5
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
CHET TILINI O‘RGANISHDA EMOTSIONAL
INTELLEKTNING O‘RNI
Matchanova Diloram Karimovna
30 IDUM Ingliz tili o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16791792
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 08- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 11- Avgust 2025 yil
Mazkur maqolada chet tilini o‘rganish jarayonida
emotsional intellektning ahamiyati, uning o‘quvchilar
motivatsiyasi, kommunikativ kompetensiya va ijtimoiy
moslashuvga ta’siri ilmiy asosda yoritilgan. Emotsional
intellektning asosiy komponentlari – o‘z emotsiyalarini
anglash va boshqarish, empatiya, ijobiy munosabatni
shakllantirish
hamda
muloqot
madaniyatini
rivojlantirish – chet tilini samarali o‘zlashtirishdagi o‘rni
tahlil qilinadi. Tadqiqotda psixologiya, pedagogika va
lingvodidaktika yondashuvlari integratsiyasi asosida
emotsional intellektni rivojlantirish metodlari ishlab
chiqilgan bo‘lib, bu usullar til o‘rganuvchilarning nutq
faoliyatida
o‘ziga
ishonchini
oshirish
va
til
kompetensiyalarini mustahkamlashga xizmat qiladi.
KEY WORDS
emotsional intellekt, kommunikativ
kompetensiya,
motivatsiya,
empatiya,
lingvodidaktika,
til
kompetensiyalari,
emotsional
muhit
Globallashuv va raqamlashtirish sharoitida chet tilini o‘rganish faqat grammatik
me’yorlar va leksik birliklarni egallashdan iborat bo‘lmay, muloqot jarayonida shaxsning
affektiv, metakognitiv va ijtimoiy kompetensiyalarini ham safarbar etishni talab qiladi.
O‘quvchi til tizimini bilishi mumkin, ammo real vaziyatda o‘z fikrini ifodalash, notanish
auditoriyada so‘zga chiqish yoki madaniyatlararo nozik ma’nolarni anglashda emotsional
barqarorlik yetishmasa, kommunikativ maqsadga erishish qiyinlashadi. Shu ma’noda
emotsional intellekt (EI) — ya’ni o‘z hamda boshqalarning emotsiyalarini idrok etish, talqin
qilish va boshqarish qobiliyatlari majmui — til o‘rganishning “ko‘rinmas dvigateli” sifatida
namoyon bo‘ladi.
Emotsional intellekt tushunchasi psixologiya fanida shakllangan bo‘lib, uning operatsion
komponentlari odatda o‘z-o‘zini anglash, o‘zini-o‘zi regulyatsiya qilish, ichki motivatsiya,
empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalar sifatida talqin etiladi. Chet tili ta’limi kontekstida mazkur
komponentlar alohida didaktik ahamiyat kasb etadi: o‘z-o‘zini anglash til o‘rganishda kuchli
va zaif tomonlarni real baholashga, o‘zini-o‘zi regulyatsiya qilish qiyin topshiriqlarda
qat’iyatni saqlashga, ichki motivatsiya uzoq muddatli maqsadlar sari intilish va mustaqil
ta’limni yo‘lga qo‘yishga xizmat qiladi. Empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalar esa autentik
muloqotda suhbatdosh niyatini sezish, madaniyatlararo signallarni “o‘qish” va kelishuv topish
imkonini kengaytiradi.
Til o‘rganishda emotsional omillarning ta’siri ko‘pincha “affektiv filtr” metaforasi orqali
izohlanadi: yuqori tashvish, qo‘rquv yoki o‘ziga ishonchsizlik kognitiv resurslar oqimini
6
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
“filtrlab”, inputni qabul qilish va uni chiqishga aylantirishni sekinlashtiradi. Aksincha, ijobiy
emotsional muhit, konstruktiv fikr-mulohaza (feedback) va psixologik xavfsizlik sezgisi
o‘quvchini xatodan qo‘rqmasdan tajriba qilishga undaydi, bu esa, ayniqsa, og‘zaki nutq va
tinglab tushunish kabi ko‘nikmalarda “gapirishga tayyorlik” (willingness to communicate)
darajasini oshiradi. Shunday qilib, EI til kompetensiyalarini bevosita emas, balki motivatsion,
kognitiv va ijtimoiy vositalar orqali bilvosita kuchaytiradi.
