YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
127
ALISHER NAVOIY - BUYUK MUTAFFAKIR
Shuhratova Marjona
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Filologiya fakulteti o'zbek tili va adabiyoti yo'nalishi 1 bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15826050
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek mumtoz adabiyoti va madaniyatining yirik
namoyandasi, davlat arbobi, mutafakkir va shoir Alisher Navoiy faoliyati keng yoritilgan.
Navoiy o‘zining asarlari, ilm-fanga bo‘lgan e’tibori, ijtimoiy-falsafiy qarashlari bilan Markaziy
Osiyo xalqlari madaniy-ma’naviy merosiga ulkan hissa qo‘shgan. Maqolada uning hayoti, ijodi,
falsafiy qarashlari, tilga doir nazariyalari va jahon tamaddunidagi o‘rni tahlil etiladi.
Shuningdek, Navoiy asarlarining dolzarbligi va bugungi kun uchun ahamiyati ham yoritiladi.
Аннотация:
В данной статье рассматривается жизнь и интеллектуальное
наследие Алишера Навои — выдающегося представителя классической узбекской
литературы и философии. Как поэт, мыслитель и государственный деятель, Навои внёс
огромный вклад в духовное и культурное наследие народов Центральной Азии. В
статье анализируются его философские взгляды, литературные идеи, языковая теория
и их актуальность в современную эпоху.
Annotation:
This article examines the life and intellectual legacy of Alisher Navoi, a
great representative of classical Uzbek literature and philosophy. As a poet, philosopher, and
statesman, Navoi contributed significantly to the spiritual and cultural heritage of Central
Asia. The article analyzes his worldview, philosophical ideas, literary theory, and his relevance
in the modern era. His lasting impact on Turkic languages and Islamic thought is also
explored.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, mutafakkir, falsafa, adabiyot, til nazariyasi, ijtimoiy fikr.
Ключевые слова:
Алишер Навои, мыслитель, философия, литература, языковая
теория, общественная мысль.
Keywords:
Alisher Navoi, thinker, philosophy, literature, language theory, social
thought.
Kirish
Alisher Navoiy (1441–1501) — o‘zbek xalqining faxri, butun musulmon sharqi madaniy
hayotining yirik siymolaridan biridir. U nafaqat shoir va adib, balki o‘z zamonasi uchun
yuksak tafakkur egasi bo‘lgan mutafakkir, olim va davlat arbobi sifatida tanilgan. Navoiy
turkiy tilning yuksalishiga asos solgan, o‘zbek tilida mukammal asarlar yaratib, til va
adabiyotning boyishiga katta hissa qo‘shgan.Navoiy hayoti va faoliyati.Alisher Navoiy Hirotda
tug‘ilib o‘sgan. U Temuriylar saroyida xizmat qilgan, Husayn Boyqaro bilan do‘st bo‘lgan.
Navoiy davlat ishlarida faol qatnashib, ko‘plab madrasalar, masjidlar, kutubxonalar, ko‘priklar
qurilishiga bosh-qosh bo‘lgan. U ilm-fanga, axloq va ma’naviyatga katta e’tibor qaratgan.
Navoiy — mutafakkir sifatida.Navoiy o‘z asarlarida inson, adolat, axloq, bilim va haqiqat
kabi falsafiy tushunchalarni ilgari suradi. U uchun eng ulug‘ qadriyat bu — ma’naviyat va
axloqdir. U “Mahbub ul-qulub” asarida ijtimoiy adolat, rahm-shafqat, bilim va mehnatga
e’tibor qaratadi. Navoiy tafakkurining o‘qi — xalq va inson baxtidir.Til va adabiyotga qo‘shgan
hissasi.Alisher Navoiy o‘zining “Muhokamat ul-lug‘atayn” asarida turkiy tilning boyligi va
salohiyatini ilmiy asosda isbotlab berdi. Uning ijodi orqali turkiy til — xususan o‘zbek tili —
jahon adabiyoti darajasiga ko‘tarildi. Navoiy tilning ifoda vositasi sifatida ahamiyatini chuqur
tahlil qilgan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
128
Buyuk shoir va mutafakkir, atoqli davlat va jamoat arbobi Alisher Navoiyning bebaho
ijodiy-ilmiy merosi nafaqat xalqimiz, balki jahon adabiyoti tarixida, milliy madaniyatimiz va
adabiy-estetik tafakkurimiz rivojida alohida oʻrin tutadi. Ulugʻ shoir oʻzining sheʼriy va nasriy
asarlarida yuksak umuminsoniy gʻoyalarni, ona tilimizning beqiyos soʻz boyligi va cheksiz
