YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
IMKONIYATI CHEKLANGAN O’QUVCHILARNING TA’LIM-TARBIYA
JARAYONIDA PEDAGOG VA OTA-ONA HAMKORLIGI
Usmonova Moxiraxon Maxammadjon qizi
University of business of science nodavlat oliy ta’lim muassasasi magistri
Gmail: usmonovamoxira1601@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15640868
Annotatsiya.
Mazkur maqolada imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning ta’lim-tarbiya
jarayonini samarali tashkil etishda pedagog va ota-ona hamkorligining ahamiyati yoritiladi.
Imkoniyati cheklangan bolalar o‘quv jarayonida ko‘proq e’tibor va maxsus yondashuvni talab
qilganligi sababli, ularning ta’lim-tarbiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun pedagog va
ota-ona o‘rtasida o‘zaro ishonchli hamkorlikni shakllantirish muhimdir. Ushbu hamkorlik
o‘quvchining individual ehtiyojlarini aniqlash, moslashtirilgan ta’lim rejalarini ishlab chiqish va
ularni amalda qo‘llashda hal qiluvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Maqolada ota-ona va
pedagog o‘rtasidagi muloqotni mustahkamlashning nazariy asoslari va amaliy yo‘nalishlari
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: imkoniyati cheklangan o‘quvchi, ta’lim-tarbiya jarayoni, pedagog va ota-ona
hamkorligi, individual yondashuv, muloqotni mustahkamlash, psixologik maslahat, o‘quv
jarayoni, interaktiv usul, ijtimoiy ko‘nikma, moslashtirilgan ta’lim rejasi, rivojlanish
strategiyasi, inkluziv ta’lim.
СОТРУДНИЧЕСТВО ПЕДАГОГА И РОДИТЕЛЕЙ В УЧЕБНО-
ВОСПИТАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕ УЧАЩИХСЯ С ОГРАНИЧЕННЫМИ
ВОЗМОЖНОСТЯМИ ЗДОРОВЬЯ
Усманова Мохирахан Махаммаджон қизи
Магистр негосударственное высшее учебное заведение
University of business of science
Gmail: usmonovamoxira1601@gmail.com
Аннотация.
В данной статье освещается значение педагогического и
родительского сотрудничества в эффективной организации учебно-воспитательного
процесса учащихся с ограниченными возможностями здоровья. Поскольку дети с
ограниченными возможностями требуют большего внимания и особого подхода в
процессе обучения, для успешного осуществления их воспитания и обучения важно
формирование взаимовыгодного доверительного сотрудничества педагога и родителя.
Это сотрудничество выступает решающим фактором в выявлении индивидуальных
потребностей учащегося, разработке индивидуальных учебных планов и их
применении на практике. В статье анализируются теоретические основы и
практические направления укрепления общения родителей с педагогом.
Ключевые слова:
учащийся с ограниченными возможностями здоровья, учебно-
воспитательный процесс, сотрудничество педагога и родителей, индивидуальный
подход, укрепление коммуникации, психологическое консультирование, процесс
обучения, интерактивный метод, социальные навыки, индивидуальный план обучения,
стратегия развития, инклюзивное образование.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
104
PEDAGOGICAL AND PARENTAL COOPERATION IN THE EDUCATIONAL
PROCESS OF STUDENTS WITH DISABILITIES
Usmanova Mokhirakhan Makhammadjan qizi
Master of University of business of science
non-governmental higher education institution
Gmail: usmonovamoxira1601@gmail.com
Annotation.
This article highlights the importance of pedagogical and parental
cooperation in the effective organization of the educational process of students with
disabilities. Since children with disabilities require more attention and a special approach in
the educational process, it is important to form a reliable interaction between the educator and
the parent in order to successfully carry out their education. This cooperation manifests itself
as a decisive factor in determining the individual needs of the student, developing adapted
education plans and putting them into practice. The article analyzes the theoretical foundations
and practical directions of strengthening communication between parents and educators.
Keywords:
student with disabilities, educational process, pedagogical and parental
cooperation, individual approach, communication strengthening, psychological counseling,
educational process, interactive method, social skills, personalized education plan,
development strategy, inclusive education.
Kirish.
Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning ta’lim-tarbiya jarayonini har tomonlama
qo‘llab-quvvatlash – bugungi kunda jamiyatning eng dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Ushbu o‘quvchilar jismoniy, aqliy yoki sezgi a’zolaridagi nuqsonlar sababli an’anaviy ta’lim
shakliga to‘laqonli qo‘shila olmasliklari mumkin. Shuning uchun ham ularga moslashtirilgan
ta’lim dasturlari, maxsus pedagogik va psixologik yondashuvlar zarur bo‘ladi. Biroq bu
jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirishda eng katta mas’uliyat, avvalo, pedagog va ota-
onaning chambarchas hamkorligiga bog‘liq. Zero, o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyasi
bilan bir qatorda, ota-onaning faol ishtiroki va ularning bolaga bo‘lgan mehr-muhabbati,
yordami va nazorati ushbu sinf o‘quvchisining rivojlanishi va jamiyatga integratsiyalashuviga
katta ta’sir ko‘rsatadi.
Mazkur maqolada imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning ta’lim-tarbiya jarayonida
pedagog va ota-ona hamkorligining nazariy asoslari, amaliy ahamiyati, xorijiy va mahalliy
tajribalar, olimlarning ilmiy qarashlari hamda ushbu hamkorlikni yanada samarali qilish
usullari atroflicha tahlil qilinadi. Qolaversa, maqolada ayrim muammolar, to‘siqlar va ularni
bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ilgari suriladi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Avvalo, imkoniyati cheklangan o‘quvchilar toifasiga
kimlar kirishi haqida qisqacha ma’lumot berish kerak. Bu toifaga nogironlik holati bilan
tug‘ilgan yoki keyinchalik turli sabablarga ko‘ra jismoniy yoki aqliy rivojlanishida nuqson
paydo bo‘lgan bolalar kiradi. Ba’zi hollarda ko‘rish, eshitish, harakatlanish yoki nutq apparati
cheklangan o‘quvchilar bo‘lishi mumkin, boshqa hollarda esa intellektual rivojlanishida biroz
orqada qolgan yoki hissiy-emotsional muammolarga ega o‘quvchilar ham shu toifaga kiritiladi.
Ular har biri o‘ziga xos pedagogik yondashuv va moslashtirilgan dars usullariga muhtoj bo‘ladi.
Ayni shu sharoitda o‘qituvchining bilim va mahorati, maxsus qo‘llanmalar va
texnologiyalardan foydalanish, psixologik-pedagogik metodlarni qo‘llash kabi jihatlar faqatgina
o‘quv muhitida emas, balki uy sharoitida ham mustahkamlanishi lozim. Shu boisdan, ota-ona
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
105
va pedagog har kuni, doimiy aloqada bo‘lib, bolaga ko‘mak beruvchi reja asosida ishlashi zarur.
Shunday
muvofiqlashtirilgan
hamkorlik
ro‘y
bermasa, o‘quvchining
jamiyatga
integratsiyalashuvi, rivojlanishi sekinlashishi yoki, hatto, butkul to‘xtab qolishi ham mumkin.
M.Turdimov “Psixologik yordamga muhtoj bolalarni o‘qitish metodikasi” asarida shunday
deydi: “Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning ta’lim olish jarayonida ularning individual
ehtiyojlarini to‘g‘ri aniqlash, ta’lim dasturini moslashtirish va eng muhimi, ota-ona bilan
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish – bu murakkab masalaning muvaffaqiyatli yechilishining kalitidir”
[1].
G.Shodmonova “Inkluziv muhitda pedagogik kompetensiya” asarida shunday yozadi:
“Pedagog imkoniyati cheklangan bolaga ta’lim-tarbiya berishni faqat maktab devorlari bilan
cheklab qo‘yishdan saqlanishi lozim. U ota-onalar bilan muntazam aloqada bo‘lib, bolaning uy
sharoitida ham rivojlanish jarayonini yo‘naltirishi kerak” [2]. Demak, o‘qituvchining kasbiy
mahorati ota-onaga ta’lim tavsiyalari, dars ishlanmalari yoki amaliy mashqlarni tushuntirib
berishi, individual rejani sozlab borishida namoyon bo‘ladi. Ota-ona – bolaga eng yaqin insonlar
bo‘lib, ularning hissiy va ma’naviy ko‘magi bolaning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Ota-ona
imkoniyati cheklangan farzandining ehtiyojlarini yaxshi biladi, uning salomatligi va emotsional
holatini kuzatib boradi. Uy sharoitida mashqlarni bajarish, bolaning o‘qituvchidan olgan
topshiriqlarini tashkil etish, maxsus qurilmalar yoki qo‘shimcha darsliklar sotib olish,
rejalashtirish ishlari – bularning barchasi ota-ona mas’uliyatining bir qismidir.
