YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
4
HALIMA XUDOYBERDIYEVA IJODINING O‘RGANILISHI
Nusratov Bobur Bahodir o’g’li
Alfraganus University, Sharq filologiyasi o’qituvchisi
GulDU mustaqil taqdqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15743112
Annotatsiya:
Mazkur maqola Halima Xudoyberdiyevaning lirik merosi, ayollik
timsollari va milliy g‘oyalarining poetik talqini tahlil etiladi. Asosiy e’tibor “Ilk muhabbat”dan
boshlab keyingi to‘plamlaridagi poetik tafakkurga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Halima Xudoyberdiyeva, o‘zbek she’riyati, ayol obrazlari, poetik tafakkur,
milliylik, badiiy-estetik tahlil.
Аннотация:
В данной статье анализируется поэтическое наследие Халимы
Худойбердиевой, её лирическое творчество, женские образы и интерпретация
национальных идей. Основное внимание уделяется поэтическому мышлению,
проявившемуся в сборниках, начиная с «Первая любовь» и далее.
Ключевые слова
: Халима Худойбердиева, узбекская поэзия, образы женщин,
поэтическое мышление, национальная идентичность, художественно-эстетический
анализ.
Abstract:
This article analyzes the lyrical legacy of Halima Khudoyberdiyeva, focusing
on her poetic representation of female images and national ideas. Special attention is given to
the evolution of poetic thought from her first collection "First Love" to her later works.
Keywords
: Halima Khudoyberdiyeva, Uzbek poetry, female images, poetic thinking,
national identity, literary-aesthetic analysis.
1. Kirish
Halima Xudoyberdiyeva o‘zbek adabiyotiga ilk bor 1968 yilda chop etilgan “Ilk
muhabbat” she’riy to‘plami orqali kirib kelgan bo‘lib, o‘sha davrdanoq o‘zining poetik ovozi,
yurakka yaqin samimiy ohangi va badiiy obrazlaridagi hayotiylik bilan ajralib turdi [1]. Bu
to‘plam adabiyot maydoniga yangi lirizm, falsafiy chuqurlik va milliy o‘zlik ruhini olib kirdi.
Shoiraning ijodi nafaqat ayolona noziklik va tuyg‘ular, balki ijtimoiy-estetik pozitsiyasi bilan
ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. U inson ruhiyati, tarixiy xotira, milliy qadriyatlarni poetik ifoda
bilan uyg‘unlashtira olgan ijodkordir.
Shoiraning keyingi to‘plamlari – “Oq olmalar” (1973), “Chaman” (1974), “Suyanch
tog‘larim” (1976), “Muqaddas ayol” (1987), “To‘marisning aytgani” (1996) va boshqalarda
ayollik timsoli, milliy ruh, tarixiy qiyosiylik, axloqiy-estetik mezonlar chuqur ifoda etilgan.
Shoiraning asarlari turkiy va yevropa xalqlari tillariga tarjima qilinib, xalqaro miqyosda ham
keng e’tirof etilgan.
2. Metodologiya
Tadqiqot quyidagi metodologik yondashuvlarga asoslandi:
Adabiy-estetik tahlil
: Shoiraning turli yillarda chop etilgan 10 dan ortiq she’riy
to‘plami tematik va stilistik jihatdan tahlil qilindi.
Komparativ tahlil
: Halima Xudoyberdiyeva ijodi XX asr o‘zbek lirikasining yirik
vakillari ijodi bilan solishtirildi (Zulfia, Abdulla Oripov, Mirtemir, Oybek).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
5
Diskursiv yondashuv
: Shoiraning publitsistik maqolalari, adabiyotshunoslar tahlillari
(Sharafiddinov, Mamajonov, G‘ofurov, Sarimsoqov) asosida estetik konsepsiyalari
aniqlashtirildi.
Poetik-psixologik tahlil
: Shoira lirik qahramonining ichki kechinmalari, hayotga
estetik qarashlari psixologik tahlil nuqtai nazaridan yoritildi.
3. Natijalar
“Ilk muhabbat” to‘plamida yoshlik lirikasining yangi, sof va samimiy ohangi, poetik
tafakkurda bolalarcha ishonuvchanlik va tuyg‘ularning tozaligi kuchli aks etgan.
Shoiraning asarlarida xalq og‘zaki ijodi (folklor), tarixiy shaxslar obrazlari, ayol qismati
va ona-Vatanga muhabbat asosiy g‘oya sifatida ilgari surilgan.
