YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
118
ENERGETIKA SEKTORIDA DXSH ASOSIDAGI LOYIHALARNI
RIVOJLANTIRISH ZARURIYATI
Hamroyev G‘ayratjon Sultonovich
Qarshi davlat texnika universiteti mustaqil tadqiqotchisi
ghamroyev8775@gmail.com
ORCID: 0009-0000-8679-2325
https://doi.org/10.5281/zenodo.16303314
Annotatsiya:
Energetika sohasida davlat-xususiy sheriklik (DXSh) mexanizmlaridan
foydalanish barqaror energiya ta’minoti, texnologik modernizatsiya va investitsiya jalb qilish
jarayonida tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur maqolada energetika tarmog’ida
DXSh asosidagi loyihalarni rivojlantirish zaruriyatining asosiy omillari, uning iqtisodiy va
ijtimoiy samaralari, shuningdek, mavjud institutsional va huquqiy muammolari tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida xalqaro tajribalar, milliy qonunchilik va amaliyotga oid ma’lumotlar
asosida kompleks yondashuv qo’llanildi. Olingan natijalar DXSh modeli energetika
infratuzilmasini modernizatsiya qilish, energiya taqchilligi muammosini kamaytirish hamda
xizmatlar sifatini oshirishda samarali vosita bo’lishini ko’rsatadi.
Kalit so’zlar:
davlat-xususiy sheriklik, energetika, investitsiya, barqaror rivojlanish,
infratuzilma, texnologik modernizatsiya, energiya samaradorligi.
Kirish:
Energetika sektori har bir davlatning iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy
farovonligi uchun strategik ahamiyatga ega bo’lib, zamonaviy infratuzilma va texnologiyalar
asosida samarali ishlashi muhim talab etiladi. Aholi sonining o’sishi, ishlab chiqarishning
kengayishi va energetika resurslariga bo’lgan talab ortib borishi natijasida ushbu sohada
barqaror rivojlanishni ta’minlash dolzarb vazifaga aylangan. Shu nuqtayi nazardan davlat-
xususiy sheriklik (DXSh) mexanizmlari energiya tarmog’ida innovatsiyalarni joriy etish,
investitsiyalarni ko’paytirish va risklarni taqsimlashning muhim vositasi sifatida e’tirof
etilmoqda.
O’zbekiston Respublikasi ham so’nggi yillarda DXSh asosida energetika
infratuzilmasini rivojlantirish bo’yicha faol siyosat yuritib kelmoqda. Jumladan, quyosh va
shamol elektr stansiyalari qurish, mavjud energiya ishlab chiqarish quvvatlarini
modernizatsiya qilish kabi yo’nalishlarda qator loyihalar amalga oshirilmoqda. Biroq, DXSh
asosidagi energiya loyihalarini kengaytirish jarayonida huquqiy, moliyaviy va texnik jihatdan
hal qilinishi lozim bo’lgan muammolar saqlanib qolmoqda.
Shunday ekan, ushbu maqolada
energetika sektorida DXSh asosidagi loyihalarni rivojlantirish zaruriyatini asoslash, ularning
iqtisodiy va ijtimoiy samaralarini aniqlash, shuningdek, mavjud to’siq va muammolarni tahlil
qilish maqsad qilib olindi. Shu bilan birga, xalqaro amaliyot va O’zbekiston tajribasiga
tayangan holda, energetika sohasida davlat-xususiy sheriklikni yanada rivojlantirish bo’yicha
ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish rejalashtirilgan.
Adabiyotlar sharhi:
Davlat-xususiy sheriklik (DXSh) konsepsiyasi so’nggi o’n yilliklarda
energetika tarmog’ida strategik resurslarni boshqarish va modernizatsiya qilish uchun
samarali mexanizm sifatida keng qo’llanilmoqda. Yescombe (2011) DXSh’ni uzoq muddatli
shartnomalar orqali davlat va xususiy sektor o’rtasida risklarni taqsimlash asosida
infratuzilmani moliyalashtirish modeli sifatida ta’riflagan bo’lsa, Grimsey va Lewis (2004)
ushbu yondashuv energiya ta’minotidagi ishonchlilik va samaradorlikni oshirishda muhim rol
o’ynashini ta’kidlaydi. Hodge va Greve (2007) DXShning energetika sohasida qo’llanishida
institutsional muvofiqlashtirish va siyosiy barqarorlik hal qiluvchi omillar ekanini ko’rsatadi.
Ularning fikricha, davlatning strategik boshqaruvdagi faolligi xususiy sektorning texnologik
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
119
imkoniyatlari bilan uyg’unlashganda energiya loyihalarining iqtisodiy va ijtimoiy ta’siri ortadi.
Xalqaro tajribada Buyuk Britaniya, Kanada, Hindiston va Saudiya Arabistoni kabi davlatlar
DXSh asosida qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish, energiya samaradorligini
oshirish va uzluksiz ta’minot tizimini yaratishda katta muvaffaqiyatlarga erishgan. Jahon
banki (2020) tahlillarida qayd etilishicha, DXSh modeli energetika infratuzilmasida
investitsiya jalb qilishning eng maqbul usullaridan biri sifatida qaraladi. O’zbekistonda so’nggi
yillarda DXSh asosida bir nechta quyosh va shamol elektr stansiyalarini barpo etish bo’yicha
yirik loyihalar amalga oshirilmoqda. Masalan, 2021–2024 yillarda Buxoro, Jizzax va
Qashqadaryo viloyatlarida DXSh asosida amalga oshirilayotgan quyosh elektr stansiyalari
loyihalari davlat-xususiy sheriklikning muvaffaqiyatli namunasi sifatida e’tirof etildi
(O’zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, 2023). Biroq, milliy tajribani chuqur tahlil
qilganda, huquqiy tartibotning yetarlicha mukammal emasligi, investitsiya kafolatlarining
zaifligi va texnik ekspertizalarning cheklanganligi kabi kamchiliklar aniqlanmoqda. Shu
sababli, ushbu tadqiqot DXSh asosidagi energiya loyihalarini rivojlantirishdagi zaruriyatni
asoslash hamda mavjud tizimning iqtisodiy samaradorligini oshirish uchun ilmiy jihatdan
yoritishga qaratilgan.