Ba’zida ota-onalar boladagi nuqson sababli tushkunlikka tushishi, jamiyat e’tiboridan
xavotirlanishi mumkin. O‘qituvchi esa professional nuqtai nazardan ota-onaga ko‘mak
ko‘rsatish, bola rivojiga ziyon yetkazmasdan, o‘z vaqtida zarur ma’lumot yoki tibbiy-psixologik
maslahatlar bilan ularga dalda bo‘lishi shart. Shu ma’noda, hamkorlikning ruhiy-psixologik
ahamiyati ham kattadir.
Tadqiqot metodologiyasi.
Pedagog va ota-ona hamkorligi, avvalo, bolaning
rivojlanishiga katta ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Maktabda o‘qituvchi bolaga dars o‘tish, tarbiyaviy
tadbirlarni tashkil etish bilan band bo‘ladi. Uyda esa ota-ona bu jarayonning davomiyligi,
izchilligini ta’minlaydi, bolaga mustaqil mashqlar, takrorlashlar, ijtimoiy-psixologik muhitni
yaratadi. Shu bilan birga, bola ota-onaning tinimsiz e’tiborini his qilgan va maktabdan olgan
bilim-ko‘nikmalarini takomillashtira olgan holda kuchli motivatsiyaga ega bo‘ladi. Natijada
o‘quvchining psixologik holati yanada barqarorlashadi.
Pedagog va ota-ona muntazam aloqada bo‘lsa, individual ta’lim dasturi yoki reabilitatsion
dasturni ishlab chiqish ancha yengillashadi. Masalan, o‘qituvchi o‘quvchining sinfdagi xatti-
harakati, darsni o‘zlashtirish darajasi, qiyinchiliklari haqida ota-onaga ma’lumot beradi. Ota-
ona esa uyda kuzatilgan o‘zgarishlar, bolaning emotsional holati, uy vazifalarini bajarishdagi
muammolar haqida o‘qituvchiga xabar qiladi. Shunday ikki tomonlama axborot almashinuvi
natijasida ta’lim jarayonini mos ravishda to‘g‘rilash va yanada samarali qilish imkoniyati paydo
bo‘ladi.
Imkoniyati cheklangan bolalar jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun ijtimoiy ko‘nikmalarni
egallashi kerak. Bunda maktabda turli jamoaviy tadbirlar, darslarda ishtirok etish, do‘stlar bilan
muloqot qilish orqali tajriba orttirsa, ota-ona turli to‘garaklar, madaniy tadbirlar, uy sharoitida
bolani ijtimoiy faollikka undovchi mashqlarni amalga oshirishi mumkin. Bu ikki taraflama
yondashuv bola ijtimoiylashuvini tezlashtiradi va kelajakda mustaqil hayot kechirishiga asos
yaratadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
106
T.G‘aniyeva “Imkoniyati cheklangan bolalarni ijtimoiy integratsiya qilishda ota-ona
rolining ahamiyati” nomli risolasida shunday yozadi: “Ota-ona, o‘qituvchi va butun jamoa
hamkorligi natijasida shaxsning jamiyatga moslashuvi eng qisqa muddatda va mumkin qadar
kamroq ziddiyat bilan kechadi” [3].
O‘qituvchi va ota-ona bir maqsad yo‘lida harakat qilsa, bola rivojida “sinergiya effekti”
yuzaga chiqadi. Ya’ni, maktabdagi dars jarayoni uyda mustahkamlanadi, dars mashqlarining
ma’lum bir qismi tarbiyaviy o‘yinlar orqali ota-ona bilan amalga oshiriladi. Natijada imkoniyati
cheklangan bolaning ijtimoiy, hissiy, kommunikativ sohalaridagi bo‘shliqlar kamayadi.
