YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
141
ISLOM SHOIR DOSTONLARIDA PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNING
LINGVISTIK TAHLILI
Aripova Mahliyo Norboy qizi
1- bosqich tayanch doktarant
Jizzax davlat pedagogika universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15655141
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek xalq og‘zaki ijodining yorqin namoyandalaridan
biri bo‘lgan Islom shoir Nazar o‘g‘lining dostonlarida uchraydigan paremiologik birliklar –
maqollar, matallar, iboralar, hikmatli so‘zlar – lingvistik jihatdan tahlil qilinadi. Paremiologik
birliklar xalq og‘zaki ijodining ajralmas qismi sifatida, dostonlarda obrazlar xarakterini
ochishda, voqealarning badiiy ta’sirini kuchaytirishda, milliy tafakkur ifodasini yetkazishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, maqolada Islom shoirning dostonlaridan
olingan paremiyalarning shakl, mazmun, strukturaviy jihatlari, ularning semantik yuklamasi,
kontekstual funksiyasi, poetik vazifalari tahlil etiladi.
Annotation
This article provides a linguistic analysis of paremiological units-proverbs, sayings,
phrases, and wise words-found in the epics of Islom Shoir Nazar og‘li, one of the prominent
representatives of Uzbek folkoral literature. As an integral part of folk oral creativity,
paremiological units serve as an important means for revealing the characters of images in the
epics, enhancing the artistic impact of events, and conveying the expression of national thought.
Additionally, the article analyzes the form, content, and structural aspects of the paremiological
units extracted from Islom Shoir’s epics, as well as their semantic load, contextual functions,
and poetic roles.
Аннотация
В данной статье проводится лингвистический анализ паремиологических единиц
— пословиц, поговорок, выражений и мудрых слов — встречающихся в эпосах Ислама
Шоира Назар оглы, одного из ярких представителей узбекского народного устного
творчества. Паремиологические единицы, являясь неотъемлемой частью народного
устного творчества, служат важным средством раскрытия характера образов в эпосах,
усиления художественного воздействия событий и выражения национального
мировоззрения. Кроме того, в статье анализируются форма, содержание и структурные
особенности паремиологических единиц, взятых из эпосов Ислама Шоира, а также их
семантическая нагрузка, контекстуальные функции и поэтические задачи.
KALIT SO‘ZLAR.
Islom shoir Nazar o‘g‘li, doston, paremiologik birlik, maqol, matal, ibora,
lingvistik tahlil, xalq og‘zaki ijodi, milliy tafakkur, badiiy nutq, stilistik vosita, semantik tahlil,
xalq donishmandligi.
KIRISH.
O‘zbek mumtoz adabiyotida doston janri xalq tafakkuri, ruhiyati va estetik
dunyoqarashining badiiy in’ikosi sifatida alohida o‘rin tutadi. Xalq og‘zaki ijodining muhim
unsurlaridan bo‘lgan paremiologik birliklar – maqol, matal, hikmatli iboralar – dostonlarda
obraz yaratish, badiiy ifodani kuchaytirish hamda milliy ma’naviyatni yoritishda samarali
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Islom shoir Nazar o‘g‘li ijodida bu birliklar sermazmun va chuqur
estetik yuklama kasb etib, baxshining xalqona tafakkur bilan uyg‘unlashgan poetik dunyosini
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
142
ochib beradi. Ushbu maqola Islom shoir dostonlarida uchraydigan paremiologik birliklarning
lingvistik xususiyatlari va badiiy-funksional rolini tahlil qilishga bag‘ishlanadi.
ASOSIY QISM.
1. Paremiologik birliklarning dostonlardagi stilistik funksiyasi.
Islom shoir Nazar o‘g‘li dostonlarida paremiologik birliklar nafaqat badiiy ifoda vositasi,
balki obraz yaratishning muhim komponenti sifatida namoyon bo‘ladi. Maqollar va matallar
qahramon xarakterini ochib berishda, ularning ijtimoiy-madaniy muhitdagi o‘rnini aniqlashda
muhim rol o‘ynaydi. Masalan, "To‘n kiyganning bari toza bo‘lmas, har kimning fe’li o‘ziga
monand" kabi hikmatli iboralar personajlarning ichki dunyosini ochishda xizmat qilgan. Bu
kabi birliklar xalqona donishmandlikni badiiy kontekstga olib kiradi va muallif tilining
obrazlilik darajasini oshiradi.
