YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
75
O‘ZBEKISTONDA FORTEPIANO IJROCHILIGINING PEDAGOGIK
IMKONIYATLARI
Abdurahmonova Manzura Batirovna
Andijon davlat universiteti
Musiqa ta’limi kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15676053
Annotatsiya
. musiqiy ta’lim o‘quv jarayonining bir qismidir va yangi pedagogik
muammolarni hal qilish faol ravishda kiritilgan. Ta’limning yangi maqsadlariga yo‘naltirish
nafaqat o‘rganilayotgan fanlarning mazmunini o‘zgartirishni, balki o‘quv jarayonini tashkil
etish usullari va shakllarini, dars davomida talabalar faoliyatini faollashtirishni,
o‘rganilayotgan mavzularni Real hayotga yaqinlashtirishni va yuzaga keladigan muammolarni
hal qilish yo‘llarini izlashni talab qiladi.
Kirish
.
Fortepiano
-
bu klaviatura yordamida ijro etiladigan musiqa asbobi. Tugmani
bosganimizda, asbob ichidagi ipning ovozini chiqaradi. Pianino qora va oq tugmachalari
(tugmachalari) bo‘lgan katta qutiga o‘xshaydi va bu tugmachalarning har biri turli xil
tovushlarni chiqaradi. Ba’zan siz ohanglarni ertak pianino kabi, ba’zan esa tugmachani
qanchalik qattiq bosganingizga qarab juda baland yoki jim o‘ynashingiz mumkin. Siz uni qora
va oq tugmachalarni bosib o‘ynashingiz mumkin va har safar boshqa musiqa yangraydi! Oq
kalitlar uzun oq toshlarga, qora kalitlar esa kichik zinapoyalarga o‘xshaydi. Qanchalik tez
bossangiz, musiqa shunchalik tez eshitiladi va agar siz juda qattiq bossangiz, u jim bo‘lsa, u
baland bo‘ladi!" 88 ta tugma bilan siz yumshoq, nozik tovushlardan tortib kuchli, ulug'vor
akkordlargacha hamma narsani yaratishingiz mumkin.
Shu sababli, ushbu vosita juda ko‘p imkoniyatlarga va o‘zlashtirish uchun o‘qitishning
ilg‘or va zamonaviy usullaridan foydalanish, yangi informatsion-pedagogik texnologiyalarni
tadbiq etish muhim ahamiyatga egadir. Fanni o‘zlashtirishda boshqa darslik, o‘quv va uslubiy
qo‘llanmalar, elektron materiallar, zarur bo‘lganda sintezatorlar hamda musiqiy kompyuter
dasturlaridan foydalaniladi. Xorijiy ilg‘or pedagogik texnologiyalar va nota adabiyotlaridan
unumli foydalanilgan. “Fortepiano” fani barcha ijrochilik ixtisosliklari uchun umumkasbiy fan
hisoblanib, u – Garmoniya, Solfedjio, Musiqiy asarlar tahlili kabilar bilan o‘zarouzviy
bog‘liqdir. O‘zlashtirilgan ijrochilik ko‘nikmalari, ularni yanada keng va chuqurroq o‘rganishga
ma’lum darajada ko‘mak bo‘ladi.
O‘zbekistonda fortepiano san’atining jadal rivojlanishi mutaxassislar oldiga bir qator
dolzarb muammolar qo‘yib, ularning yechimini topishga undamoqda. Dastlab, fortepiano
musi-qasining milliy an’analarga tayangan holda rivojlanishi va yaratilgan asar-larning ijrochi
repertuariga kiritilishi masalasi dolzarbdir.
Ma’lumki, O‘zbekiston kompozitorlarining asarlari o‘zbek xalq musiqasi bilan uzviy
bog‘liq bo‘lib, ijodiy jarayonda xalq kuylarini sof holda qo‘llash bilan bir qatorda, ularni qayta
ishlash, folklor materialining nisbatan murakkab tarzda qo‘llanilishi ham kuzatiladi.
O‘zbekiston fortepiano musiqasi fondida deyarli barcha janrlar qamrab olingan bo‘lib,
miniatyura janridagi asarlardan boshlab, to turkumli asarlar namunalarigacha mavjud.
Hozirgi kunda yosh kompozitorlarning ijodida ana shunday keng qamrovli rivojlanish
jarayonlari kechmoqda. Ularning ijodida turli yo‘nalishlar ta’siri kuzatiladi. Ijod jarayonida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
milliy an’analarga tayanish, milliy ohanglar asosida ijod qilish birlamchi omillardan ekanligi
ayon bo‘lmoqda. Kompozitorlar milliy ohanglar, usullar, shakllardan unumli foydalangan
holda, o‘z asarlarida rus va xorijiy musiqa an’analarini ham milliy qirralar bilan
uyg‘unlashtirishga harakat qilmoqdalar. O‘zbek kompozitorlarining eng sara asarlarida ushbu
unsurlar o‘zaro shunday bog‘langanki, bunda zamonaviy davrga xos bo‘lgan ohang
«qorishmasi» hosil bo‘layotganini guvohi bo‘lyapmiz.
