YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
O‘ZBEK TILIDA MADANIYATGA XOS SO‘ZLAR VA ULARNI TARJIMA
QILISHDAGI MUAMMOLAR
Abdiyeva Iroda Normurotovna
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
Koreys filologiyasi kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15631099
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘zbek tili madaniyatiga xos so‘zlar va ularni boshqa
tillarga tarjimada qilishda duch kelinadigan muammolar tahlil qilinadi. Madaniyatga xos
leksika o‘zining noyobligi va kontekstga bog‘liqligi bilan ajralib turadi, shuning uchun ularni
tarjima qilish jarayonida ma’noni to‘g‘ri yetkazish qiyinchiliklarga olib keladi.
Kalit so‘zlar:
madaniyatga xos so‘zlar, tarjima, o‘zbek tili, madaniy kontekst, pragmatika,
lingvokulturologiya, tarjima muammolari.
Kirish
Madaniyat va til o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik tilshunoslik va tarjima nazariyasida asrlar
davomida e’tiborni tortib kelmoqda. Madaniyat til shakllariga o‘zining ramziy va ma’naviy
ranglarini beradi, ayniqsa madaniyatga xos so‘zlar orqali bu o‘z ifodasini topadi
1
. Madaniyatga
xos so‘zlar — tilning eng murakkab, ko‘p qatlamli va kontekstga bog‘liq qismidir. Ular nafaqat
lingvistik, balki madaniy, ijtimoiy va tarixiy ma’no yurituvchi birliklardir
2
. Shu boisdan, ushbu
so‘zlarning tarjimasi faqat tilni o‘zgartirish emas, balki madaniyatlararo ko‘prik qurish
demakdir.
O‘zbek tilining boy madaniy merosi va madaniyatga xos leksikasi tarjima jarayonida
ko‘plab muammolarni yuzaga chiqaradi. Bu muammolarni ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilish,
ularni hal etish yo‘llarini qidirish — tilshunoslik va tarjima nazariyasi sohalarida muhim vazifa
hisoblanadi.
1. Madaniyatga xos so‘z tushunchasi hamda ularning o‘zbek tilidagi o‘rni va tasnifi
Madaniyatga xos so‘zlar (Culture-Specific Items — CSI) yoki madaniyatga xos leksik
birliklar — bu tilning ma’lum bir madaniy kontekstga bog‘liq, uning an’analarini, urf-odatlarini,
qadriyatlarini aks ettiruvchi so‘zlar
3
. Bu so‘zlar boshqa tillarda o‘ziga mos aniq ekvivalentga ega
bo‘lmasligi mumkin, chunki ular faqat til emas, balki o‘sha xalqning madaniyatining ramzlari
hisoblanadi
4
.
Tarjima nazariyasida madaniyatga xos elementlarni o‘rganishning asosi Nida (1964) va
Newmark (1988) ishlari bilan boshlangan. Nida “dynamic equivalence” kontseptsiyasini ilgari
surib, tarjimada kontekst va madaniyat ahamiyatini ta’kidlagan. Newmark madaniyatga xos
elementlarni tarjima usullarini aniq tasniflagan.
Venuti (1995) esa tarjimonning madaniyatlararo ko‘prik quruvchi rolini o‘rganib,
madaniyatga xos atamalarni tarjimada ko‘proq izoh va annotatsiyalardan foydalanishni taklif
qilgan.
Lingvistik va madaniy xususiyatlari
1
Jakobson, R. (1959). On Linguistic Aspects of Translation. In R. A. Brower (Ed.),
On Translation
(pp. 232–239).
Harvard University Press.
2
Newmark, P. (1988).
A Textbook of Translation
. Prentice Hall.
3
Bassnett, S. (2002).
Translation Studies
. Routledge.
4
Venuti, L. (1995).
The Translator’s Invisibility: A History of Translation
. Routledge.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
Kontextual bog‘liqlik: Madaniyatga xos so‘zlar o‘z kontekstida ma’no kasb etadi. Masalan,
“beshik” so‘zi faqatgina yotoq yoki chaqaloq uyasi emas, balki ota-ona va bola o‘rtasidagi
munosabatlar ramzidir.