B.Asadov “Inkluziv ta’lim psixologiyasi va tarbiya” kitobida bunday deydi: “Imkoniyati
cheklangan bolada maktab muhitida rivoj topgan ijtimoiy ko‘nikma uy sharoitida ota-ona
tomonidan rag‘batlantirilib, takomillashtirib borilsa, bola yanada mustahkam ijtimoiylashuv
zaminiga ega bo‘ladi” [4]. Demak, pedagog va ota-ona aloqasi nafaqat bilim berish, balki
kommunikatsiya, ijtimoiylashuv, emosional barqarorlikni shakllantirishda ham zarur.
Imkoniyati cheklangan har bir bolaning ehtiyojlari turlicha bo‘ladi. Kimdir sensor
yuritmali mashqlarga muhtoj bo‘lsa, boshqa birov intellektual rivojlanishiga doir qo‘shimcha
mashqlarga ehtiyoj sezadi. Ota-ona bola bilan kun davomida birga bo‘lgani uchun uning kuchli
va zaif tomonlarini yaqqolroq ko‘radi, o‘qituvchi esa ilmiy-metodik asosga tayangan holda
metodlarni o‘zgartira oladi. Shu bois, o‘quv jarayonida individual ta’lim rejasini ishlab chiqish,
unga bola, ota-ona va pedagog hamkorlikda rioya qilish tavsiya etiladi.
Bola intellektual yoki hissiy rivojlanishida qaysidir bosqichda muammolarga duch kelsa,
ota-ona maktab bilan hamkorlik qilish orqali zudlik bilan chora ko‘rishi mumkin. Bunday tezkor
aloqa turli asoratlar oldini olishga, tibbiy yoki pedagogik-psixologik yordam ko‘rsatishga
sharoit yaratadi. Masalan, eshitishida nuqson paydo bo‘layotgan bolaga o‘z vaqtida tibbiy-
profilaktik choralar ko‘rish, o‘quv jarayonini shunga mos reja asosida o‘zgartirish va maxsus
vositalardan foydalanish zarur. Pedagog va ota-ona bu jarayonda o‘zaro xabardor bo‘lib,
bolaning sog‘lig‘idagi o‘zgarishlar yoki dars o‘zlashtirishidagi qiyinchiliklarni hamkorlikda
yengishi lozim.
Tahlil va natijalar.
Pedagog-ota-ona hamkorligini rivojlantirishda uchraydigan
muammolar sirasiga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
-
Ko‘p hollarda ota-ona ishlashi, uy-ro‘zg‘or yumushlariga bog‘langanligi sababli pedagog
bilan aloqa o‘rnatishga vaqt yetishmasligi mumkin. Bunday sharoitda, imkon qadar, qulay va
tezkor aloqa (telefon, onlayn chat, videomuloqot) yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiq. Yoki
maktab tomonidan kechki payt yoki dam olish kunlari alohida uchrashuv va seminarlar tashkil
qilish mumkin.
-
Ba’zi ota-onalar boladagi nuqson yoki rivojlanish qiyinchiliklari sababli tushkunlik yoki
xijolat hissi bilan yashaydi. Bu hissiyotlar bolaga ham salbiy ta’sir o‘tkazishi mumkin.
Shuningdek, ayrim hollarda ota-onalar “bolani maktab tarbiyalasini, menga dahli yo‘q” deb
yondashadi. Bunday to‘siqlarni bartaraf etish uchun maktab psixologi, ijtimoiy pedagoglar,
hamda jamiyatdagi boshqa yordamchi tuzilmalar bilan hamkorlikda ota-onalarni qo‘llab-
quvvatlash, savodxonlikni oshirish zarur.
-
Pedagoglarning imkoniyati cheklangan bolalar bilan ishlashda yetarli tajriba va malakaga
ega emasligi sababli ota-onaga to‘g‘ri maslahat berish qiyinlashishi mumkin. Bunday vaziyatda
maxsus o‘quv kurslari, seminarlarga qatnashish, xorijiy yoki ilg‘or tajribaga ega mutaxassislar
bilan hamkorlik qilish foyda beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
107
Ko‘plab rivojlangan davlatlarda (AQSh, Kanada, Skandinaviya mamlakatlari, Yevropa
Ittifoqi) inklyuziv ta’lim rivojlangan bo‘lib, imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim
maktabiga integratsiya qilish va ularning ota-onalari bilan hamkorlik qilish yo‘lga qo‘yilgan.