Zamonaviy lingvodidaktik yondashuvlar — kommunikativ, vazifaga yo‘naltirilgan (task-
based), CLIL va loyihaviy ta’lim — ta’lim jarayonini hamkorlik, real muammo yechimi va
refleksiya markaziga qo‘yadi. Bu esa o‘z-o‘zidan emotsional intellekt komponentlarini talqin
qilish va rivojlantirish uchun tabiiy sharoit yaratadi: guruh ishida empatiya va ijtimoiy
ko‘nikmalar, reflektiv yozuvlarda o‘z-o‘zini anglash va regulyatsiya, baholash mezonlari bilan
ishlashda esa adolatli va xolis fikr bildirish madaniyati shakllanadi. Raqamli ta’lim muhitlarida
(onlayn munozaralar, videokonferensiyalar, mikrota’lim modullari) esa emotsional
savodxonlik “ekran ortida” ham muloqot sifati va ishtirok darajasini belgilovchi muhim
omilga aylanadi.
O‘zbekiston ta’lim tizimidagi islohotlar, xususan, CEFRga moslashtirilgan o‘quv
dasturlari va kompetensiyaviy yondashuv talablari, til o‘rgatishda shaxsga yo‘naltirilgan
metodikani kuchaytirmoqda. Bunda o‘quvchining psixologik farovonligi, o‘qishdagi qat’iyati
(grit), o‘z ta’limiga egalik hissi (learner autonomy) kabi “yumshoq ko‘nikmalar”ni
rivojlantirishga ehtiyoj yanada dolzarb. Emotsional intellekt aynan shu ko‘prik vazifasini
bajarib, nazariy bilimlar va amaliy kommunikativ samaradorlik o‘rtasidagi tafovutni
qisqartirishga xizmat qiladi. Mazkur maqolaning ilmiy muammosi shundan iboratki, EI
ko‘pincha tarbiyaviy-axloqiy tushuncha sifatida til kurslarida “qo‘shimcha” yo‘nalish deb
qaraladi, amalda esa o‘qitish strategiyalari, baholash va o‘quv muhitini loyihalashda markazga
chiqishi lozim. Tadqiqotning maqsadi — emotsional intellektning chet tilini o‘rganish
natijalariga ko‘rsatadigan mexanizmlarini konseptual asoslash, sinf va onlayn muhitda EI’ni
rivojlantirishga qaratilgan metodik yechimlarni tizimlashtirish hamda o‘qituvchi-
amaliyotchilar uchun amaliy tavsiyalar paketi taklif etishdir.
Shu maqsadda maqolada psixologik, pedagogik va lingvodidaktik manbalar
integratsiyasi asosida quyidagi savollarga javob izlanadi: (1) EI komponentlari chet tili
ko‘nikmalarining (tinglab tushunish, o‘qish, yozish, gapirish) shakllanishiga qanday yo‘llar
bilan ta’sir etadi? (2) EI’ni rivojlantirishga qaratilgan dars dizayni elementlari (refleksiya,
emotsional chek-in/chek-out, konstruktiv fikr-mulohaza protokollari, rolli o‘yinlar) qaysi
sharoitda yuqori samaradorlik beradi? (3) O‘quvchi va o‘qituvchining emotsional savodxonligi
baholash jarayoniga qanday integratsiyalanishi mumkin? Mazkur izlanish natijasida EI va til
o‘rganish o‘rtasidagi bog‘liqlikni yorituvchi konseptual model hamda dars amaliyotiga tatbiq
etiladigan metodik tavsiyalar ishlab chiqiladi. Chet tilini o‘rganishda emotsional intellektning
o‘rni nazariy jihatdan asoslangan va amaliy jihatdan isbot talab qiladigan dolzarb yo‘nalishdir.
