12
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
ZAMONAVIY OLIY TA’LIMDA TALABALARDA
KOLLABORATIV MADANIYATNI SHAKLLANTIRISH: ILMIY
MANBALAR TAHLILI VA RIVOJLANTIRISH
STRATEGIYALARI
Badalova Gulira’no Mirolimjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16810192
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 07-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 10- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 12- Avgust 2025 yil
Maqolada oliy ta’lim muassasalarida talabalarda
kollaborativ madaniyatni shakllantirishga doir ilmiy
manbalar tizimli tahlil qilinadi. Tahlil natijalari ijtimoiy-
psixologik (o‘zaro ishonch, mas’uliyat, ochiq muloqot) va
pedagogik omillar (hamkorlikka yo‘naltirilgan dizayn,
fasilitatsiya, formatif baholash)ning hal qiluvchi
ahamiyatga
ega
ekanini
ko‘rsatadi.
Raqamli
texnologiyalar — LMS platformalari, bulutli hamkorlik
vositalari va loyiha boshqaruvi tizimlari — hamkorlikni
barqaror qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
KEY WORDS
kollaborativ madaniyat; talabalar;
oliy ta’lim; hamkorlik; raqamli
texnologiyalar;
loyiha
asosida
o‘qitish; tengdoshdan o‘rganish;
formatif baholash; institutsional
qo‘llab-quvvatlash; xorijiy tajriba..
Dunyoda talabalarda kollaborativ madaniyatni rivojlantirish bo‘yicha qator ilg‘or ilmiy
tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. AQShda Harvard Universitetining “Collaborative
Competence in Teacher Education” (O‘qituvchilar tayyorlovida kollaborativ kompetensiyalar)
loyihasi doirasida jamoaviy o‘rganish, o‘zaro o‘rgatish (peer learning) va reflektiv suhbat
asosida hamkorlik muhitini shakllantirishga doir metodik yondashuvlar ishlab chiqilgan[7].
Finlyandiyada Jyväskylä universiteti tomonidan olib borilgan “Group Dynamics in Pedagogical
Contexts” (Pedagogik kontekstda guruh dinamikasi) loyihasida o‘qituvchi va talabalar
o‘rtasida o‘zaro ishonchli muhit yaratish asosida tanqidiy fikrlash va hamkorlik asoslarini
mustahkamlashga qaratilgan tajriba ishlari o‘tkazilgan[8]. Singapur Milliy Universitetida esa
“Collaborative Learning Ecosystems in Higher Education” (Oliy ta’limda hamkorlikli o‘rganish
ekotizimlari) loyihasi asosida texnologik vositalar bilan integratsiyalashgan kollaborativ
muhitlar ishlab chiqilgan[9: 34]. Bu tadqiqotlar mavzuning global darajadagi dolzarbligini va
xalqaro ta’lim standartlari bilan uyg‘unligini ko‘rsatadi.
Respublikamizda oliy pedagogik ta’lim mazmunini takomillashtirish, raqobatbardosh,
ko‘p tarmoqli bilim va ko‘nikmaga ega kadrlar tayyorlashga alohida e’tibor qaratilmoqda.
2021-yildan boshlab ta’lim tizimiga bosqichma-bosqich joriy etilayotgan kompetensiyaviy
yondashuv doirasida kollaborativ (jamoaviy) faoliyatni shakllantirish muhim o‘rin
egallamoqda. “Yangi O‘zbekiston - yangi ta’lim” shiori ostida ishlab chiqilgan davlat ta’lim
standartlarida talabaning shaxsiy va kasbiy rivojida hamkorlik, mas’uliyat va ijtimoiy faollik
asosiy kompetensiyalar sifatida belgilangan. Qolaversa, pedagogika oliy ta’lim muassasalarida
jamoaviy o‘qitish metodikasi, kollektiv refleksiya, interaktiv seminarlar, klaster asosidagi
o‘rganish kabi shakllar faol qo‘llanilmoqda. Mavzuga oid dissertatsiya ayni shu o‘zgarishlar
asosida metodik ta’minotni ilmiylash, o‘quv jarayonida kollaborativ madaniyatni
13
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
shakllantirish mexanizmlarini ishlab chiqish orqali ta’limdagi yangilanishlarga amaliy
yechimlar taklif etadi.
