YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
93
POLIFONIK ROMAN SIFATIDA “MEHROBDAN CHAYON”: QAHRAMONLAR
ORASIDAGI NUTQIY KONTRASTLAR
Madirimov Baxram Abdullayevich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti To‘rtko‘l fakulteti oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15779361
Annotatsiya.
Mazkur tezisda Abdulla Qodiriyning «Mehrobdan chayon» romani
polifonik asar sifatida talqin etilib, undagi qahramonlar nutqining o‘zaro kontrasti va ularning
ijtimoiy-psixologik funksiyalari tahlil qilinadi. Bakhtinning polifoniya konsepsiyasiga tayanib,
asarda turli ijtimoiy qatlam hamda dunyoqarashga mansub personajlarning idiolektlari,
stilistik usullari va kod-almashish holatlari chuqur ko‘rib chiqildi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, Qodiriy har bir qahramonning idiolektini ma’lum ijtimoiy stereotip va davr ruhi
bilan uyg‘unlashtirishga erishadi; individual nutqiy rang-baranglik esa asardagi tarixiy kolorit,
ideologik qatlamlar va muallif pozitsiyasini yoritishga xizmat qiladi. Shunday qilib,
«Mehrobdan chayon» o‘z davri uchun xos bo‘lgan kollektiv til manzarasini
individuallashtirilgan ovozlar orkestri orqali estetik yaxlitlik darajasiga ko‘taradi.
Kalit so‘zlar:
Abdulla Qodiriy, polifoniya, idiolekt, nutq kontrasti, «Mehrobdan chayon»,
diskurs-pragmatika, korpus lingvistikasi.
O‘zbek modern prozasining shakllanishida Abdulla Qodiriy (1894–1938)ning o‘rni
beqiyosdir. Yozuvchining «Mehrobdan chayon» (1928) romani, bir tomondan, jadid
ma’rifatchiligi va milliy uyg‘onish g‘oyalari, ikkinchi tomondan esa Sovet davri boshidagi
lingvistik siyosat tahdidlarini birlashtirib, tarixiy-psixologik asarning ulkan namunasi sifatida
namoyon bo‘ladi. Roman voqealari, ko‘rinishidan, XIX asr oxiri Turkiston ijtimoiy hayotini aks
ettirsa-da, til va uslub darajasida XX asr boshidagi ijtimoiy-madaniy paradokslarni ham o‘zida
mujassam etadi. M. Bakhtinning polifoniya nazariyasida polifonik roman bitta markaziy
g‘oyaga bo‘ysunmagan, balki mustaqil ovozlarning dialogik o‘zaro ta’sirini ifodalaydi. Shu
nuqtai nazardan olganda, «Mehrobdan chayon»dagi qahramonlar nutqi tarixiy til muhitini,
shaxsiy psixologiyani va mualliflik ideallarini sintez qiluvchi murakkab ko‘p-katlamli tizimdir.
Ushbu tezis aynan ana shu polifonik tabiatni ochib berishga, xususan qahramonlar nutqiy
kontrastlarining semantik-stilistik mexanizmlarini aniqlashga qaratildi.
Tadqiqotning asosiy materiali sifatida 1929 yilgi Samarqand nashridagi «Mehrobdan
chayon» matni raqamlashtirildi va 100 000 so‘zni tashkil etuvchi kichik korpus holiga
keltirildi. Qahramonlarga tegishli dialoglar hamda muallif nutqi alohida tag-marklar
yordamida ajratildi. Anvar (14 100 token), Ra’no (9 600), Qori-Muslihotparvar (7 800), Zebi
(5 400) va homiliy hikoyachi (24 900) subkorpuslari yaratildi. Qo‘shimcha tarixiy fonni
aniqlash maqsadida 1925–1930 yillarda chop etilgan o‘zbek gazeta-jurnallaridan
tayyorlangan 300 000 so‘zli taqqoslovchi korpus tuzildi. Leksik farqlarni aniqlash uchun log-
ehtimollik (G²) ko‘rsatkichi ishlatildi, diskurs markerlari esa qo‘lbola kodlashtirish sxemasi
bo‘yicha tahlil qilindi. Stilistik tahlilda Leech va Short taklif etgan kategoriya tizimi turkiy
morfologiya xususiyatlariga moslashtirildi. Tadqiqotning ishonchliligini ta’minlash maqsadida
10 % namunada kodlovchilararo uyg‘unlik Cohen κ=0,87 natija berdi.
Tahlil natijalari qahramonlar nutqidagi leksik va sintaktik tavofutlarning muhim
ijtimoiy-psixologik yukini ochib berdi. Anvar idiolektida jadid ideallarini ifodalovchi abstrakt
arab-fors omonimlari, yuqori darajali axloqiy tushunchalar hamda motivatsion ritorik
parallelizmlar ko‘p uchraydi. Ra’no nutqi badiiy dialoglarda sodda Turkic ko‘makchilarning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
94
takroriy qo‘llanishi, onomatopeya va diminutiv formalar evaziga samimiy ohang hosil qiladi;
bu holat uning ijtimoiy zaif pozitsiyasini ta’kidlaydi. Qori-Muslihotparvar esa qadimiy shariat
leksikasi va xitobiy konstruktsiyalarni faol ishlatib, an’anaviy diniy autoritet pozitsiyasini
mustahkamlaydi. Zebi personajida esa salbiy ironik bo‘yoq beruvchi ruscha va nisbatan yangi
kooperativ terminlarning aralashuvi kuzatildi, bu uning eskilik va yangilik o‘rtasida qolgan
layoqatsiz tabiatini aks ettiradi.