EI’ni ta’lim jarayonining markaziy elementi sifatida ko‘rish o‘quvchining motivatsiyasi va
psixologik barqarorligini mustahkamlabgina qolmay, uning madaniyatlararo muloqotda
samarali, mas’uliyatli va empatik ishtirokini ta’minlaydi. Shu asosda maqola keyingi
bo‘limlarda EI’ning nazariy poydevorini, uning til ta’limiga tatbiqi mexanizmlarini va amaliy
metodik yechimlarni batafsil yoritadi.
Chet tilini o‘rganish jarayonida emotsional intellekt (EI) ko‘pincha “yumshoq” omil
7
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
sifatida tilga olinadi, ammo amalda u o‘quvchining motivatsiyasi, kognitiv barqarorligi va
ijtimoiy muloqot sifatini bir vaqtning o‘zida tartibga soluvchi markaziy mexanizmdir. Til
o‘rganish — bu qoidalarni yodlash emas, balki notanish vaziyatda fikrni ifodalash, suhbatdosh
niyatini sezish, madaniyatlararo ishoralarni to‘g‘ri talqin qilish va xatolardan cho‘chimay
tajriba qilish demakdir. Shu bois EI komponentlari — o‘z-o‘zini anglash, o‘zini-o‘zi boshqarish,
ichki motivatsiya, empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalar — til kompetensiyalarini bilvosita, lekin
kuchli ta’sir kanallari orqali qo‘llab-quvvatlaydi. “Affektiv filtr” metaforasi bu jarayonni yaxshi
tushuntiradi: ortiqcha tashvish va o‘ziga ishonchsizlik kiruvchi ma’lumotni qayta ishlashni
sekinlashtiradi, so‘zlashga tayyorlikni pasaytiradi; aksincha, psixologik xavfsizlik, maqsadga
mos rag‘bat va konstruktiv fikr-mulohaza kognitiv resurslarni bo‘shatib, faol muloqotni
rag‘batlantiradi.
Til darslaridagi real vaziyatni tasavvur qilaylik: grammatikani yaxshi biladigan, lekin
auditoriya oldida gapirishdan qo‘rqadigan talaba bor. U savolga javobni ichida tuzadi, biroq
xato qilishdan uyalib sukut saqlaydi. Bu holatda muammo bilimda emas, balki emotsional
regulyatsiyada. O‘qituvchi dars boshida qisqa “chek-in” orqali kayfiyatni baholasa, og‘zaki
topshiriqlarni kichik juftliklardan boshlasa, baholash mezonida mazmun va aloqani ustuvor
qo‘ysa, talabada xatoga nisbatan konstruktiv munosabat shakllanadi. O‘zini-o‘zi boshqarish
strategiyalari — masalan, nafasni tartibga solish, javobni qisqa bloklarga bo‘lib yetkazish,
“xato—resurs” tamoyilini eslatish — tashvishni amaliy darajada pasaytiradi. Natijada til tizimi
haqidagi bilim muloqotda “yo‘l ochadi”.
EI til o‘rganishga uch asosiy kanal orqali ta’sir qiladi. Birinchisi — motivatsion kanal:
ichki motivatsiyaga ega o‘quvchi natija kechikkan taqdirda ham izchil harakat qiladi, o‘rganish
strategiyalarini mustaqil tanlaydi va refleksiya qiladi. Ikkinchisi — kognitiv kanal: past
tashvish va barqaror e’tibor ishlovchi xotiraga ko‘proq yuklamani qabul qilish imkonini
beradi; xotirjamlik fonida fonetik takrorlash, so‘z birikmalarini “chunking” qilish va ma’no
bo‘yicha taxminlar samaraliroq kechadi. Uchinchisi — ijtimoiy kanal: empatiya va ijtimoiy
ko‘nikmalar suhbatdoshning nutq tezligi, ohangi, tana tili va madaniy kontekstini “o‘qish”ga
yordam beradi, bu esa noto‘g‘ri talqin va kommunikativ uzilishlarni kamaytiradi.