XXI asrda ta’lim tizimi jamiyatda ro‘y berayotgan ijtimoiy, madaniy va texnologik
o‘zgarishlar fonida yangilanishni talab qilmoqda. Talabalarda hamkorlikka asoslangan
madaniyatni shakllantirish bugungi kunda nafaqat ta’lim sifati, balki fuqarolik madaniyati,
ijtimoiy moslashuvchanlik va kasbiy muvaffaqiyat uchun ham muhim omillardan biri bo‘lib
qolmoqda. Oliy ta’lim muassasalari talabalarda nafaqat bilim va ko‘nikmalar, balki jamoadagi
o‘zaro munosabatlar, mas’uliyat va o‘zaro ishonchga asoslangan madaniyatni ham
shakllantirishi lozim.
Kollaborativ madaniyat - bu faqat hamkorlikdagi faoliyat emas, balki har bir shaxsning
umumiy maqsad sari faol va ongli ishtirokini ifodalovchi madaniy-harakatlar majmuasidir. Bu
madaniyat turli ijtimoiy va akademik muhitlarda samarali muloqot qilish, qaror qabul qilish,
ziddiyatlarni boshqarish va kollektivda o‘zini tutish qoidalarini o‘z ichiga oladi. Bugungi global
va raqamli dunyoda talabalarning shunday kompetensiyalarga ega bo‘lishi ularning
raqobatbardoshligini oshiradi.
So‘nggi yillarda o’quv jarayonida interfaol metodlar va zamonaviy texnologiyalar joriy
etilayotgan bo‘lsa-da, talabalarda kollaborativ madaniyatni shakllantirish bo‘yicha tizimli
yondashuv hali ham yetarlicha chuqur tadqiq etilmagan. Shu jihatdan, xorijiy ilmiy
manbalarga asoslangan holda ta’lim jarayonida hamkorlik madaniyatini shakllantirish
usullarini o‘rganish dolzarb ahamiyatga ega masala hisoblanadi.
Kollaborativ madaniyat (yoki hamkorlik madaniyati) — bu ta’lim va ijtimoiy muhitda
insonlarning birgalikda ishlashi, o‘zaro fikr almashuvi, qaror qabul qilishda faol ishtiroki va
mas’uliyatga asoslangan madaniy xatti-harakatlar tizimidir. Ushbu tushuncha zamonaviy
pedagogikada kommunikativ kompetensiya, jamoaviy o‘rganish va raqamli interaktivlik kabi
yo‘nalishlar bilan bevosita bog‘liqdir.
Germaniya pedagogik oliy ta’limida kollaboratsiya fenomeni alohida diqqat markazida
turadi. Xususan, K. Oers va A. Renkl kabi olimlar kollaborativ o‘rganish va madaniyatni
o‘rgatishda strukturaviy yondashuv tarafdoridirlar [1: 47]. Tadqiqotlarida jamoadagi har bir
ishtirokchining rollari, o‘zaro bog‘liqligi va o‘rganish samaradorligi tahlil etiladi. Shu bilan
birga, ular o‘qituvchining roli faqat bilim beruvchi emas, balki madaniy vositachi sifatida
belgilanishini ta’kidlaydilar [1: 51].
Ilmiy manbalarda “pedagogik hamkorlik” tushunchasi asosida talabalarning shaxsiy
faolligini rivojlantirish, mustaqil fikrlash va kommunikativ madaniyatni shakllantirishga
e’tibor qaratiladi. Jumladan, E. V. Bondareva, M. A. Danilova va S. G. Voronina kabi olimlar
talabalarning hamkorlikdagi o‘rganish faoliyati orqali ijtimoiy-axloqiy qadriyatlar
singdirilishini ta’kidlaydi [2: 38].
Ayrim ilmiy adabiyotlarda“kooperativ o‘qitish” (Kooperatives Lernen) tushunchasi
orqali kollaborativ madaniyat shakllanishi tahlil qilinadi. Masalan, H. Mandl va B. Gruber
tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ta’limdagi kooperatsiya tamoyillariga asoslangan
yondashuvlar talabalarning analitik tafakkurini va ijtimoiy o‘zaro ta’sirini kuchaytirishga
yordam berishi ta’kidlanadi [3:69]. D. Fischer va T. Hesse nemis oliy ta’lim tizimida raqamli
platformalar yordamida amalga oshirilayotgan virtual kollaboratsiya tajribasini tahlil qilib, bu
jarayonlar orqali talabalarda madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalari shakllanishini
aniqlaganlar [4: 23].
14
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
So‘nggi yillarda axborot-kommunikatsion texnologiyalar asosidagi kollaborativ o‘qitish
uslublari keng tarqalmoqda. E. A. Zlotina raqamli ta’lim muhitida “virtual hamkorlik modeli”ni
ilgari surib, talabalarning masofaviy hamkorligi orqali bilim olish sifati oshishini ko‘rsatib
bergan [5: 44]. Bundan tashqari, rus tadqiqotchilari kollaborativ madaniyatni shakllantirishda
ijtimoiy-psixologik omillarga, xususan, ishonch, empatiya va ijtimoiy mas’uliyatga alohida
urg‘u beradilar. A. V. Mudrikning ijtimoiy pedagogika bo‘yicha ishlari aynan shunday jihatlarni
chuqur tahlil qiladi [6:53–55].
