YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
89
CHET ELDA ALOHIDA YORDAMGA MUHTOJ BOLALARNING INKLYUZIV
TA'LIMI
Eshmuratova Dildor
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti Pedagogika kafedrasi oʻqituvchisi
Omonova Ruhshona
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika
fakulteti biologiya yoʻnalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15638650
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xorijiy mamlakatlarda alohida yordamga muhtoj
bolalarning inklyuziv ta’limini tashkil etish tajribalari, yondashuvlari va qo‘llanilayotgan
modellar tahlil qilingan. AQSh, Buyuk Britaniya, Finlyandiya, Italiya va Kanada kabi
davlatlarning ta’lim tizimida nogironligi bo‘lgan yoki boshqa turdagi ehtiyojlarga ega bolalarni
umumiy ta’lim muhitiga muvaffaqiyatli qo‘shish bo‘yicha olib borilayotgan siyosat, metodika va
infratuzilma bo‘yicha ishlari yoritilgan.
Kalit so'zlar:
Inklyuziv ta’lim, alohida ehtiyoj, nogiron bolalar, xalqaro tajriba, ta’lim
modeli, qo‘llab-quvvatlovchi xizmatlar, pedagogik moslashuv, maxsus pedagogika.
Kirish.
XXI asrda ta’lim tizimida inson huquqlari va ijtimoiy adolat tamoyillarini amalga
oshirishda inklyuziv ta’lim alohida o‘rin tutmoqda. BMT va UNESCO tomonidan ilgari surilgan
"ta’limda hech kim chetda qolmasligi kerak" shiori ostida ko‘plab davlatlarda alohida yordamga
muhtoj bolalarning ta’limga to‘laqonli qo‘shilishi uchun samarali mexanizmlar yaratilmoqda.
Ushbu maqolada chet el mamlakatlarida nogironligi yoki boshqa rivojlanish xususiyatlariga ega
bolalarning umumiy ta’lim tizimiga qo‘shilishi, o‘qituvchilarning tayyorgarligi, metodikalar va
institutsional yondashuvlar tahlil qilinadi. Zamonaviy jamiyatda har bir insonning ta’lim olish
huquqi uning jismoniy, aqliy, hissiy yoki ijtimoiy holatidan qat’i nazar, kafolatlangan bo‘lishi
kerak. Shu nuqtai nazardan inklyuziv ta’lim — ya’ni alohida ehtiyojga ega bolalarni umumiy
ta’lim tizimiga qo‘shish — ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishiga aylangan. BMTning “Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi” va UNESCO
tavsiyalari asosida inklyuziv ta’limni joriy etish global miqyosda dolzarb masalaga aylangan.
Adabiyotlar tahlili.
Chet elda alohida yordamga muhtoj bolalar uchun inklyuziv ta’limni
tashkil etish bo‘yicha boy ilmiy-nazariy va amaliy adabiyotlar jamlangan. Bu adabiyotlar
asosida inklyuziv ta’limning asosiy yondashuvlari, qonunchilik bazasi, metodik vositalari va
pedagogik uslublari shakllangan.
UNESCO (2009, 2020) tomonidan chop etilgan
“Inclusion in Education”
hujjatlarida
inklyuziv ta’lim konsepsiyasi butun insoniyat taraqqiyotining ajralmas qismi sifatida qaraladi.
Unga ko‘ra, barcha bolalar, jumladan, nogironligi yoki boshqa rivojlanish ehtiyojlari bo‘lgan
bolalar ham umumiy ta’lim tizimi doirasida bilim olishga haqlidir. Xalqaro tashkilotlar, xususan
BMT, UNICEF va European Agency for Special Needs and Inclusive Education
materiallari,
ta’limda diskriminatsiyani bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalarni beradi.
