YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
74
ESHITIB TUSHUNISH VA TINGLAB TUSHUNISHNING FARQI VA UNGA OID
METODLAR
Tolibova E’zoza Murodulla qizi
Alisher Navoiy nomidagi toshkent davlat universiteti
Ona tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15602310
THE DIFFERENCE BETWEEN LISTENING COMPREHENSION AND LISTENING
COMPREHENSION AND RELATED METHODS
Tolibova E’zoza
Student of Tashkent State University of Uzbek language and
Literature named after Alisher Navoi
Annotatsiya:
Eshitib tushunish va tinglab tushunishning farqi, “Mo‘jaz tadqiqot” metodi
haqida ma’lumotlar keltirib o‘tildi. Maqola orqali tinglab tushunish ko‘nikmasi haqida bir qncha
ma’lumotlar berildi.
Abstract:
The difference between listening and listening to others, the "Mojaz Research"
method, was presented. The article provided some information about the skill of listening and
listening.
Kalit so‘z:
Eshitib tushunish, tinglab tushunish, tanlanayotgan matn, “Mo‘jaz tadqiqot”
metodi, tinglab tushunishga oid tadqiqotlar
Keywords:
Listening comprehension, listening comprehension, selected text, "Mojaz
Research" method, listening comprehension research.
Eshitish tushunish - turli til o‘rganuvchilari o‘zlashtirishi kerak bo‘lgan tilni o‘rganishdagi
talablarning avvali mahorat va qobiliyatdir. Qabul qilish qobiliyati ishlab chiqarish qobiliyatiga
ta’sir qiladi. Agar o‘quvchilar tinglashni bilsalar: natijada ular samarali ko‘nikmalarni, ya’ni
gapirish va yozishni tushunadilar va hatto yaxshi nutqqa ega bo‘ladilar. Yaxshi tinglovchi bo‘lish
uchun talabalar tinglashda faol o‘ylashlari kerak. Tinglash ko‘plab til o‘rganish jarayonlarida
undan tashqarida faoliyatda ishtirok etadi. Tinglash qobiliyatini yaxshilash boshqa til
ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tinglash - tovushlarga diqqat va e’tibor berish hamda ulardan ma’no olishga harakat
qilish bilan izohlanadi. Biroq ilgari ba’zilar buni passiv faoliyat deb taxmin qilishgan, tinglash -
bu tinglovchining tovushlar ichida ajralib chiqishi, so‘zlar va og‘zaki tuzilmalarni tushunishi,
intonatsiyalarni talqin qilishi va to‘plangan ma’lumotni talqin qilish uchun saqlab turishi kerak
bo‘lgan faol jarayon. Tinglash bilan bog‘liq ikkita aniq jarayon yoki usul mavjud; yuqoridan
pastga va pastdan yuqoriga yo‘naltirilgan jarayon. Ikkala jarayon o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi va
shu bilan ular o‘zaro bog‘liqdir.
Tinglab tushunish qobiliyatining rivojlanishi muloqotda muhim ahamiyatga ega.
O‘quvchilar tinglash orqali o‘z fikrlarini ifodalash, boshqalar bilan samarali muloqot qilish va
o‘z fikrlarini aniq va ravon ifodalashni o‘rganadilar. Bugungi kunda ta'limda interfaol metodlar,
multimedia vositalari, guruhli ishlash va mustaqil ta’limning ahamiyati ortib bormoqda.
Bularning barchasi tinglab tushunishni faqat eshitishdan ko‘ra kengroq va chuqurroq faoliyatga
aylantirishga yordam beradi. Zamonaviy pedagogika tinglab tushunishni nafaqat passiv faoliyat
sifatida, balki o‘quvchilarning intellektual rivojlanishi va mustaqil fikrlashini shakllantiruvchi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
75
jarayon sifatida ko‘radi. Shu nuqtada, tinglab tushunish kompetensiyasini rivojlantirish uchun
samarali pedagogik prinsiplar va metodlar talab etiladi. Tadqiqotda ushbu prinsiplarni
aniqlash, ularning ta’lim jarayonida qanday qo‘llanilishini tahlil qilish va o‘quvchilarda tinglab
tushunish qobiliyatini rivojlantirishda yuzaga keladigan muammolarni o‘rganish maqsad
qilingan. Bu jarayon nafaqat o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini, balki ularning umumiy
shaxsiy rivojlanishini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Shuning uchun, ta’limda tinglab tushunish
kompetensiyasini rivojlantirishning ahamiyatini, uning samarali ishlatilishi uchun kerakli
yondashuvlarni o‘rganish zarur.