Talabalarda o‘zaro ishonch, madaniyatlararo muloqot, mas’uliyat va empatiya
ko‘nikmalarini shakllantirish uchun mashg‘ulotlarga psixologik treninglar, rollar ijro etish
(role-play), diskussiya va debat shaklidagi metodlarni kiritish tavsiya etiladi. Bu Rossiyada
keng qo‘llanilayotgan tajriba bo‘lib, ayniqsa shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni qo‘llab-
quvvatlaydi [6:55].
O‘qituvchi kollaborativ madaniyat targ‘ibotchisi sifatida nafaqat bilim beruvchi, balki
madaniy vositachi bo‘lishi lozim. Bu borada o‘qituvchilarning o‘zlari uchun ham malaka
oshirish kurslari, xorijiy tajriba almashinuvi, onlayn seminarlar va tarmoq (networking)
loyihalari tashkil etilishi zarur.
Yuqoridagi tahlillar asosida talabalarda kollaborativ madaniyatni shakllantirish masalasi
zamonaviy ta’limning muhim strategik yo‘nalishlaridan biri ekanligini tasdiqlash mumkin.
Germaniya va Rossiya olimlarining tajribasini o‘rganish asosida aniqlanishicha, hamkorlik
madaniyati nafaqat ta’lim jarayonida, balki shaxsiy rivojlanish va kasbiy ijtimoiylashuvda ham
asosiy omil sifatida namoyon bo‘ladi. Ilmiy manbalar tahlili asosida quyidagi ilmiy-nazariy va
amaliy xulosalarni shakllantirish mumkin:
-
Kollaborativ
madaniyat
— bu jamoadagi ishtirokchilar o‘rtasida o‘zaro ishonch,
mas’uliyat, fikr almashish va birgalikda qaror qabul qilish kabi qadriyatlarga asoslangan
pedagogik muhitdir.
-
Germaniya tajribasi ko‘proq texnologik va strukturaviy yondashuvlarga asoslanib,
talabalarning analitik fikrlashi va loyiha asosidagi o‘qitishni ilgari suradi.
-
Rossiya tajribasi esa shaxsga yo‘naltirilgan, empatiya, ijtimoiy mas’uliyat va
kommunikativ madaniyatga asoslangan yondashuvlarni o‘z ichiga oladi.
-
O‘zbekiston ta’lim tizimida hali ham frontal va monologik o‘qitish shakllari ustuvor
bo‘lib, hamkorlikka asoslangan faol metodlar yetarlicha keng tatbiq etilmayapti.
Yuqorida tahlillar asosida O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida zamonaviy, ochiq va
hamkorlikka asoslangan ta’lim muhiti shakllanishi mumkin. Bu esa nafaqat talabalarning
shaxsiy va kasbiy kompetensiyalarini rivojlantiradi, balki jamiyatda fuqarolik madaniyatining
yuksalishiga ham xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Oers B., Renkl A. Kooperatives Lernen in der Hochschulbildung: Konzepte, Methoden und
Wirkungen. Wiesbaden: Springer VS, 2016. -p. 212.
2.Данилова М. А., Бондарева Е. В., Воронина С. Г. Формирование культуры
педагогического сотрудничества в условиях цифровой образовательной среды. //
Современные проблемы науки и образования, №6, 2020. -с. 36–44.
3.Mandl H.,Gruber H. (2011). Lernen durch Kooperation: Psychologische und didaktische
Grundlagen. München: Oldenbourg Verlag, 2011. -p. 185.
4.Fischer D., Hesse T. Digitale Kollaboration in der Hochschullehre: Möglichkeiten und
15
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
Herausforderungen. // Zeitschrift für Medienpädagogik, Heft 2, 2019. -p. 22–31.
5.Злотина Е. А. (2021). Виртуальная коллаборация как средство формирования
профессиональных компетенций студентов. // Информационные технологии в
образовании, №4, 2021. -с. 42–47.
6.Мудрик А. В. (2010). Социальная педагогика: Учебник для вузов. Москва:
Академический проект, 2010. - с.336.
7.https://www.gse.harvard.edu
8.https://studyguide.jyu.fi/2024/en/courseunit/lpss018/?utm_source=
9.Harris S. The Learning Ecosystems Framework | Literature Review// The Economist Group,
2022. -p. 34
