sun’iy intellekt (AI) va inson omili muhim rol
o’ynaydi. Ushbu maqolada, AI texnologiyalarining
iqtisodiyotga
ta'siri,
raqamli
texnologiyalarning
rivojlanish darajalari va inson omilining ahamiyati
hamda bu ikki elementning birgalikdagi ishlashiga
e’tibor qaratiladi
KEY WORDS
Kompyuter, Ray Kurzweil, AI, Stiv
Jobs, suniy intellekt, chakana savdo,
onkologiya, malakali kadrlar, big
data,
moliyaviy
xizmatlar,
algoritmik savdolar, aqlli tizim,
iqtisodiy
o’sish,
biznes
transformatsiyasi.
Kompyuter
[1]
(
Kompyuter-(
computer
–,,kodlar bilan ishlamayman'') –
ishlaydigan avtomatik qurilma
)
nima? Avtomatik
kompyuter vazifaning yechimini topish uchun millionlab operatsiyalarni bajarib, soatlab,
hatto kunlar davomida mustaqil ravishda ishlashi mumkin. Kompyuter minglab maʼlumotni
oʻz ichiga olgan vazifalarni hal qila oladi. Bu maʼlumot raqamlar bilan ifodalangan sonlar,
harflardan tashkil topgan soʻzlar, shuningdek, raqam, harf yoki boshqa belgilarning
kombinatsiyasidan iborat boʻlishi mumkin. Bunday maʼlumotlar mashina soʻzi deb ataladi.
Amerikalik ixtirochi, muhandis va futurolog Ray Kurzweilning
[2]
(
GOOGlE ixtirochilaridan
biri va Amerikalik kompyuter olimi)
fikricha “2030-yillarda kompyuterlar inson miyasi
darajasida fikrlay oladi. 2045-yilga borib esa, insoniyat sun’iy intellekt bilan birlashib, o‘z
imkoniyatlarini cheksiz darajagacha kengaytiradi.”
Mazkur maqolada raqamli texnologiyalar
va sunʼiy intellektning zamonaviy holati, ularning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni,
shuningdek, istiqbollari tahlil qilinadi. Shu asosda texnologiyalardan samarali foydalanish va
ularning salbiy taʼsirlarini minimallashtirish bo‘yicha tavsiyalar ham ishlab chiqiladi.
So‘nggi yillarda eng ko‘p muhokama qilinayotgan mavzulardan biri bu Sun’iy intellekt
(AI) bo‘lib, u zamonaviy iqtisodiyotni yangi bosqichga olib chiqish salohiyatiga ega
texnologiyalardan biri hisoblanadi. AI nafaqat ishlab chiqarish va xizmatlar sohalarida, balki
mehnat bozorida, moliya sektorida va umumiy iqtisodiy o‘sishda ham sezilarli o‘zgarishlarga
olib keladi. Ushbu texnologiyalar jarayonlarni avtomatlashtirish, xarajatlarni kamaytirish va
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, bu orqali iqtisodiy samaradorlikni yanada
rivojlantirish uchun keng qo‘llaniladi.
Sun’iy intellekt texnologiyalari iqtisodiyotni yanada
samaraliroq qilishga yordam beradi. Masalan, sun’iy intellekt yordamida turli sohalarda
jarayonlar avtomatlashtiriladi: moliyaviy xizmatlarda firibgarlikni aniqlash va xavflarni tahlil
qilish, chakana savdoda mahsulot tavsiyalarini taqdim etish, sog‘liqni saqlash sohasidagi
kasalliklarni erta aniqlash. Ushbu texnologiyalar nafaqat jarayonlarni tezlashtiradi, balki
inson xatolarini ham kamaytiradi.
Sun’iy intellekt
37
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
texnologiyalarini jadal joriy etish va ularni mamlakatimizda keng qo‘llash, raqamli
ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini va ularning yuqori sifatini ta’minlash, ushbu sohada
malakali kadrlar tayyorlash uchun qulay shart-sharoitlar yaratish maqsadida
[3]
(17.02.2021
dagi PQ-4996 son qaroridan)
ilgari surilayotgan fikr va g’oyalar ham AI ni nafaqat kelajak
ishlarida balki hozirgi zamondagi muhim va asosiy roli mavjudligini yana bir isboti
hisoblanadi.