Zamonaviy lingvodidaktik yondashuvlar EI uchun tabiiy “maydon” yaratadi. Vazifaga
yo‘naltirilgan o‘qitish (TBLT) real hayotiy ssenariylarni modellashtirib, rolli o‘yinlar,
muzokara va muammo yechimini talab qiladi; bu jarayonda empatiya va kelishuvga erishish
mahorati bevosita ishga tushadi. CLIL muhitida mavzu mazmunini til orqali o‘zlashtirish o‘z-
o‘zini regulyatsiya qilish va metakognitiv kuzatuvni talab qiladi: o‘quvchi qachon yordam
so‘rash, qachon takrorlash, qachon soddalashtirish kerakligini anglab boradi. Loyihaviy ta’lim
esa vaqtni rejalash, rollarni taqsimlash, o‘zaro fikr-mulohaza berish va yakuniy taqdimotni
omma oldida himoya qilishni o‘z ichiga olib, EI komponentlarini uzluksiz mashq qildiradi.
Dars dizayniga kiritiladigan mayda, ammo ta’sirchan intervensiyalar EI’ni sezilarli
darajada qo‘llab-quvvatlaydi. Emotsional lug‘at bo‘yicha qisqa mashqlar (his-tuyg‘ularni
nomlash va intensivligini 1–5 shkalada baholash) o‘z-o‘zini anglashni kuchaytiradi. “Kayfiyat
termometri” kabi vizual vositalar o‘qituvchiga guruhning umumiy holatini tezda ko‘rish va
topshiriqlar qiyinligini moslashtirish imkonini beradi. “SBI” (Situation–Behavior–Impact) kabi
konstruktiv fikr-mulohaza protokollari tanqidni shaxsga emas, ko‘rinish bergan xatti-
harakatga yo‘naltiradi, natijada o‘quvchilar xatodan keyin ham o‘zini qadrlangan his qiladi.
Tinglab tushunish mashqlarida “emotsional e’tibor” topshirig‘ini qo‘shish — masalan, audio
8
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
matnda notiq kayfiyatini aniqlash — semantik dekodlanishga yordam beradi va
madaniyatlararo sezgirlikni oshiradi. Og‘zaki nutqda esa “qayta so‘rash—aniqlashtirish”
(clarification requests) va “parafraz” (paraphrasing) kabi strategiyalar empatik tinglashni
normaga aylantiradi.
Raqamli ta’lim muhitlarida EI alohida ahamiyat kasb etadi. Videodarslar va forumlarda
not-verbal signallar cheklangan bo‘lgani uchun netiket qoidalarini kelishib olish, konstruktiv
munozara tamoyillarini dars boshida belgilash zarur. Asinxron muhokamalarda “javob
berishdan oldin uch nafas” yoki “fikrni STARR (Situation–Task–Action–Result–Reflection)
kalipida bayon qilish” kabi oddiy me’yorlar hissiy portlashlarni kamaytiradi, diqqatni
mazmunga yo‘naltiradi. O‘qituvchi qisqa video-fikrlar, ovozli mulohazalar bilan ijobiy
bog‘lanish yaratishi, umumiy chatda kichik g‘alabalarni nishonlashi (“mikro-mukofotlar”)
orqali ichki motivatsiyani issiq tutadi.
