YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
29
ЭКСПРИМЕНТ ТЕРГОВ ҲАРАКАТИ
Аширбоев Ахроржон Тиркаш ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси “Тергов фаолияти”
кафедраси кабинет бошлиғи.
Мажидов Ислом Шерзод ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 326-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15718384
Аннотатция
Ушбу илмий асосланган мақолада тергов эсприменти ўтказиш тартиби, усуллари,
ўтказишдан кўзланган асосий мақсад ҳамда
ушбу тергов ҳаракати ўтказишнинг
жиноятларни тергов қилишдаги аҳамияти мавзусида айрим қарашларимиз мавжуд.
Калит сўзлар
Экспримент тергов ҳаракати, тергов ҳаракатлари, ҳодиса содир бўлган жой,
ҳодиса жойи, терговчи, экспримент тергов ҳаракатининг ўтказиладиган ҳолатлари.
Экспримент тергов ҳаракатининг моҳияти шундаки, олдин бўлиб ўтган
ҳодисаларни, жиноят ишига алоқадор бўлган ҳолатларни, ушбу ҳолатларни ҳақиқтдан
ҳам бўлган ёки бўлмаганлигини, шунингдек ушбу ҳолатлар содир этилган бўлса улрни
кимлар, қандай усулда содир аниқлаш мақсадида, улар айнан маълум шароитларда
тикланиб текширилади
1
.
Экспримент бирор ҳодисанинг идрок қилиш, муайян ҳаракатларни бажариш,
бирор ҳодисанинг содир бўлиш имкониятларини текшириш, шунингдек ходисанинг
юз бериш ва изларнинг қолиш йўсинлари аниқлаш учун ўтказилади.
Экспримент тергов ҳаракатининг ўзига хос хусусияти шундаки, уни амалга
ошириш жораёнида маълумотларни текшириш ва аниқлаштириш, жиноятнинг янги
ҳолатларини аниқлаш мақсадида експриментал ҳаракатлар амалга оширилади.
Экспримент тергов ҳаракатининг когнитив хусусиятини ўрганиш тактика усулларни
аниқлаш ва махсус таҳлил қилишни талаб қилади
2
.
Ўзбек тилининг изохли луғатида эксперимент синаб кўриш, бирор илмий
максадни кўзлаб ўтказиладиган тажриба сифатида таьрифланади. Тажриба эса муайян
шароитларда тадқиқ этиш, текшириш мақсадида қандайдир ходисани тиклаш, бирор
янги нарсани яратишдан иборат.
Тергов амалёти ва криминология назарясида экспримент тергов ҳаракатини
максимал самарадорлик билан ўтказиш имконини берадиган бир қатор тактик
усулларни ишлаб чиқди. Ҳусусан Р.С.Белкин
реконструксия тактик техника эеанлигини
қайд этади. Бошқа адабий манбаларда Р.С.Белкин
экспремент тергов ҳаракатининг
тактик усулларига қуйидагиларни киритади:
- Ёруғлик шароитлари ва бошқа омиллар ўрганилаётган ҳодиса содир бўлган
ҳолатларга иложи борича ўхшаш бўлган йилнинг бир вақтида еэспримент ўткзиш;
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
2
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
30
- Эксприментни бир жойда ўтказиш;
- Ўтказилаётган тергов ҳаракати иложи борича ҳодиса содир бўлган вақтнинг
иқлим шароитига ўхшашлиги;
- Сунъий ёритишнинг бир хил шароитларида экспримент тергов ҳаракатини
ўтказиш;
- Вазияни қайта тиклаши;
- Ўхшаш ёки амалдаги нарсалардан фойдаланиш
- Ўтказилаётган эксприментларнинг ўхшашлиги;
- Товуш шароитининг ўхшашлиги;
- Ўзгарган шароитларни ҳисобга олиниши мақсадга мувофиқ бўлади.
Шунингдек иштирокчиларнинг чекланган доираси, шартларнинг ҳам инсон
саломатлигига таъсирини ҳисобга олган ҳолда уларнинг ҳам максимал даражада
ўхшашлиги, қайта фойдаланиш имконияти, бир неча босқичларда экспримент тергов
ҳаракатини ўтказиш мақсадга мувофиқ бўлади
3
.
В.Е.Коноваловнинг
таъкидлашича, эксперимент тергов ҳаракатининг тактик
қоидалари қуйидагилардан иборат:
1
.