L.S. Vygotskiyning sotsiokultural rivojlanish nazariyasi inklyuziv ta’limning psixologik
asosini tashkil qiladi. Uning fikriga ko‘ra, har bir bolaning rivojlanishi jamiyatdagi ijtimoiy
muloqot orqali yuzaga chiqadi, shu bois alohida ehtiyojga ega bolalarni umumiy ta’lim
tizimidan ajratish ularning shaxsiy rivojiga to‘siq bo‘ladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
90
Finlyandiya tajribasida ta’lim jarayonida differensial yondashuv va maxsus yordam
xizmatlari ta’lim tizimining ajralmas qismi hisoblanadi (Halinen, 2016). Bu mamlakatda
inklyuzivlik – barcha o‘quvchilar uchun sifatli va barobar ta’limni anglatadi.
Mahalliy adabiyotlarda (Sattorova, 2021; Karimov, 2020) inklyuziv ta’limga doir metodik
va tashkiliy yondashuvlar yoritilgan bo‘lsa-da, xalqaro tajriba bilan solishtirganda tizimliligi va
qo‘llab-quvvatlash resurslarining yetishmasligi ko‘zga tashlanadi. Shuningdek, individual
rejalashtirish, ko‘makchi xizmatlar va malakali pedagog kadrlar bilan ta’minlanganlik darajasi
xorijiy tajribalarga nisbatan sustroqdir.
Natija va muhokama
. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, chet el mamlakatlarida
inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirishda bir nechta asosiy omillar muhim ahamiyatga ega:
Qonunchilik va siyosiy iroda
– AQSh, Buyuk Britaniya, Italiya va Finlyandiya kabi
davlatlarda inklyuziv ta’limni qonuniy jihatdan mustahkamlash va davlat siyosatiga asosiy
yo‘nalish sifatida kiritish, uning samarali joriy etilishiga zamin yaratadi. Masalan, IDEA qonuni
AQShda Individual Educational Plan (IEP) orqali har bir bolaning ta’lim ehtiyojlarini aniq
belgilash imkonini beradi.
Moslashtirilgan o‘quv dasturlari va metodik yondashuvlar
– Inklyuziv ta’lim
muvaffaqiyatining kaliti o‘quv dasturlarining moslashuvchanligi va pedagoglarning individual
yondashuvidir. Buyuk Britaniyada SEND siyosati asosida sinfda turli darajadagi yordam
ko‘rsatish tizimi tashkil qilingan bo‘lib, bu o‘quvchilarning imkoniyatlarini maksimal darajada
ochishga xizmat qiladi.
Xulosa va takliflar.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, chet el mamlakatlarida
inklyuziv ta’lim tizimini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun mustahkam qonunchilik bazasi,
individual yondashuv, qo‘llab-quvvatlovchi xizmatlar va malakali pedagoglar tayyorgarligi
muhim ahamiyatga ega. AQSh, Buyuk Britaniya, Finlyandiya va Italiya kabi davlatlarda
inklyuziv ta’lim nafaqat bolalarning ta’lim olish huquqini ta’minlash, balki ularning ijtimoiy
integratsiyasi va shaxs sifatida rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan. Inklyuziv
ta’limning muvaffaqiyati maktab, ota-ona va jamoatchilikning uzviy hamkorligiga bog‘liq bo‘lib,
bunda pedagoglarning doimiy malakasini oshirish va maxsus yordam ko‘rsatish tizimining
samarali tashkil etilishi talab etiladi. O‘zbekiston sharoitida esa xorijiy mamlakatlar tajribasini
o‘rganish va uni amaliyotga joriy etish orqali inklyuziv ta’limni yanada rivojlantirish uchun
muhim imkoniyatlar mavjud.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNESCO. (2009).
Policy Guidelines on Inclusion in Education
. Paris: UNESCO Publishing.
2.
Booth, T., & Ainscow, M. (2002).
Index for Inclusion: Developing Learning and Participation
in Schools
. Centre for Studies on Inclusive Education (CSIE).
3.
Florian, L., & Black-Hawkins, K. (2011). Exploring inclusive pedagogy.
British Educational
Research Journal
, 37(5), 813–828.
4.
Individuals with Disabilities Education Act (IDEA), 2004. U.S. Department of Education.