“Muqaddas ayol”, “To‘marisning aytgani” to‘plamlarida tasavvufiy tafakkur, qadimiy
tarix bilan zamonaviylik uyg‘unlashgan. Bu holat o‘zbek she’riyatida yangicha estetik
paradigmaga asos bo‘lgan.
Shoiraning poetik ifoda uslubi xalqning ruhiy kechinmalari, ijtimoiy voqealarga
munosabatini ramziy va obrazli vositalar orqali yetkazadi.
4. Muhokama
Adabiyotshunoslik fanida tan olingan haqiqat shuki, estetik ideal – bu ijodkorning badiiy
tafakkuri va ruhiyatini ifodalovchi muhim mezondir. Aynan shu ideal asarlarning hayotiy
material tanlovi, unga yondashuv shakli, badiiy umumlashtirish va estetik baholash
mezonlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Lirik qahramon har bir she’rda o‘zini takrorlamasada, u
muallifning dunyoqarashi, estetik ideali, ijodiy prinsiplar va qarashlarining mujassam badiiy
timsolidir. Demak, ijodkor asarlaridagi lirik obrazlar orqali hayotga munosabatini, hodisalarni
qanday baholashini, qaysi fikrlarni ilgari surishini va nimalarga da’vat etishini estetik ideal
shakllantirib beradi. Har bir she’rda ilgari surilgan g‘oya muallif tafakkurida pishib, qalbida
yashnab, qog‘oz yuzasiga tushadi. Shu jihatdan olganda, lirik qahramon – bu san’atkor
shaxsiyatining ichki tarjimoni, deyish o‘rinlidir.
Ijodkorning hayotda to‘plagan hissiy va tafakkuriy tajribasi badiiy anglash va
umumlashtirish orqali poetik ong mahsuliga aylanadi. Bu esa san’at nazariyasining estetik
asoslarini boyituvchi badiiy sintez hisoblanadi.
Halima
Xudoyberdiyevaning
“Inshoolloh”,
“So‘nggi
oh”,
“Tushunmasman”,
“Eldoshlarim”, “Dunyo larga sig‘magan g‘avg‘o”, “Men ketsam...”, “Eldoshlarim ichra yurib”,
“Hurliq oti”, “Bu dunyoning ko‘zlari”, “Zehn solsam, o‘ dunyo...” kabi she’rlari shoiraning
badiiy-falsafiy qarashlarini ifodalaydi.
Misol uchun, “Inshoolloh” she’ridagi quyidagi misralarda lirik qahramon ifodalayotgan
ishonch, aslida, shoiraning yurak ohangidir: Inshoolloh, bo‘lsa umr vafosi, Men xalqimning
suyanch tog‘i bo‘lurman. Nodiraning qayta kelgan sadosi, Turk-Turonning chinqiriqlari
bo‘lurman.
Bu satrlar xalq tarixining chuqur qatlamlaridan, yer bag‘ridan otilib chiqqan buloq suvi
singari, Halima Xudoyberdiyevaning ruhiy olamidan, qalbining tubidan sizib chiqqan badiiy
tafakkur mahsulidir. Shu sababli lirik obrazni shoira qalbining tilmohi, ichki dunyosining
badiiy tarjimoni sifatida talqin qilish mumkin.
Shoiraning poetik obrazlari chuqur ramziy ma’nolar bilan boyitilgan. Tog‘ va sado she’r
satrlarida asosiy poetik g‘oyani yorqinlashtirish vazifasini bajaradi. Tog‘ xalqning sabr-toqati,
irodasi va e’tiqodining, sado esa – bu tog‘ bardoshining umid bilan ko‘kka otilgan ramzidir.
Shoira sado timsoli orqali inson ruhining ozodlikka intilishini tasvirlaydi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
6
Halima Xudoyberdiyeva sado orqali xalqning bo‘g‘ilgan ovozi, sukutga mahkum qilingan,
ammo o‘z so‘zini aytishga intilayotgan ruhini obrazli tarzda ifodalaydi. Bu ruh – erkni,
haqiqatni va milliy uyg‘onishni istovchi ruhdir.
“Qo‘ng‘iroqlar tindi, tili kesilib” misrasi xalqning azob-uqubatlarini, ozodlikka tashna
qalblarini ifodalaydi. Bu obrazlar orqali shoira xalq ozodligi uchun kurashga da’vat etadi.
60-yillarda ijod maydoniga kirib kelgan yangi avlod vakillaridan biri Abdulla Oripov ham
xalqni uyg‘onishga chaqiruvchi qo‘ng‘iroq obrazini yaratgan. “Ustoz Mirtemir xotirasiga”
bag‘ishlangan she’rida u xalqni uyg‘otuvchi timsol sifatida qo‘ng‘iroqni tilga oladi.