Эксперимент тергов ҳаракати ҳодиса содир бўлган шароитларга имкон қадар
яқин шароитларда ўтказилиши керак. Бунинг учун вазиятни такрорлашда ҳодиса
содир бўлган жойнинг баённомаси, фотосуратлар, чизмалар, гувоҳлар, ва
айбланувчининг кўрсатмаларидан фойдаланилади;
2. Текширилаётганэксперимент тергов ҳаракатини ҳодиса содир бўлган жойда
ўтказиш мақсадга мувофиқдир. Агар текширилаётган факт ҳодиса содир бўлган жой
ёки шу жойнинг шароити билан чамбарчас боғлиқ бўлса, эксперимент тергов ҳаракати
одатда шу жойда ўтказилади
4
.
3. Эксперимент натижаларининг обективлигини таъминлайдиган идрок этиш,
кўришнинг ўхшаш шароитларини яратиш учун эксперимент тергов ҳаракати
текширилаётган ҳаракат содир бўлган вақт билан бир вақтда ўтказилиши керак;
4. Эксперимент тергов ҳаракатини ўтказиш учун жиноят содир етиш вақтида
қўлланилган ҳудди шундай восита ва воситалардан фойдаланиш мақсадга мувофиқ
бўлади;
5. Вазиятни такрорлаганидан сўнг, иштирокчилар айнан улар хабар
берганларидек жойлаштирилиши керак, гувоҳлар эса Эксперимент тергов ҳаракати
ўтказилаётган жойда ва кузатув пункитларида жойлаштирилиши керак;
6. Эксперимент тергов ҳаракатини бир неча маротаба такрорлаш, тажриба
шароитини ўзгартириш керак.
М.А.Сенчикнинг фикрича, Эксперимент тергов ҳаракатида тактик техника
қуйидагилар киради:
1. Иштирокчиларни аниқ белгилаш(улрнинг баъзиларига мажбурий иштирокини
тушунтириш);
3
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти. Эксмерткриминалистик фаолият:
истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон
Республикаси Ички ишлар вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
4
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и
инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
31
2. Экспрементал ҳаракатларнинг ўрганилаётган ҳаракатлар билан ўхшашлигини
таъминлашнинг тактик усуллари, яъни: бир жойда бир вақтнинг ўзида, бир ҳил иқлим
ва соғлом шароитда экисперимент ўтказишда, вазиятни қайта тиклашда бўлмаган
шароитларни ҳисобга олган ҳолда бир хил объеклардан фойдаланишда, экпериментал
ва тадқиқот ҳаракатлари суратининг ўхшашлигида қайта қуриш керак
5
;
3. Экспкриментни такрорлаш ;
4. Экспкриментни бир неча босқичда ўтказиш.
А.Н.Гусаков, А.А Филюшченко Эксперимент тергов ҳаракати ўтказишнинг тактик
усуллари сифатида тергов сифатида Эксперимент тергов ҳаракатини ўтказиш
шартларининг ҳодиса содир бўлган шароит билан максимал ўхшашлиги кўриб
чиқишни таклиф қилади.
Тақдим этилган позитсияларнинг баъзилари эътирозли, баъзилари эса баҳсли ва
баъзи тушунтиришларни талаб қилади. Шундай қилиб, тактик усулларга энг ўхшаш
шарт-шароитлар, вазият, вақт ва ҳоказоларни таснифлашга маълум эътироз бор;
ўхшаш ёки яроқли нарсалардан фойдаланиш; Эксперимент тергов ҳаракатинтнг
алоҳида босқичларининг тартиби ва кетма-кет лигини белгилаш; тажрибаларни
такрорлаш ва бошқалар
6
.
Эксперимент тергов ҳаракатини ўтказишда терговчива иштирокчилар ўртасида
психологик алоқани шакиллантири, кўрсатувларни таҳлил қилиш ва кўрсатма берган
шахсларга ёрдам кўрсатиш каби тактикалар қўлланилади. Тизимли терговни
ташкиллаштиришда тактик воситалар қаторида кучларни режалаштириш, сафарбар
қилиш ва жипислаштириш, моддий вазиятни ўрганишни ташкил этиш қўлланилади
7
.
Юқоридагиларга асосланиб, эсперимент тергов харакатини амалога оширирувчи
суриштирувчи, терговчи қонунда белгиланган талаблардан келиб чиққан ҳолда амалга
ошириши кераклигини, бундан ташқари, жиноят иши доирасида ушбу тергов
ҳаракатини ўтказиш бўйича ўқув-семинар машқларини йўлга қўйиш кераклиги, бошқа
тергов ҳаракатлари сингари ўтказилиши лозим бўлган тергов ҳаракати сифатида
кўламини кенгайтириш лозим эканглигини таклиф қиламиз
8
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
5
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
6
Н.А Хушвактова. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в
досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы
правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практической конференции
«Теорети¬ческие аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
7
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган
шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва
психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси.
8
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов қилишнинг
ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
32
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
33
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Н.А Хушвактова
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