Baholashga EI integratsiyasi ham metodik foyda keltiradi. An’anaviy testlar bilan bir
qatorda jarayon baholashiga e’tibor qaratish — o‘zini-o‘zi kuzatish jurnali, maqsad kartalari,
hamkorlikdagi baholash varaqalari — o‘quvchini o‘z o‘qishining subyekti sifatida
faollashtiradi. Rubrikalarda “muloqot etikasi”, “empatik tinglash”, “fikr-mulohaza sifati” kabi
indikatorlarni qo‘shish, albatta, ehtiyotkorlikni talab qiladi, ammo bu ko‘nikmalar og‘zaki
interaksiyada bevosita ko‘rinadi va o‘quvchining kommunikativ yetukligiga xizmat qiladi.
Shunday mezonlar natijani emas, jarayondagi o‘sishni qadrlashga undaydi.
O‘zbekiston kontekstida CEFRga mos o‘quv dasturlari va kompetensiyaviy yondashuv
joriy etilayotgan bir paytda EI’ni tizimli tarzda o‘qitishga kiritish real ehtiyojdir. Katta
guruhlar, vaqt cheklovi va imtihon markazlilik kabi cheklovlar mavjud bo‘lsa-da, “mikro-
intervensiya” yondashuvi ishlaydi: dars boshida 2 daqiqalik chek-in, juftlikda 3 daqiqalik
“men bugun nimani sinab ko‘raman?” savoli, yakunda 1 daqiqalik “qanday his qilyapman?”
refleksiyasi haftasiga bir necha marta takrorlansa, sinfning affektiv iqlimi barqarorlashadi.
O‘qituvchilar malakasini oshirish modullariga emotsional savodxonlik, konfliktologiya
asoslari, stressni boshqarish va konstruktiv fikr-mulohaza berish bo‘yicha qisqa, amaliy
bloklar qo‘shilishi samarani yanada oshiradi.
Albatta, ehtiyot bo‘lish kerak bo‘lgan jihatlar ham bor. EI’ni “hamma narsaning kaliti”
sifatida ko‘rish yoki uni noaniq, o‘lchab bo‘lmaydigan sifatga aylantirish xavfi mavjud.
O‘quvchining shaxsiy hududi va madaniy me’yorlarini hurmat qilish, emotsiyalarni majburiy
“ijobiy” qilishga urinmaslik lozim; maqsad — hissiyotni tan olish, nomlash va funktsional
boshqarishdir. Baholashda esa sub’ektivlikdan qochish uchun aniq, kuzatiladigan
ko‘rsatkichlar, qisqa namunalar va ko‘p manbali dalillar (o‘qituvchi, tengdosh, o‘z-o‘zini
baholash) qo‘llanishi maqsadga muvofiq.
Yakunda aytish mumkinki, emotsional intellekt chet tilini o‘rganishda ko‘rinmas, lekin
uzluksiz ishlaydigan “regulyator” bo‘lib xizmat qiladi: u o‘quvchining ruhiy barqarorligini
mustahkamlaydi, muloqotda qatnashishga tayyorlikni oshiradi, madaniyatlararo sezgirlikni
chuqurlashtiradi va xatoni o‘sish resursiga aylantiradi. Dars dizaynida kichik, lekin izchil EI
intervensiyalarini joriy etish, baholashga jarayon indikatorlarini qo‘shish va raqamli muhitda
netiketni kuchaytirish orqali til ta’limi quruq reproduksiyadan haqiqiy kommunikativ
amaliyotga ko‘chadi. Bu yo‘l o‘qituvchidan metodik sezgirlik, o‘quvchidan esa o‘z o‘qishiga
egalik talab qiladi; biroq natija — tilni biladigan va uni mas’uliyatli, empatik hamda samarali
tarzda qo‘llay oladigan shaxs — bunga arziydi.
