YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
133
TEMATIK LUGAT TUSHUNCHASI VA ULARNING XUSUSIYATLARI
Alisherova Shahnoza
O’zbekiston davlat jaxon tillari universiteti
Tadqiqodchisi
Sadikova Sevinch Aliyena
Ilmiy raxbar Phd. Dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.15654056
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz tilshunosligida tematik lug‘at tushunchasi, uning
nazariy asoslari va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Tematik lug‘atlar turlarining tasnifi,
ularning leksik-semantik xususiyatlari, nutq rivojiga ta’siri hamda til o‘rgatishdagi roli
o‘rganiladi. Shuningdek, tematik lug‘atlar orqali til materiallarini samarali o‘zlashtirishga oid
metodik yondashuvlar muhokama qilinadi.
Tayanch so’zlar:
Tematik lug‘at, leksik-semantik guruh, ingliz tilshunosligi, til o‘rgatish,
kontekst, lug‘aviy birliklar.
Kirish:
Hozirgi davr tilshunosligida leksik birliklarning kontekstda o‘rganilishi alohida
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, tematik lug‘at tushunchasi so‘z boyligini tizimli ravishda
o‘rganish va rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu maqolada ushbu
tushunchaning nazariy va amaliy asoslari, ularning ingliz tili o‘qitilishidagi o‘rni yoritiladi.
Metodologiya:
Maqola yozishda taqqoslama tahlil, tavsifiy lingvistik metod, kontent
tahlil, va empirik kuzatuv metodlaridan foydalanildi. Ingliz tili bo‘yicha tuzilgan bir necha
tematik lug‘atlar o‘rganilib, ularning struktura va mazmun xususiyatlari tahlil qilindi.
Natija va muhokamalar:
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, tematik lug‘atlar so‘z boyligini
tizimli o‘rganishga, so‘zlarni kontekstual muhitda qo‘llash ko‘nikmasini shakllantirishga
yordam beradi. Ular til o‘rganuvchilarning mavzuga doir bilimlarini chuqurlashtiradi hamda
mustaqil fikr ifodalash salohiyatini rivojlantiradi. Tematik lug‘atlar fonetik, morfologik va
semantik yondashuvlar asosida farqlanadi, bu esa ularni lingvodidaktik jarayonda samarali
qo‘llash imkonini beradi.
Tilshunoslikda
tematik lug‘at
– bu so‘zlarni muayyan mavzu yoki semantik maydon
asosida guruhlab taqdim etuvchi lug‘at shaklidir. Bunday lug‘atlar muayyan soha, faoliyat turi,
hayotiy vaziyat yoki mavzuga doir bo‘lgan so‘z va iboralarni bir joyga jamlab, ularni o‘zaro
semantik bog‘liqlikda taqdim etadi. Tematik lug‘atlar ingliz tilshunosligida ayniqsa til
o‘rgatuvchi materiallar, metodik qo‘llanmalar va darsliklar tarkibida keng qo‘llanadi, chunki
ular o‘rganilayotgan leksik birliklarni kontekstda yaxshiroq anglashga yordam beradi.
“Tematik lug‘at” atamasi ingliz tilida ko‘pincha
thematic vocabulary
,
topic-based
vocabulary
, yoki
semantic field dictionary
kabi nomlar bilan ifodalanadi. Bu atama, odatda,
semantik bog‘lanishga asoslangan so‘zlar majmuini anglatadi. Masalan, “taomlar”, “transport”,
“kasblar”, “tibbiyot”, “maktab” kabi mavzular atrofida tuzilgan so‘zlar ro‘yxati tematik lug‘atga
misol bo‘ladi. Bunday lug‘atlar, ayniqsa, ingliz tilini ikkinchi til sifatida o‘rganayotganlar uchun
foydali bo‘lib, tilni mantiqiy va tizimli tarzda o‘zlashtirishga xizmat qiladi.
Tematik va alifbo tartibidagi lug‘atlar farqi.
Tematik lug‘atlar so‘zlarni mavzuga qarab
guruhlaydi, alifbo tartibidagi lug‘atlar esa so‘zlarni harflar tartibida joylashtiradi. Masalan,
tematik lug‘atda “apple”, “banana”, “carrot”, “grape” kabi so‘zlar “food” mavzusida birgalikda
beriladi, alifbo tartibidagi lug‘atda esa bu so‘zlar “A”, “B”, “C”, “G” harflari ostida joylashadi.
Tematik lug‘atlar til o‘rganishga ko‘maklashuvchi qulay vosita bo‘lsa, alifbo lug‘atlar ko‘proq
tarjima va izoh topish uchun xizmat qiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
Tematik guruhlar asosida tuzilgan lug‘atlarning shakllanish tamoyillari.