"Fortepiano uzoq tarixga ega asbobdir. U 18-asrning boshlarida italiyalik usta
Bartolomeo Kristofori tomonidan yaratilgan. U uni klavesin va spinet kabi vintage klaviatura
asboblarining yanada rivojlangan versiyasi sifatida ishlab chiqdi. Pianino va bu
o‘tmishdoshlar o‘rtasidagi asosiy farq ovoz balandligini sozlash qobiliyatidir. Eski asboblarda
faqat bitta tovush bor edi va musiqachi tugmachani qanchalik qattiq bosganiga qarab pianino
baland yoki jim bo‘lishi mumkin edi. Bastakorlar va musiqachilar uchun yangi imkoniyatlar
ochdi."
"Vaqt o‘tishi bilan fortepiano yaxshilandi. 19-asrda yangi mexanizmlar,
takomillashtirilgan materiallar va shakllar paydo bo‘ldi. Masalan, u tugmachalar sonini
ko‘paytirdi, kuchliroq torlarni qo‘shdi va pedallarni yaxshiladi. Bularning barchasi
musiqachilarga yanada murakkab va ifodali musiqa yaratishga imkon berdi. Bugungi kunda
fortepiano nafaqat klassik asbob, balki jazzdan rok musiqasiga qadar turli xil musiqa
janrlarida muhim element hisoblanadi."Bu klassik, jazz va hatto pop musiqasida ishlatiladigan
asbob. Bu akkordlar va kuylarni ijro etish qobiliyati tufayli o‘ziga xos "bitta cholg'u orkestri".
Siz bir vaqtning o‘zida musiqani ijro etishingiz va unga akkordlar bilan hamroh bo‘lishingiz
mumkin, bu pianinoni musiqachilar orasida noyob va juda mashhur qiladi."
O‘zbekistonda Fortepiano musiqasi 1920-30- yillarda V. Uspenskiy, B. Nadejdin qayta
ishlagan o‘zbek xalq kuylaridan boshlab, keyinchalik G. Mushel, X. Izomov, B. Gienko, Sayfi
Jalil, N. Zokirov, oxirgi yillarda D. Saydaminova, R. Abdullaev, A. Nabiev, M. Otajonov, D.
Omonullaeva va boshqalarning miniatyuralari, Sonata va kontsertlari, ko‘p qismli turkumlari
bilan boyidi. O‘zbekistonda Fortepiano ijrochiligi san’ati rivojiga A. Lisovskiy, N. Yablonovskiy,
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan artistlar O. Yusupova, A. Sharipova, O‘zbekistonda xizmat
ko‘rsatgan o‘qituvchi T. Popovich, xalqaro tanlovlar g‘olibi E. Mirqosimova, A. Sultonov, U.
Polvonov va boshqalar o‘z hissasini qo‘shgan.
So‘nggi yillarda kompozitorlik yo‘nalishi yangi nomlar bilan boyidi. Yaqindagina
O‘zbekiston davlat konservatoriyasining bitiruvchilari bo‘lmish O.Abdullayeva, D.Zokirova,
A.Xasanov, X.Xasanova va boshqalar mumtoz meros an’analari va zamonaviy musiqa
qonuniyatlarini egallagan kompozitor sifatida turli janrlarda asarlar yaratmoqdalar.
Zamonaviy talablarga javob beradigan darajadagi musiqachilarni tarbiyalash deganda
o‘quv tizimiga kiritilgan barcha fanlardan olinadigan majmuaviy bilimlarga ega bo‘lgan
talabalarni tarbiyalash tushuniladi. Majmuaviy tarzdagi yondashuv fortepiano darslarini
birinchi darajadagi amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan fan sifatida qaralishiga sababdir.
Fortepiano musiqiy ta’lim olishda umumiy pedagogik jarayonni yetakchi komponentidir. U
turli mutaxassisliklar bo‘yicha ta’lim olayotgan talabalarning estetik didi shakllanishida asosiy
vosita sifatida xizmat qiladi.
Fortepiano darslari talabalarning musiqiy adabiyot bilan ishlash ko‘nik-malarini hosil
qilishlariga yordam beradi. Cholg‘uning o‘ziga xos tomonlari turli janr va turli tarkibli ansambl
va orkestrlar (klavir ko‘rinishida) uchun yaratilgan asarlarni chalish imkoniyatini beradi.
Fortepiano kursida o‘rganiluvchi ansambl, jo‘rnavozlik, transpozitsiya tarzidagi ijro turlari
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
talabalarning umumiy va musiqiy iste’dodlarini rivojlanishida birlamchi omil sifatida xizmat
qiladi (ijodiy ta’assurot, ichki eshitish qobiliyati, eslab qolish qobiliyati, garmonik va polifonik
tafakkur, ritm hissi va boshqalar).
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yudin A. N. mahorat sirlari. Rus konsertmeysteri maktabi. S-Pb., 2008.
2.
Krukova I. A. konsertmeysterlik tayyorgarligi jarayonida talabalarning improvizatsiya
ko‘nikmalarini shakllantirish usullari / / fortepiano pedagogikasi masalalari. M., 1980 yil.
3.
Jivov L. musiqa maktabida akkompanist-akkompanistlarni tayyorlash / / musiqiy ta’lim
masalalari bo‘yicha uslubiy eslatmalar. M., 1966 yil.
4.
Musin I. A. dirijyorni tarbiyalash to‘g'risida: insholar-L. musiqa, 1987.
5.
Shenderovich E. M. konsertmeyster sinfida: o‘qituvchining mulohazalari. M.: Musiqa,
1996.