9
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
Muhokama:
Emotsional intellekt (EI) va chet tilini o‘rganish o‘rtasidagi bog‘liqlik material bo‘limida
ko‘rsatilganidek, bevosita bilimni oshirishdan ko‘ra, o‘quvchining affektiv va ijtimoiy holatini
boshqarish orqali bilvosita ta’sir mexanizmlari bilan ishlaydi. Muhokama nuqtayi nazaridan
eng muhim xulosa shuki, til kompetensiyalari (tinglab tushunish, o‘qish, yozish, gapirish) o‘z-
o‘zidan “quruq” kognitiv jarayon bo‘la olmaydi: ular qo‘rquv, ishonch, motivatsiya, hamkorlik
va empatiya kabi omillar bilan birga ishga tushadi. Demak, EI — bu til o‘rganishning
katalizatori; u mavjud bilimning tezroq, barqarorroq va muloqotga yo‘naltirilgan tarzda ishga
solinishini ta’minlaydi.
Shu bilan birga, EI’ni “hamma narsani hal qiluvchi” yagona omil sifatida ko‘rish to‘g‘ri
emas. Muhokamada e’tirof etilishi lozim bo‘lgan birinchi cheklov — o‘lchash muammosi.
O‘quvchining emotsiyalarini idrok etish, nomlash va boshqarish qobiliyatini diagnostika qilish
o‘qituvchidan ham metodik sezgirlik, ham vaqt talab qiladi. Sinf sharoitida sub’ektiv baholash
xavfi kuchli: ijtimoiy ko‘nikmalarni kuzatish mumkin, ammo ularni ballga aylantirishda bir
xillikni ta’minlash qiyin. Shunday ekan, EI integratsiyasi baholashdagi keskin o‘zgarishdan
ko‘ra, avvalo, dars jarayonining dizaynida “ko‘rinmas” me’yorlar sifatida joriy etilishi
maqsadga muvofiq: konstruktiv fikr-mulohaza, psixologik xavfsizlik, xatoni o‘sish resursi
sifatida ko‘rish, refleksiya uchun vaqt ajratish va h.k.
Ikkinchi muhim nuqta — madaniy kontekst. Empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalar har bir
ta’lim muhitida turlicha namoyon bo‘ladi. Ayrim guruhlarda jimlik hurmat ramzi bo‘lishi,
boshqalarida esa faol replikalar tashabbus belgisi sifatida qabul qilinishi mumkin. EI’ni
rivojlantirish mashqlari ham shu farqlarni inobatga olishi kerak: universal “retseptlar”
o‘rniga, sinf madaniyatiga mos “mikro-intervensiyalar” tanlanadi (masalan, juftlikda past
xavfli og‘zaki vazifalar, qisqa “chek-in/chek-out”, emotsional lug‘at bilan ishlash). Bu
yondashuv EI’ni majburlovchi yoki sun’iy “pozitivlik” sifatida qabul qilinishini oldini oladi.
Uchinchi jihat — o‘qituvchi rolidagi uzilishlar. Til o‘qituvchisi bir vaqtning o‘zida til
tizimi, metodika va sinf psixologiyasi bo‘yicha kompetent bo‘lishi talab etiladi. Amaliyot shuni
ko‘rsatadiki, EI bo‘yicha maxsus tayyorgarlik olmagan pedagoglar ham sezgir, ham izchil
qo‘llab-quvvatlovchi muhitni yaratishda qiynalishi mumkin. Muhokama nuqtayi nazaridan, bu
muammo ikki yo‘l bilan yumshatiladi: (1) malaka oshirish dasturlariga qisqa, amaliy EI
modullarini kiritish (stressni boshqarish, konstruktiv fikr-mulohaza protokollari,
konfliktologiya asoslari); (2) dars rejalashida “kichik, lekin muntazam” amallarni
normallashtirish (haftasiga bir necha bor 2–3 daqiqalik refleksiya, emotsional holatni
baholash shkalalari, ijobiy mustahkamlash).