Shoira esa sado obrazida xalq orzularining osmonga ko‘tarilgan ramziy tovushini
yaratadi. Shoiraning poetik tili samimiy va hayotiy, obrazlar chuqur ma’no kasb etgan.
Chulpon, Fitrat, Elbek, Botu kabi jadidlarning badiiy-falsafiy kontseptsiyasi Erkin
Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi kabi shoirlar orqali davom etdi. Halima Xudoyberdiyeva
ham shu estetik an’analarning davomchisi sifatida xalq ruhini poetik obrazlar orqali aks
ettirdi.
Shoiraning lirik qahramoni ajdodlar tilida aytilmay qolgan haqiqatni aytishga intiladi.
Shoira bu orqali milliy uyg‘onish, ozodlik va haqiqat yo‘lidagi ruhiy kechinmalarni yoritadi.
Tog‘, sado, daraxt, buloq obrazlari bu maqsadga xizmat qiluvchi poetik timsollar hisoblanadi.
Shoiraning lirik obrazlari inson erki, orzu-umidlari, hayotga muhabbat va Vatanga
sadoqat tuyg‘ulari bilan yo‘g‘rilgan. Bu obrazlar orqali u insonning ruhiy qudratini, ichki
ozodlik sari intilishini badiiy ifodalaydi.
Shoiraning “Shunchaki” she’ridagi satrlar esa uning poetik e’tiqodini, ijodiy tamoyillarini
ifodalaydi. U shunchaki yozishni emas, qalbga ta’sir qiluvchi, haqiqatni ifoda etuvchi she’r
yozishni maqsad qiladi. Bu esa lirik manifest sifatida talqin qilinadi.
Shoira lirik qahramon orqali ruhiy holatlarni badiiy ifodalashga katta e’tibor beradi.
Uning ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari samimiy va obrazli tilda tasvirlanadi.
Halima Xudoyberdiyevaning 1973 yildagi “Shunchaki” she’ri va 1993 yildagi
“Inshoolloh” she’ri orasidagi bog‘liqlik shoiraning poetik tafakkuri uzviyligidan dalolat beradi.
Shoiraning she’riyati inson ma’naviy o‘sishini, adolat va haqiqat sari intilishini
ulug‘laydi. Bu obrazlar xalqning orzu-istaklarini, milliy o‘zligini aks ettiruvchi vositalarga
aylanadi.
Halima Xudoyberdiyeva o‘z she’riyatida soddalik, tabiiylik va samimiylikni afzal biladi.
Bu uning xalqona dunyoqarashi va dehqonona ruhidan darak beradi. U balandparvozlikdan
yiroq, yurakdan chiqqan so‘zlarni afzal ko‘radi.
Ustoz Zulfiyaning fikriga ko‘ra, Halima Xudoyberdiyevaning poetik tili – bu beg‘ubor
iboralar, tabiat singari saxiy obrazlar orqali tuyg‘ularni ifodalovchi uslubdir.
Shoiraning quyidagi satrlari uning poetik e’tiqodining badiiy ifodasidir: Shunchaki
yozish – bu menga mos emas, Bunday yozish – bu shoir uchun halokat. Yuzaki satr – bu ruhga
o‘lim demak.
Shoiraning bu nutqi chin qalbdan chiqqan e’tiqod, millat va yurt oldidagi axloqiy burch
sifatida qaraladi. Uning lirik qahramoni yurak nidosi, publitsistik murojaat va lirik monolog
vositasida o‘z fikrini bayon etadi.
Shoiraning poetik tafakkuri izchil va uzviy. Lirik qahramonning qalb holatlari
bosqichma-bosqich ochib boriladi. Bu esa lirik kechinmalarning mukammal manzarasini
yaratadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
7
Halima Xudoyberdiyeva yaratgan obrazlar ichki qudratni, ozodlikka intilishni,
vatanparvarlik va ma’naviy o‘sishni ifodalaydi.
Ijodkor avlod har doim o‘z zamonining dolzarb masalalarini badiiy anglashga harakat
qiladi. Vatan mustaqilligi, inson erki, milliy uyg‘onish kabi g‘oyalar shoiraning poetikasida
markaziy o‘rin egallaydi.
Rauf Parfi ijodida ham milliy ong, tarixiy xotira, ozodlik ruhining poetik ifodasi e’tiborni
tortadi. U ramziy obrazlar orqali millat uyg‘onishiga da’vat qiladi.
