YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
TIJORAT BANKLARINI BARQARORLIGINI TA’MINLASH USULLARI
Olimjonov Jamshidbek Javlonbek o’g’li
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika instituti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti
Bank ishi va auditi guruhi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679695
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta'minlash
masalalari ko'rib chiqiladi. Bank tizimining iqtisodiyotdagi o'rni, barqarorlikka ta'sir etuvchi
omillar va uni mustahkamlash usullari tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
Bank, resurs, moliyaviy barqarorlik, samaradorlik, capital yetarlilik,
likvidlilik, risklilik ko’rsatkichi, kredit portfeli.
Banklar faoliyati mamlakatning moliyaviy resurslarini to‘plash va taqsimlash orqali
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ularning moliyaviy
barqarorligi nafaqat ichki, balki tashqi omillarga ham bog‘liq. Jumladan, global moliyaviy
inqirozlar, bozor volatilligi, valyuta kurslarining keskin o‘zgarishlari va ichki iqtisodiy omillar
bank tizimining barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Moliyaviy barqarorlikni ta’minlash masalasini hal qilish uchun zamonaviy banklar bir
qator strategiyalarni amalga oshirishi lozim. Jumladan, risklarni boshqarish tizimini
mustahkamlash, kapital yetarliligini oshirish, likvidlikni yuqori darajada saqlash, va bank
faoliyatining samaradorligini oshirish orqali moliyaviy salohiyatni mustahkamlash kabi
chora-tadbirlar ko‘rilishi zarur.
Ilmiy nuqtai nazardan, banklar barqarorligini ta'minlash uchun nazariy va amaliy
yondashuvlarni sintez qilish zarur. Jumladan, banklar faoliyatini baholash indikatorlarini
yangilash, risklarni minimallashtirishga qaratilgan model va metodlarni ishlab chiqish va
bank tizimi ishonchliligini oshirishga qaratilgan siyosatlarni takomillashtirish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi iqtisodchi olimlar quyidagicha ta’rif
berganlar:
V.Usoskinning fikriga ko‘ra, tijorat bankining moliyaviy barqarorligini baholashda
aktivlarning rentabelligi va kapitalning rentabelligi ko‘rsatkichlari muhim o‘rin tutadi
1
O.Ovchinnikova va A. Betsning xulosasiga ko‘ra, tijorat bankining moliyaviy barqarorligi
deganda bankning an’anaviy funksiyalarini va yangi paydo bo‘ladigan funksiyalarini, tashqi
ta’sirlarning mazmunidan qat’i nazar, bajarish imkoniyatiga aytiladi.
2
S.Urazovning fikriga ko‘ra, bankning moliyaviy barqarorligi – bu uning bankning o‘z
faoliyati ko‘rsatkichlarini ma’lum chegaralar doirasida, turli omillarning salbiy ta’siriga
qaramasdan, qo‘llab-quvvatlash imkoniyatidir
3
.
G.Melikyan tijorat bankining moliyaviy barqarorligini mikro va makrodarajaga ajratadi.
Mikrodarajada tijorat bankining moliyaviy barqarorligi – bu uning mijozlarga nisbatan
maqsadlari va vazi-falarini juda salbiy ta’sirlar sharoitida ham amalga oshira olishidir.
1
Усoскин В.М. Сoвременный кoммерческий банк: управление и oперации. – М.:ЛЕНАНД, 2019. – С.3
2
Oвчинникoва O. П., Бец А. Ю. Oснoвные направления oбеспечения динамическoй устoйчивoсти банкoвскoй
системы//Финансы и кредит. – Мoква, 2006. – No 22
3
Уразoв С. А. Устoйчивoсть банкoвскoй системы: теoретические и метoдoлoгические аспекты//Банкoвскoе
делo. – Мoсква, 2006. – No 12.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
102
Makrodarajada tijorat bankining moliyaviy barqarorligi – bu bank tizimining turli sohalarda
inqiroz holatla-rini bartaraf eta olish va iqtisodiy agentlarga jamg‘armalar, investitsiyalarga
nisbatan o‘zlarining maqsadlarini o‘zgartirishiga olib kelmagan holda, faoliyatini davom
ettirish imkoniyatidir
4
.