Semantik kenglik: Bunday so‘zlar ko‘pincha keng ma’noga ega bo‘lib, ularning tarjimasi
qisqartirilgan va yoritilmagan bo‘lishi mumkin.
Estetik va emotsional jihatlar: O‘zbek tilidagi “mehmondo‘stlik”, “xushmuomala” kabi
tushunchalar tilning ma’naviy-axloqiy unsurlarini ifodalaydi.
Tarixiy va ijtimoiy qatlam: Masalan, “qo‘shiqchi” yoki “dutor” so‘zlari nafaqat musiqa
asboblari yoki ijrochilarini, balki o‘zbek xalqining madaniy an’analarini aks ettiradi.
O‘zbek tili an’anaviy madaniyatni aks ettiruvchi ko‘plab so‘z va atamalarga ega. Ularni
quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
Obyekt va hududga oid so‘zlar: “baxmal” (maxsus ipak mato), “do‘ppi” (milliy bosh kiyim),
“choyxona” (madaniy va ijtimoiy makon).
Bayram va tantanalar nomlari: “Navruz”, “Qurbon hayit”, “Ramazon hayiti”.
Madaniy faoliyat va hunarmandchilik: “dutor”, “doira”, “go‘zallik”, “naqqoshlik”.
Ijtimoiy qadriyatlar va xulq-atvor: “mehmondo‘stlik”, “xushmuomala”, “oqila”,
“xayrixohlik”.
O‘zbek tilidagi ko‘plab frazeologizmlar madaniyatga xos xususiyatlarni ifodalaydi.
Masalan, “tilla so‘z” — samimiy, qimmatli so‘z ma’nosida; “oyoq ostida” — nazorat ostida, “qalb
tozaligi” — poklikni bildiradi.
2. Madaniyatga xos so‘zlarni tarjima qilishda yuzaga keladigan muammolar
Ekvivalentlik muammosi
Tarjima nazariyasida ekvivalentlik — asl matn ma’nosi va ohangini saqlab qolishdir
5
.
Madaniyatga xos so‘zlar uchun bevosita ekvivalent topish qiyin yoki imkonsiz bo‘ladi. Misol
uchun:
“Beshik”
So‘zma-so‘z tarjimada “cradle” deyiladi, ammo beshikning o‘zbek madaniyatidagi roli
(bolani tinchlantirish, naslni davom ettirish) ingliz tilida berilmaydi.
“Choyxona”
Ingliz tilidagi “tea house” tushunchasi o‘zbekdagi madaniy va ijtimoiy mazmunni
bermaydi.
Madaniy kontekstni yetkazishdagi qiyinchilik
Madaniyatga xos so‘zlar kontekstda to‘liq ma’no kasb etadi. Tarjimonda bu kontekst
yo‘qolishi so‘z mazmunining noto‘g‘ri anglanishiga olib keladi. Shu sababli, tarjimonda
annotatsiyalar va madaniy izohlar zarur
6
.
Semantik noaniqlik va stilistik farqlar
Madaniyatga xos so‘zlar tarjimasi ko‘pincha stilistik o‘zgarishlarga olib keladi. Masalan,
“qo‘shiqchi” ingliz tilida “singer” deb tarjima qilinsa, uning milliy va xalq musiqasidagi o‘rni
yetkazilmaydi.
Fonetik va transliteratsiya muammolari
5
Nida, E. A. (1964).
Toward a Science of Translating
. Brill.
6
Hatim, B., & Mason, I. (1997).
The Translator as Communicator
. Routledge.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
Milliy asboblar, shaxs nomlari, joy nomlarini tarjimada fonetik yozishga majbur
bo‘lishadi, lekin bu ularning ma’nosini, madaniy rangini saqlashga yetarli emas
7
.
3. Tarjima strategiyalari va yechimlar
Literal tarjima- Bu usulda so‘zlar so‘zma-so‘z tarjima qilinadi, ammo ko‘pincha madaniy
mazmun yetishmaydi. Masalan, “baxmal” — “velvet” deb tarjima qilinadi, lekin baxmalning
o‘zbek madaniyatidagi o‘rni ochilmaydi.
