YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
98
OILA PSIXOLOGIYASI: FARZAND TARBIYASIDA EMOTSIONAL
INTELLEKTNING AHAMIYATI
Fayzullayev Mirzaodil Mirzamurodovich
University of Business and Science
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Dexqonov Tursunali Maxamadaliyevich
University of Business and Science PP-22-03 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15725719
Annotatsiya
Mazkur maqolada oila psixologiyasining dolzarb masalalaridan biri bo‘lgan farzand
tarbiyasida emosional intellektning ahamiyati tahlil etiladi. Emotsional intellekt bolaning ruhiy
holati, stressga chidamliligi va ijtimoiy munosabatlarida muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot
doirasida oiladagi tarbiya uslublari hamda ular bilan bog‘liq psixologik omillar o‘rganildi.
Jadvallar yordamida tahlillar keltirildi hamda amaliy tavsiyalar berildi.
Kalit so‘zlar.
Oila psixologiyasi, farzand tarbiyasi, emosional intellekt, tarbiya uslublari,
ijtimoiy moslashuv.
Kirish.
Oila inson hayotidagi eng asosiy institutlardan biri bo‘lib, unda bola tarbiyasi va
uning shaxs sifatida shakllanishi jarayoni kechadi. Farzand tarbiyasida nafaqat intellektual
bilimlar, balki uning hissiy holati va emosional rivojlanishi ham katta ahamiyatga ega. Ushbu
maqolada aynan oila psixologiyasining asosiy jihatlaridan biri sifatida emosional intellekt
masalasi ko‘rib chiqiladi.
Adabiyotlar sharhi.
O‘zbek olimlari orasida G‘.A. Abdurahmonov va U. To‘raqulov oilaviy
tarbiya masalalariga e’tibor qaratib, bolaning emotsional rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni
o‘rganganlar. MDH davlatlari olimlaridan V.V. Koluchiy (2012) va A.L. Sidorov farzand
tarbiyasida oilaning o‘rni va ijtimoiy-psixologik muhitni tahlil qilganlar. Xorijiy olimlardan esa
Goleman va Salovey va Mayer o‘z tadqiqotlarida emosional intellektning asosiy
komponentlarini bayon etganlar.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot eksperimental va korrelyatsion usullar asosida
o‘tkazildi. 100 nafar o‘quvchi va ularning ota-onalari orasida so‘rovnoma o‘tkazilib, oiladagi
tarbiya uslublari bilan bolaning emosional intellekti o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganildi. Bundan
tashqari, kuzatuv va intervyu usullaridan ham foydalanildi.
Tahlillar va munozara.
Tadqiqot natijalari quyidagi jadvalda keltirilgan:
1-jadval. Tarbiya uslublari va bolaning emosional intellekti o‘rtasidagi bog‘liqlik
Tarbiya uslubi Emotsional intellekt darajasi (o‘rtacha ball)
Avtoritar
45
Demokratik
80
Beparvo
35
Himoyasiz
50
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, demokratik uslubda tarbiyalangan bolalarda
emosional intellektning yuqori darajada ekanligi kuzatiladi. Beparvo yoki avtoritar uslubdagi
tarbiya esa past natijalar ko‘rsatgan.
Jadvaldagi ma’lumotlarni psixologik jihatdan tahlil qilsak, turli tarbiya uslublari bolaning
emosional intellekti (EI)ga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishini ko‘rish mumkin. Keling, har bir
tarbiya uslubini alohida ko‘rib chiqaylik:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
99
Demokratik tarbiya (80 ball).
Ushbu uslubdagi bolalar eng yuqori EI ko‘rsatkichlariga
ega. Ota-onalar bolaga erkin fikrlash, o‘z his-tuyg‘ularini ifodalash va boshqarish imkoniyatini
beradi. Bu uslub stressga chidamlilik, empatiya va ijtimoiy muloqot qobiliyatlarini
rivojlantiradi.