F.Mishkinning fikriga ko‘ra, tijorat bankining moliyaviy barqarorligi uning moliyaviy
oqimlari va o‘z mab-lag‘lari manbalarining shunday balanslashgan holatiki, u bankning
ma’lum davriy oraliqda faoliyat ko‘rsatishini ta’minlaydi. Bankning moliyaviy barqarorligi
uning moliyaviy mustaqilligini belgilaydi. Xulusa qilib aytgana, Tijorat banklarining moliyaviy
barqarorligi – bu bankning o‘z moliyaviy majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish, uzluksiz
daromadlilikni ta’minlash va kredit portfelining sifatini yuqori darajada boshqarish
qobiliyatini anglatadi.
Moliyaviy barqarorlik nafaqat bankning ichki faoliyati uchun, balki butun iqtisodiy tizim
uchun ham strategik ahamiyatga ega. Ushbu barqarorlikni ta’minlash jarayonida bir qator
omillar hal qiluvchi rol o‘ynaydi:
- Moliyaviy ko'rsatkichlarni boshqarish
:
Tijorat banklarining asosiy moliyaviy
ko'rsatkichlari - likvidlik, daromadlilik va kapital yetarliligini muntazam ravishda tahlil qilish
kerak.
- Kredit xavfini boshqarish: Kredit portfelining sifatini yaxshilash, muammoli kreditlarni
qisqartirish muhimdir
- Kapital yetarliligi. Banklarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash uchun ularning
kapital bazasi yetarli darajada bo‘lishi muhim. Kuchli kapital zaxirasi bankka moliyaviy
inqiroz sharoitida risklarni qoplash va salbiy iqtisodiy o‘zgarishlarga qarshi turish imkonini
beradi.
- Likvidlik darajasi. Bankning qisqa muddatli moliyaviy majburiyatlarni bajarish
qobiliyati uning likvidligi bilan bog‘liq. Yetarli likvidlik darajasini saqlab qolish orqali banklar
moliyaviy bosimlardan samarali chiqib keta oladi.
Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash hozirgi davrda iqtisodiy
rivojlanishning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Banklarning barqaror faoliyat yuritishi
nafaqat iqtisodiy tizimning muvaffaqiyatli ishlashi, balki xo‘jalik subyektlari va aholining
moliyaviy manfaatlarini ta’minlash uchun ham zarur.
Ushbu maqsadga erishishda bir qator usullar samarali hisoblanadi:
1.
Risklarni samarali boshqarish tizimini joriy qilish
. Tijorat banklari o‘z faoliyatidagi
kredit, likvidlik va operatsion risklarni boshqarish uchun zamonaviy usullarni joriy qilishi
lozim. Risklarni boshqarish jarayonida xalqaro standartlar, jumladan Basel III tavsiyalariga
asoslangan yondashuvlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Basel III standartlari bank
kapitalining yetarliligini ta’minlash va risklarni minimallashtirishga qaratilgan ko‘rsatmalarni
o‘z ichiga oladi
5
. Ushbu standartlarni amalga oshirish orqali tijorat banklari moliyaviy
barqarorligini oshirishi va turli xil iqtisodiy zarbalar ta’sirini kamaytirishi mumkin.
2.
Kredit portfelining sifatini oshirish.
Tijorat banklari uchun kredit portfeli sifatining
yuqori bo‘lishi moliyaviy barqarorlikning asosiy omillaridan biridir. Kredit berish jarayonida
4
Меликьян Г. Г. Актуальные вoпрoсы капитализации, устoйчивoсти и кoнкурентoспoсoбнoсти рoссийскoгo
банкoвскoгo сектoра//XVI Междунарoдный банкoвский кoнгресс.
URL:http://www.cbr.ru/publ/MoneyAndCredit/Melikyan.pdf
5
Basel Committee on Banking Supervision. "Basel III: A Global Regulatory Framework for More Resilient Banks."
Bank for International Settlements, 2010.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
talablarni qat’iylashtirish va qarz oluvchilarning moliyaviy holatini puxta tahlil qilish orqali
muammoli kreditlar ulushini kamaytirish mumkin. Bundan tashqari, kreditlarni sug‘urtalash
amaliyoti banklarning kredit xavfini kamaytirish va moliyaviy resurslarini yanada samarali
boshqarish imkonini beradi. Ushbu usullar bankning uzoq muddatli barqarorligini
ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
3.
Likvidlikni boshqarish
. Banklar uchun likvidlikni boshqarish moliyaviy barqarorlikni
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Balans likvidligini ta’minlash maqsadida banklar
zaxiralarni samarali boshqarishi, qisqa muddatli qarz vositalarini jalb qilishi va moliyaviy
oqimlarni optimallashtirishi lozim. Bu jarayonda banklar o‘z resurslarini samarali
rejalashtirish va kutilmagan moliyaviy qiyinchiliklarni yengib o‘tishga qaratilgan
mexanizmlarni ishlab chiqishi zarur.