Hozirgi kunda, Sun'iy intellekt texnologiyalari iqtisodiyotning turli sohalarida keng
qo'llanilmoqda. Transport, sog'liqni saqlash, chakana savdo kabi sohalarda AI yordamida
jarayonlar avtomatlashtirilmoqda, ma'lumotlar tahlili va qaror qabul qilish jarayonlari
tezlashtirilmoqda. Masalan, sun'iy intellekt yordamida kompaniyalar xaridorlarning xulq-
atvorini o'rganish orqali marketing strategiyalarini optimallashtirish imkoniyatiga ega bo'ladi.
Shuningdek, AI texnologiyalarining jadal rivojlanishi bilan birga, iqtisodiyotda yangi ish
o'rinlari paydo bo'lishi mumkin. Biroq, bu jarayon ba'zida mavjud ish o'rinlarini yo'qotishga
ham olib kelishi mumkin. Jahon iqtisodiyoti tarmoqlarida sun'iy intellektdan foydalanish
natijada AI ko'p odamlar ish joylarini yo'qotishi mumkinligi haqida xavotirlar mavjud. Bu
farazlarning barchasi to’g’ri deyish huddiki AI va yangi texnologiyalardan qo’rqish demakdir.
Kompyuter insondan kuchlimi? Degan fikrga quyidagicha javob berishimiz mumkin:
“Kompyuter insondan kuchli emas, lekin inson aqlini kuchaytiradigan vosita — xuddi
qandayki velosiped yurishni tezlashtirsa, kompyuter ham fikrlash, ijod qilish va muammolarni
hal qilishda inson imkoniyatlarini oshiradi.” Bu fikr egasi Stiv Jobs
[4]
Apple kompaniyasi
asoschisi, biznesmen
har doim texnologiyani inson salohiyatini kuchaytiruvchi vosita deb
ko'rgan. U kompyuterlarni insonning o'zi kuchli bo'lishi uchun xizmat qiladigan qurol deb
bilgan, uni insonni almashtiradigan emas, balki uni to‘ldiradigan narsa sifatida ko‘rgan. Ushbu
rasmda AI ishlatila boshlangan sohalarni ko’rishimiz mumkin.
38
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
Sun’iy intellektdan eng ko‘p foydalanilayotgan soha bu moliyaviy xizmatlar (
Finance
),
undan keyin esa sog‘liqni saqlash (
Healthcare
) va savdo (
Retail
) sohalari turadi. Bu shuni
anglatadiki, AI ayniqsa ko‘p ma’lumot talab qiladigan va avtomatlashtirish foydali bo‘lgan
sohalarda tez joriy qilinmoqda. Chunki kompyuter insondan tez, aniq va xatolarsiz ishlaydi.
Sun'iy intellekt, mashina o'rganish va katta ma'lumotlar (big data) orqali moliyaviy
tahlilni optimallashtirishda yordam beradi. Xususan, algoritmik savdolar (algorithmik
trading) va kredit riskini baholashda AI tizimlari tez-tez ishlatilmoqda.
Goldman
Sachs
[5]
(
1869-yil Nyu yorkda tashkil topgan xalqaro bank
) kabi yirik investitsiya banklari
o'zlarining tizimlarida AI ni joriy etgan va bu orqali xavf-xatarni minimallashtirgan hamda
operatsion samaradorlikni oshirgan.
Shu bilan bir qatorda Sog’liqni saqlash tizimida ham Sun'iy intellekt kasalliklarni erta
aniqlash, tashxis qo'yish, va davolash jarayonlarini yaxshilashda katta yordam bermoqda.
IBM
Watson
[6]
(
IBM kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan onkologiya kasalliklariga
tashxis qo’yadigan sun’iy intellekt tizimi
) kabi tizimlar tibbiy ma'lumotlar asosida qarorlar
qabul qilishda ishlatiladi. 2019-yilda IBM Watson sun'iy intellekti saratonni 93% aniqlik bilan
tashxislashda muvaffaqiyatga erishgan. Watson bu raqamlarga 25 milliondan ortiq tibbiy
maqolalar klinik tahlillar va tadqiqotlarni qisqa vaqt ichida o’qiy olishi, bemorning tibbiy
tarixi, analizlar, rentgen/KT natijalarini tez tahlil qilishi va shu bilan birga shifokorlarlar bilan
maslahatlashgan holda erishgan.