Halima Xudoyberdiyeva va Rauf Parfi she’riyatida erkinlik g‘oyasi kuchli badiiy talqinga
ega. Bu obrazlar orqali ular zamon ruhi va milliy qadriyatlarni ifoda etadi.
XX asr o‘zbek adabiyotida shaxs erki, milliy ozodlik, Vatan mustaqilligi eng dolzarb
mavzulardan biri bo‘lgan. Bu g‘oyani Chulpon, Fitrat, Oybek, Erkin Vohidov kabi ijodkorlar
badiiy-estetik talqinga olib kirgan.
Halima Xudoyberdiyeva avlodi bu g‘oyalarni chuqur poetik ifoda bilan davom ettirgan.
Ularning poetik tafakkurida ong va qalbdagi kurash, estetik izlanishlar markaziy o‘rinda
turadi.
Shoira o‘z ijodida nur va zulmat, haqiqat va yolg‘on, erkinlik va mutelik qarama-
qarshiligini badiiy obrazlar vositasida talqin etadi.
Fikr – Tangrining eng yuksak ne’mati sifatida, nur timsolida ifodalanadi. Ezgu fikr – bu
qalb nuri, ma’naviy ziyodir.
Vatanparvarlik – bu o‘z xalqiga, yurti va qadriyatlariga ijobiy munosabatdir. Bu tuyg‘ular
qalbdan chiqib, badiiy ifoda topadi.
Shoiraning lirik qahramoni publitsistik nutq, yurak nidosi va da’vat orqali millatsevarlik
va insonparvarlik ruhini ifoda etadi.
Halima Xudoyberdiyeva she’riyatida Vatan mustahkamligi, shaxs erki va xalq ma’naviy
yuksalishi eng asosiy badiiy g‘oyalardir. Bu qadriyatlarni keyingi avlodlarga yetkazish
shoiraning ijodiy niyatidir.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Halima Xudoyberdiyeva ijodi bugungi adabiyotshunoslik
uchun sermazmun manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Shoiraning asarlarida ayollik obrazlari
nafaqat estetik, balki psixologik va ijtimoiy anglanishda ham yetakchi o‘rin tutadi. U xalq
qalbining eng nozik qatlamlariga kirib bora oladigan samimiy ohangni yaratgan. Zulfia va
boshqa ustozlarning e’tirofi, shuningdek, bir qator yirik adabiyotshunoslarning tadqiqotlari
shoira ijodining dolzarbligini isbotlaydi.
Sharafiddinov, Mamajonov, G‘ofurov, Sarimsoqov, Norboev, Jumaboyeva va boshqa
olimlar Halima Xudoyberdiyevaning obrazlilik, timsollilik, poetik tafakkur, estetik
yondashuvlarini chuqur tahlil qilganlar. Ayniqsa, lirik qahramonning ruhiy kechinmalarini aks
ettirish, zamon va jamiyatga munosabatni badiiy tafakkur orqali ifodalashda shoira o‘ziga xos
uslub egasi sifatida e’tirof etiladi.
5. Xulosa
Halima Xudoyberdiyeva ijodi – bu o‘zbek ayolining yurak ovozi, milliy o‘zlikni
anglatuvchi badiiy kalit, she’riyatdagi estetik va ijtimoiy uyg‘unlikning yorqin namunasi.
Mazkur tadqiqot shoiraning badiiy tafakkuri, poetik obrazlari, til va uslub xususiyatlari,
estetik g‘oyalari asosida chuqur ilmiy yondashuv bilan tahlil qilindi.
Kelgusidagi izlanishlarda Halima Xudoyberdiyeva ijodini poetik tizim, metafora
sintaksisi, tarjimalar diskursi, gender poetika va xalqaro qiyosda o‘rganish istiqbollari ochiq
qolmoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
8
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Adabiyotshunoslikka kirish, T.Boboyev O'qituvchi,. 1995;
2.
“Adabiyot nazariyasi asoslari”, D.Quronov. – Toshkent: Akademnashr, 2018
3.
Halima Xudoyerdiyeva lirikasi, N.Rahimjonov, M.Hamidova, “Fan” 2004
4.
Saylanma, H.Xudoyberdiyeva, “Sharq” 2000
5.
Bu kunlarga yetganlar bor, X.Hudoyberdiyeva, Toshkent, 1993
6.
So’z latofati, E.Vohidov, “O’zbekiston”, 2014
7.
Adabiyot nadir? — «Sadoyi Turkiston» gazetasining 1914 yil 4 iyun soni
8.
https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/hikmatlar/yozuvchilar-adabiyot-to-g-risida
9.
https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/halima-xudoyberdiyeva-sherlar.html