6
4.
Axborot texnologiyalarini rivojlantirish
. Zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy
etish banklarning moliyaviy barqarorligini oshirishning samarali usullaridan biridir. Raqamli
texnologiyalarni qo‘llash orqali operatsion xarajatlarni kamaytirish, mijozlarga xizmat
ko‘rsatish sifatini oshirish va moliyaviy xizmatlarning qulayligini ta’minlash mumkin.
Xususan, fintech echimlari, masalan, onlayn banking va mobil ilovalar yordamida mijozlarning
talablariga tez va samarali javob berish imkoniyati yaratiladi.
Yuqorida bayon etilgan usullarni kompleks ravishda amalga oshirish tijorat banklarining
moliyaviy barqarorligini mustahkamlash va ularning iqtisodiy rivojlanishga qo‘shadigan
hissasini oshirish uchun muhim hisoblanadi. Banklar bu borada ilg‘or tajribalar va
innovatsion yondashuvlarni qo‘llash orqali zamonaviy talab va chaqiriqlarga muvaffaqiyatli
javob bera oladi.
XULOSA
Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta'minlash nafaqat bank sektorining
samarali faoliyatini, balki butun iqtisodiyotning umumiy barqarorligini ta'minlashga xizmat
qiladi. Banklar moliyaviy tizimning asosi bo'lib, ularda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan
muammolar iqtisodiyotning boshqa sohalariga ham salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shu
sababli, bank sektorida risklarni samarali boshqarish, kredit portfelining sifatini yaxshilash va
moliyaviy xavflarni minimallashtirish zamonaviy iqtisodiyotning ustuvor yo'nalishlaridan biri
hisoblanadi. Ayniqsa, Basel III standartlariga mos keladigan usullardan foydalanish orqali
banklarning moliyaviy barqarorligi mustahkamlanadi va ular iqtisodiyotga ishonchli
moliyaviy xizmat ko'rsatishda davom etadi.
Bugungi kunda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish bank tizimini yanada innovatsion
va barqaror qilishda asosiy o'rin tutadi. Raqamli xizmatlarning kengayishi, masalan, fintech
texnologiyalari va onlayn bank xizmatlari, nafaqat mijozlarga qulaylik yaratadi, balki
banklarning operatsion xarajatlarini kamaytirishga yordam beradi. Ushbu texnologiyalar
kreditlash jarayonini optimallashtirish, mijozlarning moliyaviy salohiyatini aniq baholash va
resurslarni samarali boshqarishni ta'minlashda katta rol o'ynaydi. Kelgusida davlat va xususiy
sektor hamkorligini yanada mustahkamlash, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va
moliyaviy barqarorlikni oshirish uchun yangi dastur va loyihalarni amalga oshirish zarur
bo'lib, bu iqtisodiyotning uzoq muddatli barqarorligiga hissa qo'shadi.
6
Rose, P. S., & Hudgins, S. C. "Bank Management and Financial Services." McGraw-Hill Education, 2012.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
104
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Усoскин В.М. Сoвременный кoммерческий банк: управление и oперации. –
М.:ЛЕНАНД, 2019. – С.3
2.
Oвчинникoва O. П., Бец А. Ю. Oснoвные направления oбеспечения динамическoй
устoйчивoсти банкoвскoй системы//Финансы и кредит. – Мoква, 2006. – No 22
3.
Уразoв
С.
А.
Устoйчивoсть
банкoвскoй
системы:
теoретические
и
метoдoлoгические аспекты//Банкoвскoе делo. – Мoсква, 2006. – No 12.
4.
Меликьян Г. Г. Актуальные вoпрoсы капитализации, устoйчивoсти и
кoнкурентoспoсoбнoсти рoссийскoгo банкoвскoгo сектoра//XVI Междунарoдный
банкoвский кoнгресс.
URL:http://www.cbr.ru/publ/MoneyAndCredit/Melikyan.pdf
5.
Basel Committee on Banking Supervision. "Basel III: A Global Regulatory Framework for
More Resilient Banks." Bank for International Settlements, 2010.
6.
Rose, P. S., & Hudgins, S. C. "Bank Management and Financial Services." McGraw-Hill
Education, 2012.