Ona tili ta’limida tinglab tushunish ko‘nikmasini shakllantirish muhim ahamiyatga ega,
chunki bu o‘quvchilarning eshitish orqali axborot olish, tahlil qilish va tushunish qobiliyatini
rivojlantiradi. “Jumla javohirin joyla” usuli tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishga
qaratilgan. O‘quvchilarning yoshi va til darajasiga mos keladigan qiziqarli hamda mazmunli
matnlar tanlanadi.
Bolalar tinglayotgan matnidan asosiy g‘oya, ma’lumotlarni ajratib oladi. QR kodni
skanerlab, audiomatnni eshitish orqali gapda tushirib qoldirilgan so‘zlar -javohirlarni o‘z
o‘rniga joylashtirish kerak bo‘ladi. Qulayligi shundaki, matnlar darslik va qo‘shimcha
adabiyotlardan tanlanishi mumkin. Tinglab tushunish ko‘nikmasi ona tili ta'limining boshqa
jihatlari (o‘qish, yozish, so‘zlash) bilan uyg‘un ravishda rivoilantirilganda samarali natija
beradi. darslarda qo‘llash mumkin.
“Mo‘jaz tadqiqot” metodining afzalliklari:
5-, 11-sinflar kesimida kichik tadqiqotlar o‘tkazish mumkin;
Metod asosidagi usullarni qo‘llash alohida sharoit talab etmaydi;
Bitta matn ustida ishlanganda deyarli barcha usullarni bosgichma-bosqich qo‘llash
imkoniyati mavjud;
O‘quvchilar bilimi va savodxonlik darajasi oshishi, tafakkuri rivojlanishi uchun xizmat
qiladi;
O‘quvchilarni faol, sergak, tezkor bo‘lishga, mustaqil fikrlashga undaydi;
O‘yin-topshiriqlar orqali bir vaqtning o‘zida bir qancha yoki barcha o‘quvchini baholash
mumkin;
Fan, kasb va mavzulararo integratsiya amalga oshadi.
“Mo’jaz tadqiqot” metodining natijaviyligi:
ona tili fanidan 5-11-sinflar kesimida o‘quvchilar bilimining
UO‘TDTS talablariga mos kelishiga yordam beradi;
O‘quvchilarning ona tili faniga qiziqishi oshadi;
Interfaol usuldagi noan'anaviy darsni tashkil etishga ko maklashadi;
O‘quvchilarning mustaqil va ijodiy fikrlashi talab darajasida bo‘li-shiga erishiladi;
Ravon jumlalar tuza olish, og‘zaki va yozma nutq madaniyatiga amal qilish kabi
intellektual fazilatlari o‘sadi;
O‘quvchilarni barcha sohalarda marrani baland olib kurashishga undaydi.
“Mo‘jaz tadqiqot” metodida baholash:
Yangi baholash tizimiga asosan baholanadi (sinf ishi - 6 ball, uyga vazifa - 4 ball);
Har bir usul uchun alohida rag‘batlantiriladi;
Guruh bo‘lib ishlaganda jamoaviy tarzda rag‘batlantirsa bo ladi;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
Ijodiy yondashgan holda qo 'shimcha rag‘bat kartochkalarini ham go‘llash mumkin.
