25
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
AL-XORAZMIY VA ALGEBRA FANINING SHAKLLANISHI
Nurmatov Sardor Sidikovich
Qo‘qon universiteti
Raqamli texnologiylar va matematika kafedrasi
o‘qituvchisi
Aloqa uchun: nsardor976@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16927433
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 15- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 22- Avgust 2025 yil
Ushbu maqolada buyuk alloma Muhammad ibn Muso al-
Xorazmiyning ilmiy merosi, xususan, algebra fanining
shakllanishi va rivojlanishidagi o‘rni yoritiladi. Al-
Xorazmiy tomonidan yozilgan “Hisob al-jabr val-
muqobala” asarining mazmuni, ilmiy ahamiyati, hamda
bu fan yo‘nalishining keyingi rivojiga ko‘rsatgan ta’siri
tahlil qilinadi. Algebra atamasining kelib chiqishi, unga
sabab bo‘lgan omillar va hozirgi zamonaviy
matematikadagi algebraik tafakkur shakllanishining
ildizlari ko‘rsatib beriladi. Maqolada tarixiy manbalar va
zamonaviy adabiyotlar tahlili asosida ilmiy baho
berilgan
KEY WORDS
Al-Xorazmiy,
algebra,
jabr,
muqobala, ilmiy meros, tarixiy
manbalar, matematika tarixi.
Matematika tarixida chuqur iz qoldirgan ulug‘ alloma Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy
(taxminan 780–850 yillar) islom uyg‘onish davri olimlari orasida eng muhim shaxslaridan
biridir. Uning ilm-fanga qo‘shgan eng katta hissalaridan biri algebra fanining asoschisi sifatida
tan olinishidir. Al-Xorazmiy tomonidan 9-asrda yozilgan “Kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr
val-muqobala” (ya’ni “Jabr va muqobala hisobiga oid qisqacha kitob”) asari bu yo‘nalishdagi
ilk fundamental ilmiy asar sifatida tan olingan. Bu asar o‘sha davrdagi muhandislik, tijorat, yer
o‘lchash va vorislik masalalarini yechishda amaliy qo‘llanilgan.
“Al-jabr” (ya’ni "to‘ldirish", "tuzatish") va “al-muqobala” (“qarama-qarshilikni olib
tashlash”) atamalari algebraik amallarni ifodalash uchun ishlatilgan bo‘lib, ular keyinchalik
algebra fani nomiga asos bo‘lgan. Al-Xorazmiy algebraik tenglamalarni geometrik asosda
yechishga uringan. U kvadrat tenglamalarni uch turga ajratgan:
1.ax²=bx
2.ax²=c
3.ax²+bx=c
Bu tenglamalar maxsus metodlar orqali geometrik isbotlar bilan yechilgan. Al-Xorazmiy
tenglamalarni faqat musbat sonlar yordamida tahlil qilgan, chunki u davrda manfiy sonlar hali
matematik amaliyotda ishlatilmagan. Bu esa, uning ilmiy tafakkurida aniq va amaliy
yechimlarga urg‘u berilganligini ko‘rsatadi.
Zamonaviy olimlar al-Xorazmiyning algebra faniga qo‘shgan hissasini yuqori
baholaydilar. Masalan, G. Sarton o‘zining "Introduction to the History of Science" asarida
shunday deydi: “Al-Xorazmiy algebra fanining asoschisi bo‘libgina qolmay, balki uni
26
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
SJIF: 5.141
www.in-academy.uz
3-JILD, 8-SON (YOʻPA)
amaliyotga tatbiq etgan birinchi olimlardan biridir.” (Sarton, 1927). Uning ismi “algoritm”
so‘zining etimologik ildizi sifatida ham o‘z aksini topgan, bu esa zamonaviy informatika va
hisoblash texnologiyalarida hanuzgacha ishlatiladi.
Al-Xorazmiyning asarlari lotin tiliga tarjima qilinib, XIII–XIV asrlarda Yevropada o‘qitila
boshlangan. Aynan shu davrda algebra fani Yevropaga kirib keldi va rivojlana boshladi.
Lotincha tarjimalarda uning ismi "Algoritmi" shaklida yozilgan va bu matematik uslub, ya’ni
ketma-ket qadamlar orqali masalani yechish, algoritm atamasi sifatida shakllangan. Shunday
qilib, Al-Xorazmiyning asarlari nafaqat Sharq, balki G‘arb ilm-faniga ham chuqur ta’sir
ko‘rsatgan.
Tarixiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, al-Xorazmiy nafaqat algebra
fanining asoschisi, balki matematik tafakkurni tizimli shakllantirgan allomadir. Uning
yondashuvi matematikani nazariy va amaliy fan sifatida barpo etgan. Yevropada u
"matematiklar otasi" deb nomlangan. Bugungi kunda algebraik tafakkur, umumiy matematika
ta’limining poydevorini tashkil etadi va bu sohada al-Xorazmiyning hissasi beqiyos.
Maqola davomida ko‘rib chiqilgan tarixiy adabiyotlar, zamonaviy tadqiqotlar va algebra
fanining rivojlanishiga oid yondashuvlar asosida xulosa qilish mumkinki, al-Xorazmiy algebra
fanining shakllanishida asosiy rolni o‘ynagan va u tomonidan boshlangan bu yo‘nalish
bugungi kunning eng muhim matematik tarmoqlaridan biriga aylangan. Uning ilmiy merosi
hali-hanuz o‘rganilmoqda va yangi izlanishlarga yo‘l ochmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Al-Khwarizmi, M. (820). Al-Kitab al-mukhtasar fi hisab al-jabr wal-muqabala.
2. Sarton, G. (1927). Introduction to the History of Science. Baltimore: Williams & Wilkins
Company.
3. Berggren, J. L. (1986). Episodes in the Mathematics of Medieval Islam. Springer.
4. Rashed, R. (1994). The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and
Algebra. Kluwer Academic Publishers.
5. Nasr, S. H. (1968). Science and Civilization in Islam. Harvard University Press.
6. Yusupov, A. (2020). “Al-Xorazmiy merosi va algebra fani”, O‘zbekiston ilmiy jurnali, №3,
45–51.