Izohli tarjima (annotatsiyalar)- Madaniyatga xos so‘zlar tarjimasi bilan birga ularning
madaniy mazmuni haqida qisqacha izoh berish. Masalan, “Navruz — traditional spring festival
celebrated in Central Asia symbolizing renewal and unity”.
Adaptatsiya- So‘z madaniyatga mos ravishda o‘zgartiriladi yoki o‘sha madaniyatga yaqin
tushuncha bilan almashtiriladi. Bu ba’zida madaniy kontekst yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin.
Transliteratsiya- Maxsus atamalar va milliy nomlar fonetik yozuvga o‘tkaziladi. Misol
uchun, “dutor” yoki “do‘ppi”.
Kombinatsiyalangan usullar- Tarjimonda yuqoridagi usullarning kombinatsiyasi
qo‘llanadi: so‘z transliteratsiya qilinib, izoh beriladi yoki mos tushuncha bilan birga qo‘llanadi.
4. Amaliy misollar va tahlillar
“Choyxona”
So‘zma-so‘z tarjima: “Tea house”
Muammo: Choyxona o‘zbek madaniyatida faqatgina choy ichish joyi emas, balki do‘stlar
yig‘iladigan, muhokama va ma’naviy bahslar o‘tkaziladigan ijtimoiy makondir.
Yechim: “Traditional Uzbek tea house — a cultural and social gathering place” tarzida
izohli tarjima qilish.
“Navruz”
So‘zma-so‘z tarjima: “Nowruz festival”
Muammo: Bayramning tarixiy, diniy, ijtimoiy ahamiyati yetkazilmaydi.
Yechim: “Navruz — ancient spring festival symbolizing renewal, nature awakening, and
cultural unity celebrated in Central Asia” deb izohlash.
“Dutor”
So‘zma-so‘z tarjima: Transliteration: “Dutor”
Muammo: Ingliz tilida bunday asbobga o‘xshash atama yo‘q, u xalq musiqasidagi o‘rni va
xususiyatlari bilan birga tarjima qilinishi kerak.
Yechim: “Dutor — a traditional two-stringed Uzbek musical instrument used in folk
music” deb tushuntirish.
Xulosa
O‘zbek tilida madaniyatga xos so‘zlar tarjimasi tilshunoslik va madaniyatshunoslikning
kesishgan nuqtasida joylashgan murakkab jarayondir. Tarjima jarayonida quyidagi xulosalar
chiqarildi:
Madaniyatga xos so‘zlarning bevosita ekvivalenti ko‘p hollarda mavjud emas.
Tarjimada madaniy kontekstni saqlab qolish uchun annotatsiyalar va tushuntirishlar
zarur.
Literal tarjima va adaptatsiyalash strategiyalari o‘zaro to‘ldiruvchi usul sifatida
qo‘llanilishi mumkin.
7
Nababan, M. R., & Tisna, N. (2019). Challenges of Translating Culture-Specific Items: Case Study of Javanese
Culture.
International Journal of Linguistics
, 11(3), 95-105.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
Tarjimon o‘zbek madaniyatini chuqur anglab, tarjimada uning mohiyatini yetkazishga
harakat qilishi lozim.
Terminologik lug‘atlar yaratish va madaniyatga xos atamalarni xalqaro auditoriya uchun
tushunarli qilish bo‘yicha qo‘shimcha tadqiqotlar olib borilishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bassnett, S. (2002).
Translation Studies
. Routledge.
2.
Hatim, B., & Mason, I. (1997).
The Translator as Communicator
. Routledge.
3.
Jakobson, R. (1959). On Linguistic Aspects of Translation. In R. A. Brower (Ed.),
On
Translation
(pp. 232–239). Harvard University Press.
4.
Nababan, M. R., & Tisna, N. (2019). Challenges of Translating Culture-Specific Items: Case
Study of Javanese Culture.
International Journal of Linguistics
, 11(3), 95-105.
5.
Newmark, P. (1988).
A Textbook of Translation
. Prentice Hall.
6.
Nida, E. A. (1964).
Toward a Science of Translating
. Brill.
7.
Sapir, E. (1921).
Language: An Introduction to the Study of Speech
. Harcourt, Brace.
8.
Venuti, L. (1995).
The Translator’s Invisibility: A History of Translation
. Routledge.