Shu bilan bir qatorda, O‘zbekiston Respublikasi Bojxona qo‘mitasi faoliyatini samarali
tashkil etish, raqamli transformatsiyani jadallashtirish hamda ta’lim, nazorat va boshqaruv
jarayonlarini avtomatlashtirish maqsadida bir qator muhim chora-tadbirlar belgilandi.
Jumladan, Bojxona institutida 2026 yil 1 yanvarga qadar axborot texnologiyalariga asoslangan
quyidagi avtomatlashtirilgan tizimlar joriy etiladi: ta’lim jarayonlarini samarali tashkil etish
va boshqarish uchun “Ta’lim menejmenti” axborot tizimi, professor-o‘qituvchilar faoliyati
samaradorligini baholash uchun “Samaradorlikni baholash” moduli, hamda bojxona organlari
xodimlarining malakasini oshirish uchun “Malaka” axborot tizimi.
Bundan tashqari, 2025 yil 1 iyuldan boshlab bojxona organlari axborot tizimlari sug‘urta
tashkilotlari bilan integratsiya qilinib, chegara orqali harakatlanayotgan avtotransport
vositalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish mexanizmi amalga oshiriladi.
Bu sug‘urta polisini elektron tarzda rasmiylashtirishni nazarda tutadi va barcha jarayonlar
axborot tizimi orqali avtomatlashtiriladi.
39
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 6-SON, PART-2 (YOʻPA)
Qabul qilinayotgan mazkur chora-tadbirlar bojxona organlari faoliyatida inson omilini
kamaytirish, halollik va shaffoflikni oshirish, kadrlar salohiyatini yuksaltirish, ta’lim sifatini
yaxshilash hamda umumiy faoliyat samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Raqamli
texnologiyalarni keng joriy etish orqali bojxona tizimida zamonaviy boshqaruv mexanizmlari
shakllantirilad
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki,
Sun’iy intellekt — bu inson aql-zakovatini taqlid
qiluvchi aqlli tizimlar bo‘lib, iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish, ish o‘rinlarini yaxshilash va
samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda ham sun’iy intellekt sohasiga
katta e’tibor qaratilib, 2021 yil 17 fevralda qabul qilingan Prezident qarori orqali ushbu
texnologiyalarni jadal joriy etish, malakali kadrlar tayyorlash, raqamli iqtisodiyotga asos
bo‘ladigan huquqiy va texnologik infratuzilmani shakllantirish yo‘lga qo‘yildi. Raqamli
iqtisodiyot va sun’iy intellekt bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, AKT va internet
texnologiyalari ushbu tizimlarni rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Sun’iy
intellekt ma’lumotlarni avtomatik tahlil qilish, xizmat sifatini yaxshilash, jarayonlarni
optimallashtirish orqali biznes va ijtimoiy sohalarda yuqori samaradorlikka erishishga
yordam beradi. Tadqiqotchilar sun’iy intellekt strategiyalarini faqat tajriba sifatida emas,
balki to‘liq biznes transformatsiyasi vositasi sifatida qo‘llash kerakligini ta’kidlashmoqda.
Bundan tashqari, texnologiyalardan real foyda olish uchun uni amalda foydalana oladigan
mutaxassislar qo‘liga topshirish muhim ahamiyatga ega. Umuman olganda, sun’iy intellekt
raqamli iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylanib bormoqda va yaqin yillarda uning ta’siri
yanada kengayishi ehtimoldan holi emas.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
2. Ray Kruizweil, “The Singularity is Near” kitobi, 672-bet, 2005-yil 22- sentyabr
3. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy
etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risi” 17.02.2021 yildagi PQ-4996
son qarori.
4. The March 1973 issue of Scientific American
5. IBM Watson Health Presents New Data Demonstrating Real-World Progress of AI in
Oncology at 2019 ASCO Annual Meeting.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat bojxona xizmati organlarining faoliyatini
tashkil etish va bojxona ma’muriyatchiligini yanada takomillashtirishning qo‘shimcha chora-
tadbirlari to‘g‘risida” 25.03.2025 yildagi PQ-122-son qarori.
