YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
44
EHTIYOTZSIZLIK ORQASIDA SODIR ETILADIGAN JINOYATLAR: HUQUQIY
VA IJTIMOIY TAHLIL
Xarezim Yunus Niyetbaevich
Qoraqalpoq davlat universiteti 1-kurs tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15876878
Annotatsiya
: Ushbu maqolada ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladigan jinoyatlarning
huquqiy asoslari, ularning turlari, sabablari va ijtimoiy oqibatlari tahlil qilinadi. Ehtiyotsizlik
jinoyatlarning subyektiv tomoni sifatida jinoyatchilikni baholashda qanday rol o‘ynashi,
shuningdek, jinoyatchining aybini aniqlashdagi ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
ehtiyotsizlik, jinoyat, ayb, beparvolik, huquq, javobgarlik, o’z-o’ziga
ishonish.
Jinoyatning subyektiv tomoni jinoyat huquqining muhim elementlaridan biri
hisoblanadi. U jinoyatchining aybini, ya’ni harakatning maqsadi, sababi va psixologik
jihatlarini ifodalaydi. Ehtiyotsizlik esa aybning bir ko‘rinishi bo‘lib, jinoyatchining jinoyat
sodir bo‘lishini istamagan holda, lekin o‘zining ehtiyotsizligi, beparvoligi yoki loqaydligi
tufayli zararli oqibatlarga olib keladigan harakatlar yoki harakatsizliklardir. Bugungi kunda
jinoyatlarning muayyan qismi ehtiyotsizlik oqibatida sodir bo‘lmoqda. Jumladan, transport
vositalarini boshqarishda yo‘l qo‘yilayotgan xatolar, texnik xavfsizlik qoidalarining buzilishi,
tibbiy ehtiyotsizlik, yong‘in xavfsizligiga amal qilmaslik kabi holatlar katta ijtimoiy xavf
tug‘dirmoqda.
Jinoyat huquqida ehtiyotsizlik qasd bilan bir qatorda aybning asosiy shakli hisoblanadi.
Ehtiyotsizlik qasdga nisbatan kamroq xavfli ayb shakli sifatida qaraladi. Biroq, ehtiyotsizlik
xavfini va ehtiyotkorona jinoyatchilikka qarshi kurashishning ahamiyatini yetarlicha
baholamaslik kerak emas. Tadqiqotlar ehtiyotsizlik jinoyatining sezilarli ulushini va uning
jamiyatga yetkazadigan katta zararini ko‘rsatdi. Ushbu toifadagi jinoyatlarga katta e’tibor
qaratilishi ilmiy-texnik inqilobning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu muammoga yangicha
yondashuvni talab qilmoqda.
O’zbekiston Respublikasining amaldagi Jinoyat kodeksi birinchi marta ehtiyotsizlikning
turlarga bo‘linishini qonuniy ravishda mustahkamladi, uzoq vaqtdan beri jinoyat huquqi
nazariyasi va amaliyotida qo‘llanilib kelinmoqda.
Jinoyat kodeksining tegishli moddalari asosida, ehtiyotsizlik ikki shaklda namoyon
bo‘ladi:
O’z-o’ziga ishonish:
Jinoyatchi harakatining zararli oqibatlarini oldindan ko‘ra oladi,
lekin bu oqibatlar sodir bo‘lmaydi deb hisoblaydi.
Beparvolik:
Jinoyatchi oqibatlarni oldindan ko‘rmaydi, lekin zarur darajada e’tibor
qilganida ularni oldindan ko‘ra olgan bo‘lar edi.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga ko‘ra, "agar shaxs o‘z harakatlarining
(harakatsizligining) ijtimoiy xavfli oqibatlari yuzaga kelishi mumkinligini oldindan ko‘ra
bilgan bo‘lsa, biroq yetarli asoslarsiz bu oqibatlarning oldini olishni o‘ziga ishonib hisoblagan
bo‘lsa, jinoyat o‘z-o‘ziga ishonish oqibatida sodir etilgan deb topiladi."
1. o‘z qilmishining ijtimoiy xavfli oqibatlari yuzaga kelishi mumkinligini oldindan ko‘ra
bilish;
2. yetarli asoslarsiz bu oqibatlarning oldini olishga o‘ziga bino qo‘yish.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
45
Qonun chiqaruvchi beparvolikning intellektual elementini tavsiflar ekan, faqat ijtimoiy
xavfli oqibatlarni oldindan ko‘rish imkoniyatini ko‘rsatadi, ammo harakat yoki harakatsizlikka
nisbatan ruhiy munosabatni e’tibordan chetda qoldiradi. Ba’zi olimlarning fikricha, bu shu
bilan izohlanadiki, oqibatlardan kelib chiqadigan xatti-harakatlarning o‘zi odatda jinoiy-
huquqiy ahamiyatga ega emas. Shu bilan birga, beparvolik, qoida tariqasida, zararning oldini
olish uchun belgilangan muayyan ehtiyotkorlik qoidalarini ongli ravishda buzish bilan bog‘liq
bo‘lib, ongli xatti-harakatlar bu turdagi ehtiyotsizlikni beparvolikka nisbatan xavfliroq
qiladi.Agar aybdor bilvosita fikrda ijtimoiy xavfli oqibatlar yuzaga kelishining real
imkoniyatini oldindan ko‘ra bilmasa, beparvolikdada bu imkoniyat mavhum sifatida oldindan
ko‘riladi: subyekt bunday harakatlar umuman ijtimoiy xavfli oqibatlarga olib kelishi
mumkinligini oldindan biladi, ammo bu aniq holatda ular yuzaga kelmaydi deb hisoblaydi
1
.
Ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladigan jinoyatlar zamonaviy jinoyatchilikning murakkab
va nozik sohalaridan biri bo‘lib, u jinoyat huquqi nazariyasi va sud-amaliyotida alohida e’tibor
talab qiladigan muammo hisoblanadi. Ushbu maqolada olib borilgan ilmiy tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, ehtiyotsizlik shaxsning ongli yoki noongli ravishda ijtimoiy xavfli oqibatlarga
bevosita sababchi bo‘lishi natijasida yuzaga chiqadi. Ehtiyotsizlik jinoyatning subyektiv
tomoni sifatida ikki shaklda –
o’z-o’ziga ishonish
va
beparvolik
ko‘rinishida namoyon
bo‘ladi. Har ikkala holatda ham shaxsning oqibatga bo‘lgan psixologik munosabati muhim
huquqiy mezon sifatida e’tiborga olinadi.
O’z-o’ziga ishonishda jinoyatchi xavfni oldindan ko‘rsa-da, oqibat sodir bo‘lmaydi deb
noto‘g‘ri ishonadi. Beparvolikda esa u umuman oqibatlarni oldindan ko‘rmaydi, garchi zarur
e’tibor bilan ko‘rish imkoniyati bo‘lsa-da. Aynan shuning uchun bu shakllar nafaqat aybning
huquqiy jihatdan farqlanishi, balki shaxsning jinoiy javobgarligini belgilashda ham muhim rol
o‘ynaydi.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, ehtiyotsizlik oqibatida sodir etiladigan jinoyatlar ko‘p
hollarda bevosita yovuz niyat, ya’ni qasd yo‘qligi bilan tavsiflanadi. Ammo bu holat ularning
ijtimoiy xavfini kamaytirmaydi. Aksincha, bu jinoyatlar ko‘p hollarda katta oqibatlarga olib
keladi – odamlar hayoti, sog‘lig‘i, mol-mulk, atrof-muhitga zarar yetkazilishi bilan
yakunlanadi. Shuning uchun ehtiyotsizlikka asoslangan jinoyatlar yuzasidan
ogohlik, kasbiy
mas’uliyat, profilaktika va nazorat tizimini kuchaytirish
dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Sud amaliyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, ehtiyotsizlik shaklini aniqlash – har doim
individual yondashuv, tahlil va dalillarga asoslangan huquqiy bahoni talab qiladi. Bu
jarayonda shaxsning kasbiy darajasi, holatga nisbatan hushyorlik darajasi va vaziyatning
murakkabligi hisobga olinadi.
Shu sababli, ehtiyotsizlik orqali sodir etiladigan jinoyatlar bilan kurashishning asosiy
yo‘nalishlari quyidagilardan iborat bo‘lishi lozim:
1.
Huquqiy ong va madaniyatni oshirish;
2.
Mas’ul shaxslar uchun muntazam malaka oshirish kurslarini tashkil etish;
3.
Texnik xavfsizlik, sanitariya, transport, tibbiy xizmatlar sohalarida nazoratni
kuchaytirish;
4.
Jinoyatlarni sodir etilishidan oldin ularning sabablarini aniqlab, bartaraf etishga
qaratilgan profilaktik chora-tadbirlarni joriy etish;
1
НЕОСTОРОЖНОСTЬ КАК ФОРMА ВИНЫ КозельскаяН.Л. журнал “Законность и правопорядок в современном обществе
2010 г.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
46
5.
Sud amaliyotida ehtiyotsizlik shakliga yondashishda izchillik va aniqlikni ta’minlash.
Umuman olganda, ehtiyotsizlik ayb shakli sifatida huquqiy, axloqiy va ijtimoiy mas’uliyat
doirasida chuqur tahlil qilinishi zarur bo‘lgan tushuncha bo‘lib, u jinoyat huquqi tizimidagi
adolatli yondashuvning muhim elementidir. Uning noto‘g‘ri talqini nafaqat jinoyatga huquqiy
baho berishdagi xatolarga olib keladi, balki sud adolatining tamoyillarini buzilishiga ham
sabab bo‘lishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023-yilgi tahriri.
2.
Jinoyat huquqi. Umumiy qism. – Toshkent: Yuridik nashriyot, 2021.
3.
Михайлов И.М. Неосторожность как форма вины в уголовном праве. – Москва:
Юридическая литература, 2019.
4.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi plenum qarorlari to‘plami.