Tematik
lug‘atlarni tuzishda asosiy tamoyil bu – semantik yaqinlik va mantiqiy bog‘liqlikni saqlashdir.
Har bir mavzuga oid so‘zlar kontekstual foydalanish doirasida tanlanadi. Shuningdek, bu
lug‘atlar ko‘pincha vizual materiallar, misollar va iboralar bilan boyitiladi, bu esa o‘rganish
samaradorligini oshiradi. Tematik guruhlar yosh, til darajasi, o‘quv maqsadiga qarab
aniqlanadi. Zamonaviy tematik lug‘atlar raqamli platformalarda interaktiv shaklda ishlab
chiqilib, foydalanuvchilarning ehtiyojiga moslashtiriladi.
Tematik lug‘atlarning leksik-semantik xususiyatlari.
Tematik lug‘atlar leksik-semantik
jihatdan o‘zaro mazmuniy bog‘langan so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Ular semantik maydonlar
asosida shakllanadi va so‘zlar orasidagi semantik munosabatlarni namoyon etadi. Bu
lug‘atlarda so‘zlar faqat grammatik yoki morfologik jihatdan emas, balki ma’no jihatidan bir-
biriga yaqin bo‘lgan, bir xil mavzu doirasiga oid bo‘lgan holda tartiblanadi. Tematik
lug‘atlarning asosiy semantik xususiyati – ularning ma’lum bir konseptual doiraga birlashgan
bo‘lishidir. Masalan, "transport" mavzusidagi lug‘atda "bus", "train", "car", "bicycle", "plane"
kabi so‘zlar bir-biriga semantik jihatdan bog‘langan bo‘ladi.
Tematik lug‘atlarda so‘zlar o‘rtasidagi semantik bog‘liqlik asosiy tashkil qiluvchi
mezondir. Bu bog‘liqlik ularning umumiy mavzuga daxldorligi, sinonimik yaqinligi yoki ma’no
sohalarining o‘xshashligi orqali namoyon bo‘ladi. Til o‘rganishda semantik bog‘liq so‘zlar
birgalikda o‘rganilsa, ular esda tez saqlanadi va kontekstda to‘g‘ri qo‘llanadi. Masalan, "kitchen"
mavzusi doirasida "knife", "fork", "spoon", "plate", "stove" kabi so‘zlar bir-birini to‘ldiradi va
o‘quvchining semantik tasavvurini mustahkamlaydi.
Sinonimiya, antonimiya, giponimiya kabi leksik munosabatlarning roli.
Tematik lug‘atlar
tuzilmasida sinonimiya (ma’nodoshlik), antonimiya (qarama-qarshilik), va giponimiya (turi va
turi bo‘lmagan so‘zlar munosabati) kabi leksik munosabatlar muhim rol o‘ynaydi. Masalan,
"big" va "large" so‘zlari sinonim bo‘lsa, "hot" va "cold" antonim sifatida tematik doirada qarama-
qarshi tushunchalarni bildiradi. "Fruit" – giponim sifatida umumiy tushuncha bo‘lsa, "apple",
"banana", "grape" kabi so‘zlar uning tarkibiy qismlaridir. Bunday semantik aloqalar tematik
lug‘atlarni yanada chuqur va tizimli o‘rganishga yordam beradi.
Semantik maydon – bu muayyan kontseptga oid bo‘lgan leksik birliklar majmuasidir.
Tematik lug‘atlar ana shu semantik maydonlarga asoslanadi. Har bir tematik so‘z ushbu
maydon ichida ma’lum bir vazifani bajaradi. Misol uchun, “school” semantik maydonida
“teacher”, “student”, “classroom”, “homework”, “exam” kabi so‘zlar mavjud bo‘lib, ular o‘zaro
mavzuviy bog‘liq, ammo har biri o‘zining semantik vazifasiga ega. Bu tuzilma orqali o‘quvchilar
mavzuni yaxlit tushunishga, so‘zlarni kontekstda aniqlashga va faol nutqda to‘g‘ri qo‘llashga
o‘rganadilar. Shunday qilib, tematik lug‘atlarning leksik-semantik xususiyatlari ularni nafaqat
so‘z boyligini oshirish, balki mantiqiy fikrlash, to‘g‘ri ifodalash va kontekstual tahlil qilish uchun
qulay vositaga aylantiradi. Ingliz tilida tematik lug‘atlar turli maqsadlar va auditoriyalarga
qarab turlarga ajratiladi. Har bir tur muayyan ehtiyojni qondirishga xizmat qiladi, leksik
materiallar tanlovi esa foydalanuvchining til darajasi, sohasi va kommunikativ ehtiyojiga
moslashtirilgan bo‘ladi. Quyida ingliz tilshunosligida eng ko‘p uchraydigan tematik lug‘atlar
turlari yoritib beriladi.