1
2. Paremiologik birliklarning semantik va struktural tahlili.
Shoir dostonlarida uchraydigan paremiyalar strukturaviy jihatdan turli shakllarda
namoyon bo‘ladi: ikki qismlik antitezali maqollar, takroriylikka asoslangan matallar,
muqoyasalarga qurilgan iboralar. Ularning semantik tahlilidan ko‘rinadiki, ushbu birliklar
axloqiy-me’yoriy g‘oyalarni ifodalaydi, ya’ni ular nafaqat badiiy, balki didaktik vazifani ham
bajaradi. Bu jihat, ayniqsa, "Elning tili – elning ko‘zgusi" kabi birliklarda yaqqol ko‘zga
tashlanadi.
2
Tilshunоslikdа pаremiоlоgik birliklаr hаqidа birinchi bо‘lib fundаmentаl tаdqiqоtlаr оlib
bоrgаn оlimlаrdаn biri А.M. Muxin hisоblаnаdi. U “Pаremiоlоgik birliklаr xаlq tаfаkkurining
mаzmuniy kristаllаri hisоblаnаdi” deb yоzаdi.
Bu birliklаr оrqаli shоir diniy-mа’nаviy
g‘оyаlаrni xаlq tilidа, xаlqning ruhiyаtigа yаqin tаrzdа bаyоn etаdi. Ulаrning bаdiiy mаtndаgi
funksiоnаl yuklаmаsi, semаntik bоyligi vа mаdаniy kоnnоtаtsiyаsi tаdqiqоt uchun kаttа ilmiy
аhаmiyаtgа egа.
Pаremiоlоgik birliklаr milliy mentаlitet bilаn chаmbаrchаs bоg‘liq bо‘lib, ulаr xаlq
tаfаkkurining lingvоmаdаniy dаrаjаsini аks ettirаdi.
D. Sаyfullаyevа
esа mаqоllаr vа mаtаllаrni xаlqning mаdаniy genetikаsi bilаn bоg‘lаydi:
“Mаqоllаr millаtning tаrixi, qаdriyаtlаri vа mentаlitetini nutqiy kоd shаklidа ifоdаlаydi.”
3
Islоm shoirning dоstоnlаridа, mаsаlаn, quyidаgi mаqоl ishlаtilgаn:
“Yоmоn sо‘z yurаkkа о‘t qо‘yаr,
Yаxshi sо‘z dilinggа nur sоchаr.”
Bu kаbi pаremiоlоgik birliklаr
nаfаqаt аxlоqiy tа’limоt
, bаlki
milliy-diniy
qаdriyаtlаrning kоnsentrаtsiyаlаshgаn shаkli
sifаtidа nаmоyоn bо‘lаdi.
XULOSA.
Islom shoir Nazar o‘g‘li dostonlarida qo‘llanilgan paremiologik birliklar baxshining xalq
og‘zaki ijodiga bo‘lgan chuqur hurmatini, xalq donishmandligini badiiy nutq orqali
ifodalashdagi mahoratini ko‘rsatadi. Maqollar, matallar va hikmatli iboralar doston matnida
estetik-funksional yuklama bilan birga, obrazlar xarakterini ochishda, milliy tafakkurni
ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bu birliklar nafaqat poetik vosita,
balki til va tafakkur uyg‘unligining yorqin namunasidir.
1
Mamatqulov I. O‘zbek adabiy tilida paremiyalarning stilistik vazifalari. – Toshkent: Fan, 2017. 112–114 - b
2
Qodirova D. O‘zbek xalq maqollari va ularning adabiyotdagi aks etishi. – Samarqand: Zarafshon, 2020. 56–59 – b.
3
Sаyfullаyevа D. Mаqоllаr vа mаdаniyаt: Lingvоmаdаniy yоndаshuv. – Buxоrо: Ilm Ziyо, 2021. 41-42 – b.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
143
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbek xalq ijodi.Kо‘p tomlik.Dostonlar.Aytuvchi:Islom shoir Nazar о‘g‘li. “Toshkent”.
Badiiy adabiyot nashriyoti,1965.
2.
Mamatqulov I. O‘zbek adabiy tilida paremiyalarning stilistik vazifalari. – Toshkent: Fan,
2017.
3.
Jo‘raev A. Mumtoz adabiyotda doston janri va uning badiiy xususiyatlari. – Toshkent:
Akademnashr, 2013.
4.
Nоrqulоvа D. Lingvоmаdаniyаtshunоslik аsоslаri. – Tоshkent: Fаn, 2016.
5.
Sаyfullаyevа D. Mаqоllаr vа mаdаniyаt: Lingvоmаdаniy yоndаshuv. – Buxоrо: Ilm Ziyо,
2021.
6.
Nаzаrоv Q. О‘zbek tilshunоsligi vа xаlq оg‘zаki ijоdi. – Tоshkent: Fаn, 2014.