Ayrim davlatlarda maxsus “Parent Resource Center” lar tashkil qilingan bo‘lib, ota-onalar u
yerga murojaat etib, farzandiga mos qo‘shimcha trening, mashq, texnik vositalar, huquqiy
maslahat oladi.
N.Yusupova “Defektologiyada xorijiy tajribalar” asarida bunday deydi: “Xorijda pedagog
va ota-ona hamkorligi juda keng qamrovli. Maktabda bir nafar defektolog, logoped yoki
psixolog emas, balki butun ixtisoslashgan guruh ishlaydi va ota-onalar bu guruh bilan doimiy
aloqada bo‘lib, farzandining har bir rivojlanish bosqichini kuzatib borish imkoniyatiga ega” [5].
O‘zbekiston ham imkoniyati cheklangan shaxslar huquqini himoya qilish, inkluziv ta’limni
rivojlantirish, defektologiya va logopediya xizmatlarini takomillashtirish bo‘yicha qator
ishlarni amalga oshirmoqda. Yangi avlod darsliklari, reabilitatsion markazlar, ixtisoslashgan
maktablar ko‘paymoqda. Maktab psixologi va maxsus pedagoglar sonini oshirish, ular uchun
munosib ish haqi va malaka oshirish kurslari tashkil qilish yo‘nalishida davlat siyosati
yuritilmoqda.
Biroq, ba’zi hududlarda hali malakali mutaxassislar yetishmasligi, ota-onalarga axborot
berish tizimi kamroq rivojlanganligi, iqtisodiy ahvoli og‘ir oilalarda alohida dars vositalariga
mablag‘ ajratish qiyin ekani kabi muammolar saqlanib turibdi. Shu ma’noda, pedagog va ota-
ona hamkorligini yuksaltirish, ijtimoiy mexanizmlar orqali ota-onalarni ko‘proq jalb qilish
zarur bo‘lmoqda.
Xulosa va takliflar
. Pedagoglar imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga doir chuqur bilimga
ega bo‘lishi, defektolog va psixolog bilan uzluksiz hamkorlik qilishi, ota-onalar uchun amaliy-
ko‘rsatma shaklidagi materiallar tayyorlashi lozim. Maktabda “Ota-onalar klubi” kabi
ixtisoslashgan guruh tuzish, bu yerda ma’rifiy anjumanlar, tajriba almashinish uchrashuvlarini
yo‘lga qo‘yish mumkin. Imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning ta’lim-tarbiya jarayonida
pedagog va ota-ona hamkorligining o‘rni g‘oyat muhimdir. Bir tomondan, maktabda zamonaviy
metodlar, ixtisoslashgan mutaxassislar yordamida samarali pedagogik jarayon tashkil etilsa,
boshqa tomondan, uyda ota-ona bolaga o‘z vaqtida e’tibor, qayg‘u, rag‘bat va qo‘llab-quvvatlash
berishi kerak. Shu yo‘sinda, bola jamiyatda o‘zini to‘laqonli a’zo sifatida his etadi, barkamol
shaxs sifatida shakllanadi.
Har bir imkoniyati cheklangan bolaga jamiyat e’tibori zarur, shuningdek, o‘sha bola
atrofidagilardan umidvor. Pedagogning professionalligi, ota-onaning sabr-toqati va
mehribonligi, mutaxassislarning yordami uyg‘unlashganda, har qanday to‘siq engib o‘tiladi.
Shunday hamkorlik jamiyatning insonparvarlik, bag‘rikenglik va teng imkoniyatlar kabi
tamoyillarga sodiqligini namoyon etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
M.Turdimov. Psixologik yordamga muhtoj bolalarni o‘qitish metodikasi. – Toshkent:
“Yangi asr avlodi”, 2019. – 45-bet.
2.
G.Shodmonova. Inkluziv muhitda pedagogik kompetensiya. – Toshkent: “O‘qituvchi”,
2020. – 87-bet.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
108
3.
T.G‘aniyeva. Imkoniyati cheklangan bolalarni ijtimoiy integratsiya qilishda ota-ona
rolining ahamiyati. – Toshkent: “Universitet”, 2021. – 120-bet.
4.
B.Asadov. Inkluziv ta’lim psixologiyasi va tarbiya. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. –
112-bet.
5.
N.Yusupova. Defektologiyada xorijiy tajribalar (Зарубежный опыт в дефектологии). –
Toshkent: “Universitet”, 2021. – 99-bet.