Akademik (ilmiy) tematik lug‘atlar. Akademik yoki ilmiy tematik lug‘atlar universitet
talabalariga, tadqiqotchilarga va akademik yozuv bilan shug‘ullanuvchilarga mo‘ljallangan. Ular
ko‘pincha
Academic Word List (AWL)
kabi ro‘yxatlar shaklida bo‘lib, fan, texnologiya, tahlil,
natija, strategiya, taxmin kabi mavhum va yuqori darajadagi tushunchalarni o‘z ichiga oladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
Bunday lug‘atlar akademik matnlarni tushunish, maqola yozish va taqdimot qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Soha (kasbiy) lug‘atlar: tibbiyot, texnika, biznes. Kasbiy yo‘nalishga oid tematik lug‘atlar
ma’lum bir sohada faoliyat yuritayotgan yoki o‘qiyotganlar uchun tuzilgan. Tibbiyot sohasida
bu
diagnosis
,
treatment
,
symptoms
,
vaccine
kabi so‘zlarni o‘z ichiga olsa, texnik yo‘nalishda
engine
,
circuit
,
voltage
,
software
kabi terminlar jamlanadi. Biznes sohasida esa
investment
,
revenue
,
marketing
,
stakeholder
,
negotiation
kabi leksik birliklar mavjud bo‘ladi. Bunday
lug‘atlar professional muloqotda to‘g‘ri atamalarni ishlatishga va kasbiy kompetensiyani
oshirishga yordam beradi.
Kundalik muloqotga oid tematik lug‘atlar. Bu turdagi lug‘atlar ingliz tilidagi oddiy,
kundalik suhbatlarda uchraydigan so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Mavzular odatda
greeting
,
family
,
shopping
,
weather
,
travel
,
food and drink
,
daily routines
kabi bo‘ladi. Bu lug‘atlar til o‘rganishni
endi boshlayotganlar uchun mos bo‘lib, real hayotiy holatlarda kommunikatsiyani
osonlashtiradi. Ular ko‘pincha rasmlar bilan boyitilgan, soddalashtirilgan va dialog shaklida
beriladi.
Bolalar va boshlang‘ich bosqich o‘quvchilariga mo‘ljallangan tematik lug‘atlar. Yosh
o‘quvchilar uchun tuzilgan tematik lug‘atlar o‘rganuvchilarning yoshiga va rivojlanish
bosqichiga moslashtirilgan. Ular ko‘pincha rang-barang ilustratsiyalar, hikoyalar, o‘yinlar va
topshiriqlar bilan boyitilgan bo‘ladi. Bu turdagi lug‘atlar mavzularni soddalashtirib,
colors
,
animals
,
numbers
,
toys
,
div parts
,
clothes
kabi asosiy so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Interaktiv
yondashuv ularning til o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va eslab qolishni osonlashtiradi.
Umuman olganda, tematik lug‘atlarning turlari ularning funksional yo‘nalishi va foydalanuvchi
ehtiyojiga qarab shakllanadi. Har bir tur o‘zining pedagogik va kommunikativ afzalliklariga ega
bo‘lib, ularni o‘rinli tanlash til o‘rganish jarayonining samaradorligini oshiradi.
Tematik lug‘atlar til o‘rganish jarayonida, xususan ESL (English as a Second Language) va
EFL (English as a Foreign Language) sohalarida o‘ta muhim vosita hisoblanadi. Ular leksikani
mantiqiy guruhlarga ajratish orqali o‘rganilayotgan tilni tizimli va samarali o‘zlashtirish
imkonini beradi. Til o‘rganuvchilar uchun tematik lug‘atlar so‘zlarni yodlashni
osonlashtiribgina qolmay, balki ularni real hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri ishlatish ko‘nikmasini
ham shakllantiradi.
Til o‘rganishda (ESL/EFL) tematik lug‘atlarning ahamiyati
. Tematik lug‘atlar ESL/EFL
o‘rganuvchilari uchun so‘z boyligini oshirishda eng samarali vositalardan biridir. Ular orqali
o‘rganuvchi muayyan mavzu doirasida eng kerakli va ishlatiladigan so‘zlar bilan tanishadi.