ifoda imkoniyatlarini butun jozibasi va latofati bilan namoyon etib, yer yuzidagi millionlab
kitobxonlar qalbidan munosib va mustahkam oʻrin egalladi.Soʻnggi yillarda Alisher
Navoiyning boy va serqirra ijodiy merosini har tomonlama chuqur oʻrganish, uning oʻlmas
asarlarini yurtimizda va xorijiy mamlakatlarda keng targʻib qilish hamda xotirasini
abadiylashtirish borasida qator ishlar amalga oshirilmoqda.Jumladan, shoir tugʻilgan qutlugʻ
9-fevral sanasini har yili adabiyot va maʼrifat bayrami sifatida yuksak darajada nishonlash
anʼanasi qaror topdi. Ulugʻ soʻz sanʼatkorining asarlari muntazam nashr etilib,
navoiyshunoslik sohasida koʻplab tadqiqotlar olib borilmoqda, respublika va xalqaro
miqyosda ilmiy anjumanlar oʻtkazilmoqda.Asarlarida falsafiy qarashlar.Navoiy o‘z asarlarida
sufiylik, tasavvuf, borliq, haqiqat va ma’rifat tushunchalarini ilgari suradi. “Xamsa” dostonlari,
xususan “Hayrat ul-abror”, “Layli va Majnun”, “Farhod va Shirin”, “Sab’ai Sayyor”, “Saddi
Iskandariy” kabi asarlarida inson va jamiyat muammolari, haqiqat izlash, yovuzlikka qarshi
kurash g‘oyalari asosiy o‘rin tutadi.Navoiy merosining dolzarbligi.Alisher Navoiy merosi
bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Uning insonparvarlik, adolatparvarlik, ilm-
fanga sadoqat g‘oyalari zamonaviy jamiyat uchun muhim o‘gitlardir. Navoiy asarlari faqat
adabiy boylik emas, balki ijtimoiy-falsafiy meros sifatida ham o‘rganilishi lozim.
Xulosa
Alisher Navoiy nafaqat o‘z davrining yirik adibi, balki sharq madaniyati va tafakkurining
eng yuksak cho‘qqilaridan biri sifatida tarixda munosib o‘rin egallagan. U o‘zining chuqur
falsafiy qarashlari, insonparvarlik g‘oyalari, axloqiy tamoyillari va adabiy mahorati bilan
Markaziy Osiyo xalqlari madaniy-ma’naviy hayotiga bebaho hissa qo‘shdi.Navoiyning asarlari
orqali biz nafaqat estetik go‘zallikdan bahramand bo‘lamiz, balki hayotiy haqiqat, insoniylik,
adolat, sabr-toqat, ma’naviy poklik kabi ezgu qadriyatlar haqida chuqur mulohaza yuritamiz.
U xalqparvar mutafakkir sifatida insonning jamiyatdagi o‘rni, taqdir, ilm, donishmandlik,
mehnat va halollikni yuksak qadrlaydi. Navoiy til va adabiyot orqali inson qalbini tarbiyalash,
unga nur olib kirish tarafdori bo‘lgan. Shu jihatdan ham uning merosi bugungi kunda yanada
muhim va dolzarbdir.Shuningdek, Alisher Navoiy turkiy tilning adabiy til sifatida shakllanishi
va yuksalishida beqiyos xizmat ko‘rsatgan. U forsiy til ustun bo‘lgan bir davrda turkiy tilni
ilgari surib, o‘z asarlarini xalq tilida yozib, o‘zbek tilining jahon adabiyotida o‘ziga xos o‘ringa
ega bo‘lishiga asos soldi.Zamonaviy dunyoda globalizatsiya, axborot oqimi va ma’naviy
qadriyatlarning buzilishi xavfi kuchaygan bir paytda, Navoiyning insonparvarlik, milliy o‘zlik
va ma’naviyatga asoslangan g‘oyalari biz uchun yo‘lko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi. Uning
asarlarini o‘rganish, chuqur tahlil qilish va yosh avlod ongiga singdirish — ma’naviy yuksalish
yo‘lidagi muhim qadamlardan biridir.Xulosa qilib aytganda, Alisher Navoiy — o‘zbek
xalqining, qolaversa butun insoniyatning faxridir. Uning boy ma’naviy merosi, ilmiy va adabiy
asarlari kelajak avlodlar uchun ham bebaho xazina bo‘lib qolaveradi. U shunchaki adib emas
— u millat ruhi, tafakkur timsoli va ma’rifat bayroqdoridir.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
129
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1983.
2.
Alisher Navoiy. Muhokamat ul-lug‘atayn. — Toshkent: Fan, 1986.
3.
Ergashev, M. Alisher Navoiy va tasavvuf. — Toshkent: O‘zbekiston, 2002.
4.
Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
5.
Qosimov, B. Navoiy tafakkuri va ma’naviy meros. — Toshkent: O‘qituvchi, 1999.
6.
Saidbekov, N. Navoiy til nazariyasi. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2005.
7.
Zohidov, H. Alisher Navoiy — donishmand shaxsiyat. — Buxoro: Ilm ziyo, 2010.