Avtoritar tarbiya (45 ball).
Qattiq nazorat va talabchanlik bilan ajralib turadi. Bolalar
hissiy jihatdan bosim ostida bo‘lishlari va o‘z his-tuyg‘ularini to‘g‘ri boshqara olmasliklari
mumkin. Natijada, EI darajasi o‘rtachadan past bo‘lgan.
Beparvo tarbiya (35 ball).
Eng past EI ko‘rsatkichlarini namoyon qilgan. Ota-onaning
e’tiborsizligi bolada o‘z his-tuyg‘ularini tushunish va boshqarish qobiliyatini zaiflashtirgan.
Bunday bolalar ko‘pincha o‘ziga past baho beradi va stressga chidamsiz bo‘ladi.
Himoyasiz tarbiya (50 ball).
Bolalar biroz yuqoriroq EI ko‘rsatkichlariga ega bo‘lsa ham,
to‘liq rivojlangan emas. Haddan tashqari himoya bolani mustaqil qaror qabul qilishdan
cheklaydi va hissiy moslashuvchanligini pasaytiradi.
Quyidagi jadvalda tarbiya uslublari bo‘yicha treningdan oldin va keyin bolalarning
emosional intellekt (EI) darajasidagi o‘zgarishlar ko‘rsatilgan:
Tarbiya
uslubi
Treningdan oldin EI
darajasi (o‘rtacha ball)
Treningdan keyin
EI darajasi
(o‘rtacha ball)
O‘sish (%)
Avtoritar
45
60
+33%
Demokratik
80
85
+6.25%
Beparvo
35
55
+57%
Himoyasiz
50
65
+30%
Demokratik tarbiya
eng yuqori natijaga ega bo‘lsa-da, treningdan keyin katta o‘zgarish
kuzatilmagan. Chunki bu uslub allaqachon EI rivojlanishiga yordam beradi.
Beparvo tarbiya
uslubida eng katta o‘sish (57%) kuzatildi, chunki ota-onalar hissiy
qo‘llab-quvvatlashni oshirganidan keyin bolalar EI ni rivojlantirish imkoniga ega bo‘ldi.
Avtoritar va himoyasiz uslub
ham sezilarli darajada yaxshilanishga erishdi, chunki
bolalarga mustaqil qaror qabul qilish va his-tuyg‘ularini ifodalash imkoniyati berildi.
Shuningdek, tadqiqot natijalariga ko‘ra, ota-onaning hissiy qo‘llab-quvvatlashi bolaning
stressga chidamliligini oshirishiga xizmat qilishi aniqlandi.
Xulosa va tavsiyalar.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, oiladagi tarbiya uslubi
bolaning emosional intellekt darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ota-onalar
farzand tarbiyasida quyidagi tavsiyalarga amal qilishlari lozim:
Bolalar bilan ochiq va ishonchli muloqot olib borish;
Ularning his-tuyg‘ularini tushunish va qo‘llab-quvvatlash;
Demokratik va qo‘llab-quvvatlovchi tarbiya usullarini qo‘llash;
Farzandlarning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga e’tibor qaratish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonov, G‘.A. (2010).
Oila va tarbiya
. Toshkent: Fan.
2.
To‘raqulov, U. (2015).
Farzand tarbiyasida psixologik yondashuvlar
. Toshkent:
O‘zbekiston nashriyoti.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
3.
Koluchiy, V.V. (2012).
Psikhologiya semeynogo vospitaniya
. Moskva: Prosveshcheniye.
4.
Sidorov, A.L. (2018).
Detskaya psikhologiya v sovremennom obshchestve
. Sankt-Peterburg:
Nauka.
5.
Goleman, D. (1995).
Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ
. Bantam
Books.
6.
Anvarovna, A. S. (2023). Constructions (models) of social intelligence in future English
language teachers.
Horizon: Journal of Humanity and Artificial Intelligence
,
2
(4), 169-172.