Masalan, sayohat mavzusi uchun "ticket", "luggage", "passport", "boarding pass", "airport" kabi
so‘zlar o‘rgatiladi. Bunday guruhlangan lug‘atlar kontekstual o‘rganish imkonini yaratadi va
o‘quvchilarga fikrni mazmunli ifodalashda yordam beradi. Bundan tashqari, tematik lug‘atlar
madaniy kontekstni ham o‘z ichiga olishi mumkin, bu esa tilni nafaqat grammatik, balki
sotsiomadaniy nuqtai nazardan ham chuqurroq anglash imkonini beradi.
Zamonaviy darsliklar va o‘quv qo‘llanmalarda tematik yondashuv asosiy metodik
prinsiplardan biri sifatida keng qo‘llaniladi. Har bir bo‘lim yoki modul ma’lum bir mavzuga
bag‘ishlanadi (masalan, "family", "shopping", "health", "environment") va shu mavzuga oid
so‘zlar, grammatik qoidalar, matnlar hamda topshiriqlar beriladi. Bunday yondashuv
o‘quvchilarning mavzuga chuqurroq kirib borishiga, so‘zlarni faqat yodlab qolmasdan, ularni
turli nutqiy vaziyatlarda qo‘llashga o‘rgatadi. Tematik lug‘atlar orqali o‘rganuvchilar
darslikdagi matnlarni osonroq tushunadi va topshiriqlarni samaraliroq bajaradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
Tematik lug‘atlar orqali so‘zlarni yodlash jarayoni tabiiyroq kechadi. Chunki mantiqiy
bog‘langan va mavzuga doir so‘zlar birga o‘rganilganda, ular ongda yaxlit blok sifatida
saqlanadi. Misol uchun, agar o‘quvchi "school" mavzusi doirasida bir nechta so‘zlarni o‘rgansa
("teacher", "student", "classroom", "homework"), bu so‘zlar o‘zaro muloqotda kontekstda esga
tushadi va qo‘llanadi. Kontekstual yodlash esa so‘zlarni izolyatsiyalangan holatda yodlashga
qaraganda ancha samaraliroq hisoblanadi. Shuningdek, tematik lug‘atlar asosida tuzilgan rolli
o‘yinlar, muloqot mashqlari va vizual materiallar so‘zlarning mustahkam o‘zlashtirilishiga
xizmat qiladi. Umuman olganda, tematik lug‘atlarning til o‘rgatishdagi qo‘llanilishi ularning
semantik bog‘liqligi, mantiqiy tartibi va kommunikativ yondashuvga asoslanganligi bilan
izohlanadi. Bu esa ularni nafaqat yodlash, balki real muloqotda faol qo‘llashga yordam beruvchi
qudratli vositaga aylantiradi.
Xulosa:
Tematik lug‘atlar ingliz tili o‘rgatish jarayonida samarali metodik vosita sifatida
til materiallarini tizimli va mantiqiy tarzda o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Ular o‘quvchilarning
mavzuga oid leksik kompetensiyasini rivojlantiradi va nutqiy faoliyatga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tavsiyalar: Ingliz tili o‘qituvchilari dars jarayonida tematik lug‘atlardan faol
foydalanishlari lozim.
Tematik lug‘atlarni yaratishda o‘quvchilar yoshiga va bilim darajasiga mos mavzular
tanlanishi kerak.
Raqamli vositalar yordamida interaktiv tematik lug‘atlar ishlab chiqilishi va qo‘llanilishi
samarali bo‘ladi.
Lug‘atlarni kontekstda o‘rgatishga qaratilgan mashqlar soni ko‘paytirilishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Cabrillana, Concepción. "On the integration of Theme constituents in the predication in
Latin."
Euphrosyne
27 (1999): 417-427.
2.
Carter, R. (1998).
Vocabulary: Applied Linguistic Perspectives
. Routledge.
3.
Hatch, E., & Brown, C. (1995).
Vocabulary, Semantics, and Language Education
. Cambridge
University Press.
4.
Jackson, H. (2002).
Lexicography: An Introduction
. Routledge.
5.
Kassymova, M. (2022). Features of the 14th century dictionary “KITAB BULGAT AL-
MUSHTAQ” and its thematic composition.
Journal of Oriental Studies
,
100
(1), 33-39.
6.
McCarthy, M. (1990).
Vocabulary
. Oxford University Press.
7.
Nation, I. S. P. (2001).
Learning Vocabulary in Another Language
. Cambridge University
Press.
8.
Suryati, Ama. "Thematic Structures in The Text of Engllish State Examination (UN) in
Junior High School." PhD diss., Universitas Islam Negeri Sumatera Utara, 2020.
9.
Кун, С. (2005).
Современные методы преподавания лексики иностранного языка
.
Санкт-Петербург: Речь.
10.
Савицкая, Л. В. (2006).
Тематический словарь английского языка
. Москва: АСТ-
ПРЕСС.