1
UNESCO bosh direktori Irina Bokova chiqishlaridan birida: “Ona tili ta’limi jamiyat va
undagi fuqarolar ongini rivojlantirishni ta’minlaydigan sifatli ta’lim tizimining eng muhim
tarkibiy qismidir”, degan edi. Uzoq yillar davomida mamlakatimizdagi ona tili ta’limida amal
qilib kelingan yondashuvda asosiy urg‘u tilning grammatikasi va struktural tomoniga
qaratilgan edi. Ammo xalqaro tajribada til ta’limida, ayniqsa, ona tili ta’limida birinchi navbatda,
o‘quvchilarning shu tildagi to‘rt malakasi: o‘qib tushunish, eshitib tushunish, fikrni og‘zaki va
yozma bayon qilish kabilarni parallel tarzda shakllantirish va rivojlantirishga e’tibor qaratiladi,
chunki kishining biror tilda egallagan malakasi aynan mana shu to‘rt ko‘nikma orqali yuzaga
chiqadi. Bugungi kunda mamlakatimizga har tomonlama faol fuqaro kerak. U shunday bo‘lsinki,
har qanday nutqni o‘qib yoki eshitib aniq tushunsin, to‘g‘ri tahlil qilsin, yuqori savodxonlikka,
ravon va boy og‘zaki nutqqa ega bo‘lsin. Ushbu baholashning maqsadi ham ana shunday
kadrlarni aniqlash, baholashning ta’limga ta’sir eta olish effektidan foydalanib bundan keyingi
barcha kadrlarda shunday ko‘nikmalar mavjud bo‘lishini ta’minlashga turtki berishdan
iboratdir.
2
“Yozuvda hamma narsa tildan boshlanadi. Til tinglashdan boshlanadi” –Jianet Vinterson.
Tinglash san'ati boshqalarning gaplarini tan olish va tushunishdan boshqa narsa emas.
Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, 30% so‘zlash, 16% o‘qish va 9% yozish bilan taqqoslaganda
o‘rtacha 45% tinglashga sarflanadi. Ya’ni har qanday standartga ko‘ra, tinglash uchun juda ko‘p
vaqt sarflanadi.
3
Shu sababli, samarali tinglashingizni ta’minlash uchun biroz ko‘proq vaqt
sarflash maqsadga muvofiqdir.
Xulosa qilib aytish mumkinki, tinglab tushunish va eshitib tushunish turli yo‘llar bilan
amalga oshadi va uni farqlab olishimiz lozim. Tinglab tushunish kompetensiyasini
rivojlantirishda pedagogik yondashuvlar va metodlarning samarali qo‘llanilishi o‘quvchilarda
nafaqat ma’lumotlarni yaxshiroq bilish va anglashni o‘rganadilar, balki ularni tahlil qilish va
tanqidiy fikrlash orqali yangi bilimlarni qabul qilishga tayyor bo‘ladilar. Shuningdek, interfaol
metodlar, multimedia vositalaridan foydalanish o‘quvchilarda tinglab tushunish qobiliyatining
rivojlanishi ularning intellektual va kommunikativ qobiliyatlarini mustahkamlashga zamin
yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qo‘yliyeva Sh. O‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish zarurati va
ahamiyati// Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar ISSN 2181-1709 (P); 2181-1717 (E) . 2023, 12-
son.
2.
Komila Rajabova. Mo‘jaz tadqiqot metodi. Til va adabiyot ta’limi. 1/2025. 26-b.
3.
Умарова, Д. З. (2017). Турсунова Одина Салимовна, Башарова Гулмира
Галимьяновна. Обучение профессионально-ориентированному иностранному языку в
техническом вузе.
Научные исследования
,
6
, 17.
1
Til va adabiyot jurnali - Komila Rajabova
2
Iroda Azimova
3
Aripova N. Tinglab tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishning ahamiyati// The Lingua Spectrum November 2024,
205-b.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
4.
Kahhorova, G. S. (2022). The Notions of Wael Hallaq on an Introduction To Islamic
Law.
American Journal Of Social Sciences And Humanity Research
,
2
(06), 63-67.
5.
Aripova N. Tinglab tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishning ahamiyati// The Lingua
Spectrum November 2024, 205-b.
