YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
12
SUYUMA G‘ANIYEVANING “NAVOIY VA TASAVVUF” MAVZUSIDAGI
IZLANISHLARI
Mirsaidova Ozoda
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti
Antropologiya va etnologiya yo‘nalishi hind-ingliz guruhi 3-bosqich talabasi
Ozodamirsaidova83@gmail.com
33 473 03 20
https://doi.org/10.5281/zenodo.15614672
Annotatsiya:
Ushbu maqolada buyuk mutafakkir va shoir Alisher Navoiy ijodidagi
tasavvufiy g‘oyalar, ularning falsafiy asoslari va badiiy ifodasi tahlil qilinadi. Tasavvuf — ruhiy
kamolot, Allohga muhabbat va nafsni poklash orqali haqiqatga yetish yo‘li sifatida Navoiy
asarlarining asosiy mazmuniy qatlamini tashkil etadi. Maqolada shoirning “Nasoyim ul-
muhabbat”, “Lison ut-Tayr” va “Hayrat ul-abror” kabi asarlari orqali tasavvufiy tushunchalar
qanday ifoda topgani ilmiy yondashuv asosida ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, tasavvuf, sufiylik, ruhiy kamolot, Allohga muhabbat, nafsni
poklash, Lison ut-Tayr, Nasoyim ul-muhabbat, Hayrat ul-abror, fano va baqo, ilohiy ishq,
ma’naviy tafakkur, Suyuma G‘aniyeva, Sharq falsafasi, sufi timsollari.
Annotation:
This article analyzes the Sufi ideas in the works of the great thinker and poet
Alisher Navoi, focusing on their philosophical foundations and artistic expression. Sufism — as
a path to spiritual perfection, love for God, and purification of the soul — forms a core thematic
layer in Navoi's writings. The article explores how Sufi concepts are reflected in works such as
Nasoyim al-Muhabbat, Lison ut-Tayr, and Hayrat ul-Abrar, using a scholarly approach.
Keywords:
Alisher Navoi, Sufism, Sufi tradition, spiritual perfection, love for God,
purification of the soul, Lison ut-Tayr, Nasayim al-Muhabbat, Hayrat al-Abrar, fanā and baqā,
divine love, spiritual thought, Suyuma Ganiyeva, Eastern philosophy, Sufi symbols.
Kirish:
Alisher Navoiy o‘zining boy adabiy merosi bilan nafaqat o‘zbek, balki butun Sharq
adabiyoti tarixida chuqur iz qoldirgan siymodir. Uning ijodi ko‘p qirrali bo‘lib, she’riyat, falsafa,
axloq, tasavvuf va islomiy tafakkur bilan uyg‘unlashgan. Ayniqsa, Navoiy asarlarida tasavvufiy
g‘oyalar kuchli o‘rin egallaydi. Shoir nafaqat bu yo‘nalishdagi ilmiy tafakkurni anglagan, balki
uni badiiy obrazlar orqali keng ommaga yetkazgan. Tasavvuf Navoiyning ijodida shunchaki
diniy yo‘nalish emas, balki insonni o‘zini anglash, Allohni topish va ma’naviy kamolot sari
yetaklovchi hayotiy yo‘l sifatida namoyon bo‘ladi.
O‘zbek adabiyoti tarixida Alisher Navoiy benazir shoir va mutafakkir sifatida ajralib
turadi. U nafaqat she’riyatda, balki falsafa, tilshunoslik, tarix va diniy tafakkur sohalarida ham
chuqur iz qoldirgan. Navoiyning asarlari chuqur ma’naviy-ruhiy mazmun bilan boy bo‘lib,
ularning asosida tasavvufiy dunyoqarash yotadi. Tasavvuf, ya’ni insonning Allohga yetishish,
o‘zini anglash, qalbni poklash va ilohiy haqiqatni idrok etishga qaratilgan ichki yo‘l sifatida,
Navoiy ijodining g‘oyaviy-falsafiy negizini tashkil etadi. Suyuma G‘aniyeva bu borada o‘zining
chuqur tadqiqotlari bilan tasavvuf va Navoiy ijodi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ilmiy asosda yoritgan.