Raqamli muhitda EI integratsiyasi alohida muhokamani talab qiladi. Onlayn darslarda
tana tili va noverbal signallar qisqaradi; netiket qoidalarini kelishib olish, mulohaza
berishning “SBI” (vaziyat–xulq–ta’sir) kabi qoliplarini joriy etish va asinxron muhokamalarda
“nafas–o‘yla–yoz” kabi oddiy protokollarni belgilash hissiy ziddiyatlarni kamaytiradi. Shu
bilan birga, mikro-mukofotlar (kichik yutuqlarni tan olish), ovozli yoki qisqa video-fikrlar
orqali ijobiy bog‘lanish yaratish ichki motivatsiyani barqaror ushlab turadi. Muhokama
nuqtayi nazaridan, bu choralar kontentni soddalashtirmaydi, aksincha, kontentni qabul qilish
uchun affektiv “kanalni” tozalaydi.
Til ta’limidagi adolat va inklyuzivlik masalalari ham EI bilan uzviy bog‘liq. Yuqori
tashvish yoki past o‘ziga ishonchga ega o‘quvchilar ko‘pincha past ko‘rsatkichlar bilan
10
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
“etiketlanib” qoladi; EI yondashuvi bu muhrni ochadi: jarayonni qadrlash, yakuniy natija bilan
bir qatorda o‘sishni ham belgilash, hamkorlikda baholash va o‘zini-o‘zi baholashni joriy qilish
imkon qadar teng imkoniyat yaratadi. Albatta, bu usullar akademik standartlardan voz
kechish emas; ular shu standartlarga boradigan yo‘lni psixologik jihatdan qulay va barqaror
qilishdir.
Muhokamada yana bir savol: EI til ko‘nikmalarini qanchalik “o‘lchab bo‘ladigan” tarzda
yaxshilaydi? Kutilgan javob — bilvosita va bosqichma-bosqich. Masalan, og‘zaki nutqda
“gapirishga tayyorlik” (willingness to communicate) oshishi, tinglab tushunishda notiq
ohangini va niyatini farqlash ko‘nikmasi kuchayishi, yozmada esa o‘z-o‘zini tahrir qilish va
qayta ko‘rib chiqish madaniyatining shakllanishi kuzatiladi. Bu ko‘rsatkichlar dastlab
portfoliolar, reflektiv yozuvlar, hamkorlikda qaydlash orqali qayd etiladi; keyinchalik esa
og‘zaki interaksiyani baholovchi aniq rubrikalar bilan birlashtiriladi. Demak, EI’ning “natijaga
ta’siri” ko‘proq jarayon metrikalari orqali ushlanadi va vaqt o‘tishi bilan summativ
ko‘rsatkichlarda ham aks etadi.
EI’ni joriy etishdagi xavf-xatarlar ham bor. Asosiy xavf — EI mashqlarini maqsadga zid
tarzda “majburiy his-tuyg‘u almashish”ga aylantirish. Bunday holatda o‘quvchi o‘zini noqulay
his qiladi, ishonch pasayadi va aks ta’sir ro‘y beradi. Muhokama nuqtayi nazaridan yechim —
ixtiyoriylik, chegaralarga hurmat va ma’lumotni himoya qilish: emotsional chek-inlar qisqa,
neytral, shaxsiy hayotga kirmaydigan shaklda bo‘lishi; istehzodan himoyalangan muhit qat’iy
saqlanishi; o‘qituvchi o‘zi ham ochiqlikda “me’yorni” ko‘rsatishi lozim.
Strategik tahlil shuni ko‘rsatadiki, EI’ni til darslariga integratsiya qilish katta resurs talab
qilmaydi; u ko‘proq didaktik qarorlar va sinf me’yorlari darajasida namoyon bo‘ladi. Rol
o‘yinlari, muhokama doiralari, “parafraz—aniqlashtirish” protokollari, madaniyatlararo
yozishmalar, qisqa refleksiya yozuvlari — bularning barchasi mashg‘ulotning o‘zida mavjud
va mavjud vaqt ichida amalga oshiriladi. Muhokamaning markaziy da’vosi shuki: EI —
qo‘shimcha modul emas, balki mavjud metodikani insonparvar, xavfsiz va motivatsion qilish
usulidir.