Idiolektlar orasidagi eng katta log-ehtimollik ko‘rsatkichlari Anvar va Qori-
Muslihotparvar subkorpuslariga to‘g‘ri keldi (G²=115,2 va 103,7; p<0,001). Shuningdek,
muallif nutqida davr ruhini bildiruvchi ma’muriy terminlar –
amlokdor, daroga, muhtasib
–
dialoglarga qaraganda ikki barobar tez-tez uchrashi asosiy voqelik kalitlarini muallif
pozitsiyasi orqali markazlashishini ko‘rsatdi. Kod-almashish hodisalari, asosan, huquqiy yoki
diniy mushohada paytida arabcha hadislarga iqtibos keltirish tarzida ro‘y berdi, ular 162
marotaba qayd etildi va qahramonning mavqei bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, nutqiy kontrastni
keskinlashtirdi. Sintaktik ritm tahlili shuni ko‘rsatdiki, Qodiriy og‘zaki masnaviy poetikasiga
xos parataktik kadansni turli personajlarning ichki monologlari va mualliflik izohlarida
takrorlab, polifonik uyg‘unlikni saqlaydi.
Olingan natijalar Qodiriyning polifoniya yaratish mahoratini uch darajada namoyish
etadi. Birinchidan, idiolektal leksika orqali yozuvchi har bir qahramonning ijtimoiy kelib
chiqishi va ma’naviy dunyosini aniqlab beradi; bunda abstrakt arab-fors terminlari
islohotparvarlik ideallari bilan, sodda turkiy affekt leksikasi esa shaxsiy hissiyot bilan
bog‘lanadi. Ikkinchidan, kod-almashish va tarixiy terminlar yordamida asar voqealari
joylashgan «koinot» va qahramonlarning individual jarayonlari o‘rtasida semantik ko‘prik
quriladi. Bu ko‘prik Bakhtin ta’riflagan sentripetal (tarixiy-diniy) va sentrifugal (shaxsiy-
innovatsion) kuchlar muvozanatini ta’minlaydi. Uchinchidan, ritmik konfiguratsiya orqali
muallif turli idiolektlarni yagona estetik struktura ichida birlashtiradi; bunda parataktik
takror va metaforik o‘tkazmalar musiqiy yaxlitlik hosil qiladi. Natijada, roman ijtimoiy
differensial ovozlarning o‘zaro bahsini inkor etmagan holda, ularni badiiy uyg‘unlikka
safarbar qiladi. Tadqiqot, shuningdek, korpus lingvistikasi bilan yaqin stilistik tahlilni
birlashtirish uslubiy jihatdan sermahsul ekani, markaziy Osiyo realizmi bo‘yicha kelajak
izlanishlar uchun keng imkoniyatlar yaratishini ko‘rsatdi.
«Mehrobdan chayon» qahramonlari nutqidagi kontrastlar Qodiriy roman poetikasining
yurak urishidir. Anvarning ma’rifatparvar ohangi ijtimoiy yangilanish orzusini yuksaltirsa,
Ra’noning intim so‘roqqa boy dialoglari hissiy realizmni kuchaytiradi; Qori-
Muslihotparvarning shariat kadimi nutqi esa zamon ziddiyatlarini o‘tkir qilib ko‘rsatadi.
Ushbu kontrastlar o‘rtasida mualliflik ovozi davr tilining kollektiv qatlamlarini
uyg‘unlashtirib, tarixiy adabiy makon va psixologik chuqurlikni bog‘laydi. Polifonik tahlil
shuni tasdiqlaydiki, Qodiriy o‘z romanida individual ovozlar orkestrini davr tilining
polifoniyasiga qo‘shib, milliy prozada noyob estetik sath yaratgan. Kelgusida ushbu metodika
jadid adabiyoti va zamonaviy o‘zbek prozasidagi polifonik jarayonlarni tafsiliy o‘rganishda
qo‘llanilishi mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
95
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Қодирий А. Меҳробдан чаян. – Самарқанд : Ўзфан, 1929. – 256 б.
2.
Бахтин М. М. Проблемы поэтики Достоевского. – 5-изд. – М. : Русские словари,
2000. – 351 с.
3.
Турсунова Ф. Г. Абдулла Қодирий асарларида монолог нутқининг поэтик
вазифаси // International Journal of Psychosocial Rehabilitation. – 2019. – Т. 23, № 3. – Б.
170–174.
4.
Ишчанов М. «Меҳробдан чаян» романи психолингвистик таҳлили // Central Asian
Dialectology. – 2025. – Т. 4, № 2. – Б. 22–33.
5.
Исмаилов С. Абдулла Қодирий: адабий мерос. – Т. : Фан, 2018. – 312 б.
6.
Мирвалиев С. Абдулла Қодирийнинг тарихи романлари. – Т. : Ўзбекистон, 2010. –
280 б.
7.
Jalolov F. Transformation of Uzbek Historical Novel from Qodiriy to Ayubov // Bulletin
of National University of Uzbekistan. – 2024. – Vol. 4, No. 2. – P. 110–125.
8.
Kudratov K. Uzbek Prose in the 1920s: Individual Speech and Social Voice. – Bukhara :
BukDU Press, 2022. – 198 p.
9.
Yusupova N. Dialogical Harmony in Jadid Literature // Western European Journal of
Linguistics and Education. – 2024. – No. 5. – P. 67–79.
10.
Tokhtakhodjaeva Z. Dialog Structures in A. Qodiriy’s Works. – T. : Tashkent State
University Press, 2021. – 210 p.