Asosiy qism:
Tasavvuf islom falsafasining ichki, ruhiy yo‘nalishidir. U insonning o‘z nafsini yengib,
Allohga yaqinlashishi, ichki poklanish, sabr, tavoze, qanoat va muhabbat orqali ruhiy
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
13
mukammallikka erishishni targ‘ib qiladi. Navoiy ushbu ruhiy-falsafiy maktabni chuqur
o‘rganib, o‘zining barcha asarlarida bu g‘oyalarni estetik-badiiy shaklda ifoda etgan.
Tasavvufning asoschilari kimlar?
Hasan Basriy (7-asr) – ilk tasavvufiy tafakkur asoschilaridan biri.
Junayd al-Bag‘dodiy – “hushyorlik” tasavvufini rivojlantirgan.
Bayazid Bistomiy – “masti ishq” tushunchasini ilgari surgan.
Imom G‘azzoliy – tasavvufni islom aqidasi bilan uyg‘unlashtirgan.
"Nasoyim ul-muhabbat" — tasavvufiy portretlar galereyasi
Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat” asari tasavvufiy biografik ensiklopediya
sifatida qadrlanadi. Unda Navoiy 400 dan ortiq mashhur mutasavviflarning hayoti va ma’naviy
yo‘li haqida ma’lumot beradi. Asarda har bir tasavvuf peshvosi sabr, tavba, ro‘zadorlik, riyozat
kabi fazilatlar bilan ta’riflanadi. Navoiy bu orqali o‘quvchini ma’naviy yetuklik sari yetaklaydi.
"Lison ut-Tayr" — ruhiy safar ramzi bu asar tasavvufiy timsollar orqali ruhiy kamolot
yo‘lini ifodalaydi. Asarda qushlar podshoh — Simurg‘ni izlab sayohatga chiqadi. Har bir qush
inson nafsining bir tomonini ifodalaydi: kibir, hasad, hirs va boshqalar. Simurg‘ — Allohning
timsoli, uni topish esa o‘z “men”ini yengib, haqiqatga yetishishni anglatadi. Bu ruhiy sayohat
tasavvufning markaziy g‘oyasi hisoblanadi.
"Hayrat ul-abror" — tasavvufiy hikmatlar majmuasi “Hayrat ul-abror” dostoni ham
o‘zining ilk boblarida tasavvufiy g‘oyalarga boy. Unda insonning yaratilishi, aql, qalb, ruh, nafs
va shayton o‘rtasidagi kurash, yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi ziddiyatlar falsafiy jihatdan
tasvirlanadi. Navoiy bu orqali o‘quvchiga ruhiy komillikka eltuvchi yo‘lni ko‘rsatadi.
Xulosa:
Navoiy ijodi tasavvufiy tafakkur va ruhiyat bilan chambarchas bog‘langan bo‘lib, bu uning
asarlariga chuqur ma’naviy-falsafiy mazmun baxsh etadi. Shoir insonning ichki olamini, uning
ruhiy yetilishi va Allohga yetishish yo‘lini go‘zal timsollar va badiiy vositalar orqali ifoda etadi.
Suyuma G‘aniyeva bu boradagi ilmiy izlanishlari bilan Navoiyning tasavvufiy tafakkurini
o‘rganish va anglashda katta hissa qo‘shgan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Navoiy, A. (1980). Lison ut-Tayr. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi
nashriyoti.
2.
Navoiy, A. (1978). Nasoyim ul-muhabbat. Toshkent: Sharq nashriyoti.
3.
Navoiy, A. (1982). Hayrat ul-abror. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
4.
G‘aniyeva, S. (2005). Alisher Navoiy va tasavvuf. Toshkent: Fan va texnologiya.
5.
Jaloliddin Rumiy. (1997). Masnaviy. Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti.
6.
Abdurahmonov, I. (2010). O‘zbek tasavvuf adabiyoti tarixi. Toshkent: Sharq.
7.
Nazaralieva, M. A. (2020). Base of integrated skills in psychological principles of teaching
English.
Scientific Bulletin of Namangan State University
,
2
(11), 213-218.