Xulosa.
Kelajak tadqiqotlari uchun ikki yo‘nalish dolzarb: birinchisi, EI intervensiyalarining til
ko‘nikmalariga ta’sirini eksperimental dizaynlar orqali aniqlash (masalan, bir semestr
davomida muntazam “chek-in/chek-out” joriy etilgan guruh bilan nazorat guruhi natijalarini
qiyoslash); ikkinchisi, raqamli vositalar yordamida emotsional holatni noinvaziv kuzatish va
o‘qituvchiga “real vaqt”ga yaqin fikr-mulohaza beruvchi yengil texnologiyalarni sinovdan
o‘tkazish. Shuningdek, o‘qituvchilarning EI bo‘yicha malaka oshirishi va bu malakaning dars
amaliyotiga transferini o‘rganish ham dolzarbdir.
Xulosa o‘rnida, muhokama EI’ni chet tili ta’limining “yumshoq” qo‘shimchasi emas, balki
kommunikativ natijalarni barqarorlashtiruvchi va tezlashtiruvchi poydevor sifatida
tasdiqlaydi. Uning kuchi kognitiv kontentni yengillashtirishda emas, balki o‘quvchining
affektiv va ijtimoiy kanallarini ochishda namoyon bo‘ladi. Shart-sharoitlar to‘g‘ri yaratilganda
— ya’ni, psixologik xavfsizlik, konstruktiv fikr-mulohaza, refleksiya va madaniy sezgirlik
me’yor darajasiga chiqganda — til o‘rganish reproduktiv mashqdan haqiqiy muloqot
amaliyotiga ko‘chadi. Bu esa nafaqat baholarda, balki o‘quvchining real hayotiy vaziyatlarda
tilni erkin, mas’uliyatli va empatik qo‘llash qobiliyatida o‘z aksini topadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
11
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
1. Гоулман Д. Эмоциональный интеллект: Почему он может значить больше, чем IQ /
Пер. с англ. М.: Манн, Иванов и Фербер, 2014. – 544 с.
2. Salovey P., Mayer J. D. Emotional Intelligence // Imagination, Cognition and Personality. –
1990. – Vol. 9, No. 3. – P. 185–211.
3. Mayer J. D., Salovey P., Caruso D. R. Emotional Intelligence: Theory, Findings, and
Implications // Psychological Inquiry. – 2004. – Vol. 15, No. 3. – P. 197–215.
4. Гарднер Г. Структура разума: теория множественного интеллекта / Пер. с англ. М.:
Когито-Центр, 2007. – 512 с.
5. Dörnyei Z., Ryan S. The Psychology of the Language Learner Revisited. – New York:
Routledge, 2015. – 258 p.
6. Mercer S., MacIntyre P., Gregersen T. Positive Psychology in SLA. – Bristol: Multilingual
Matters, 2016. – 378 p.
7. Richards J. C., Rodgers T. S. Approaches and Methods in Language Teaching. – 3rd ed. –
Cambridge: Cambridge University Press, 2014. – 402 p.
8. Urazbaeva, D. (2023). Psixosomatik kasalliklarda bemorlar bilan psixologik tadbirlar olib
borish zarurati. Bulletin of scientific research TUES, 1(2), 189-192.
9. Urazbayeva, D., & Radjapova, I. (2021). Ekzistensional psixologiyada shaxs masalalarining
talqin qilinishi. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS),
1(Special issue), 294-300.
10. Уразбаева, Д. (2022). Correlation of psychoemotional and social psychological states of
patients diagnosed with cancer. O ‘zbekiston milliy universiteti xabarlari, 1(11).