7.
Umirovich, A. O., & Anvarovna, A. S. (2023). Views of thinkers on issues of family and
family relations.
Horizon: Journal of Humanity and Artificial Intelligence
,
2
(5), 508-511.
8.
Anvarovna, A. S. ., & Kahharova. (2024). SOCIAL-PSYCHOLOGICAL ADJUSTMENT OF
FIRST YEAR UNIVERSITY STUDENTS.
JOURNAL OF EDUCATION, ETHICS AND VALUE
,
3
(1), 230–
https://jeev.innovascience.uz/index.php/jeev/article/view/439
9.
Atakhujaeva, S. (2023). CONSTRUCTIONS (MODELS) OF SOCIAL INTELLIGENCE IN
FUTURE ENGLISH LANGUAGE TEACHERS.
Horizon: Journal of Humanity and Artificial
Intelligence
.
10.
Nortoji Jumayevich Eshnayev, & Shahlo Anvarovna Atakhujaeva (2021). SELF-
DESTRUCTIVE BEHAVIOR AND ITS ESSENCE. Academic research in educational sciences, 2
(CSPI conference 1), 371-375.
11.
Ataxo’jayeva, S. (2023). EMPIRIAL FOUNDATIONS OF THE STUDY ENGLISH
TEACHERS’SOCIAL INTELLIGENCE.
12.
Mirzamurodovich, F. M. (2023). CONCEPTS OF FORMATION AND DEVELOPMENT OF
PSYCHOLOGICAL LITERACY IN CONTINUOUS EDUCATION.
Horizon: Journal of Humanity and
Artificial Intelligence
,
2
(5), 495-497.
13.
Fayzullayev, M. M. (2023). PSYCHOLOGICAL LITERACY AND ITS ASSESMENT OF IN
YOUTH.
Educational Research in Universal Sciences
,
2
(6 SPECIAL), 170–172. Retrieved from
http://erus.uz/index.php/er/article/view/3358
14.
Fayzullayev , M. . (2024). INTRODUCING PSYCHOLOGICAL LITERACY. Академические
исследования
в
современной
науке,
3(22),
32–35.
извлечено
от
https://econferences.ru/index.php/arims/article/view/16795
15.
Fayzullayev, M. (2023). O‘SMIRLARDA PSIXOLOGIK SAVODXONLIK KONSTRUKSIYALARI.
Академические исследования в современной науке, 2(19), 129–133. извлечено от
https://www.econferences.ru/index.php/arims/article/view/7963
16.
Nortoji Jumaevich Eshnev, & Mirzaodil Mirzamurodovich Fayzullayev (2021).
DISCRIMINATION IN ЕDUCATION. Academic research in educational sciences, 2 (CSPI
conference 1), 550-553.
17.
Ataxo’Jayeva S. A. O ‘QITUVCHILARINING SOTSIOLINGVISTIK XUSUSIYATLARI
//Academic research in educational sciences. – 2023. – Т. 4. – №. TMA Conference. – С. 111-
115.
18.
Ataxo’jayeva S. A. et al. INGLIZ TILINI O’RGATISHDA LOYIXA ISHINI TASHKIL QILISHNING
AFZALLIKLARI //Science and Education. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 403-406.
19.
Fayzullayev M. M. DISCRIMINATION IS A VIOLATION OF HUMAN RIGHTS AND IS A
PROBLEM FOR STUDENTS, ESPECIALLY IN TIMES OF PSYCHOLOGICAL CHANGE
//INTERNATIONAL СONFERENCE ON LEARNING AND TEACHING. – 2022. – Т. 1. – №. 4. – С.
429-431.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
20.
Fayzullayev M. M. Psixologik savodxonlik o ‘rta maktab o ‘quvchilarini
ijtimoiylashtirishning psixologik-pedagogik sharti sifatida //Educational Research in Universal
Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 15. – С. 398-400.