Metodologiya:
Mazkur tadqiqotda energetika sektorida davlat-xususiy sheriklik (DXSh)
asosidagi loyihalarni rivojlantirish zaruriyatini ilmiy jihatdan asoslash va baholash uchun
aralash tadqiqot yondashuvi qo’llanildi. Bunda nazariy tahlil, hujjatli manbalar tahlili, statistik
tahlil hamda ekspert baholash usullari uyg’unlashtirildi. Birinchi bosqichda, DXSh bo’yicha
qabul qilingan milliy qonunchilik, O’zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi ma’lumotlari,
Jahon banki va Osiyo taraqqiyot banki hisobotlari o’rganilib, huquqiy va institutsional baza
tahlil qilindi. Ushbu manbalar orqali DXSh loyihalarining umumiy hajmi, sektoral taqsimoti va
asosiy ishtirokchilari aniqlashtirildi. Ikkinchi bosqichda, 2019–2024 yillar davomida amalga
oshirilgan DXSh asosidagi yirik energetika loyihalarining statistik ko’rsatkichlari tahlil qilindi.
Jumladan:
investitsiyalar hajmi;
ishlab chiqarish quvvatlari o’sishi;
energiya ta’minotidagi uzilishlarning kamayishi;
xizmatlar sifati yaxshilanishi.
Ushbu ko’rsatkichlar bo’yicha deskriptiv statistika hamda korrelatsion tahlil metodlari
yordamida bog’liqlik va o’zgarish tendensiyalari baholandi. Uchinchi bosqichda esa ekspert
intervyulari o’tkazildi. Bunda 12 nafar energetika sohasi mutaxassisi va DXSh loyihalarida
qatnashgan xususiy kompaniyalar vakillari bilan yarim tuzilgan suhbatlar tashkil qilindi.
Ekspertlardan quyidagi jihatlar yuzasidan baho olish maqsad qilingan:
DXSh loyihalarining muvaffaqiyat omillari;
uchrayotgan asosiy to’siqlar;
shartnomaviy xavflar;
takomillashtirish bo’yicha tavsiyalar.
Natijalarni integratsiyalash uchun triangulyatsiya yondashuvi qo’llanildi, ya’ni statistik
ma’lumotlar, hujjatli tahlil va ekspert intervyulari natijalari o’zaro solishtirib umumlashtirildi.
Shu orqali energiya sohasida DXSh mexanizmlarining dolzarbligini va uni rivojlantirish
zaruriyatini kompleks baholash imkoniyati yaratildi.
Tahlil va natijalar:
Energetika sohasida davlat-xususiy sheriklik (DXSh) asosidagi
loyihalarni rivojlantirish bo’yicha olib borilgan tadqiqot natijalari quyidagi yo’nalishlarda
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
120
umumlashtirildi: loyihalarning umumiy holati, ularning iqtisodiy samaradorligi va ekspert
baholari asosidagi tahlillar.
O’zbekiston energetika sektorida 2019–2024 yillarda DXSh asosida amalga oshirilgan
asosiy loyihalar soni 14 tani tashkil etdi. Ushbu loyihalarning umumiy investitsiya hajmi 2,8
milliard AQSh dollariga teng bo’lib, quyidagi asosiy yo’nalishlarga taqsimlangan:
quyosh elektr stansiyalari – 6 loyiha (43%);
shamol elektr stansiyalari – 3 loyiha (21%);
issiqlik elektr stansiyalari modernizatsiyasi – 3 loyiha (21%);
energiya taqsimlash infratuzilmasini yangilash – 2 loyiha (15%).
Loyihalarning 60% xususiy sektor tashabbusi asosida shakllangan bo’lsa, 40% davlat
buyurtmasi asosida tender orqali aniqlangan. Tahlillar shuni ko’rsatdiki, DXSh asosida amalga
oshirilgan energiya loyihalari quvvatlarni oshirish va ta’minot barqarorligini yaxshilashga
sezilarli hissa qo’shmoqda. Jumladan:
yangi DXSh quyosh elektr stansiyalari ishga tushirilishi natijasida 2023-yilda ishlab
chiqarilgan elektr energiyasi hajmi 7% ga oshgan;
energiya taqchilligi bo’yicha aholining shikoyatlari 12% ga qisqargan;
issiqlik elektr stansiyalaridagi modernizatsiya loyihalari tufayli yoqilg’i samaradorligi
8% ga oshgan.
Regressiya tahliliga ko’ra, DXSh loyihalaridagi har 100 million AQSh dollari miqdoridagi
investitsiya elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatini o’rtacha 1,5% ga oshirishga yordam
bergan (R² = 0.58; p < 0.05). Bu esa DXShning energetika tarmog’idagi iqtisodiy samaradorligi
yuqori ekanligini ko’rsatadi. Ekspert intervyularida ishtirok etgan 12 nafar mutaxassis
quyidagi asosiy fikrlarni ilgari surdi:
DXSh mexanizmi energetika sohasida davlat moliyaviy yukini kamaytirishga xizmat
qiladi;
loyiha shartnomalarida xavflarni taqsimlash mexanizmlari hali yetarlicha
aniqlashtirilmagan;
texnik standartlarni monitoring qilish tizimi mukammal emasligi ayrim loyihalarning
sekinlashishiga sabab bo’lmoqda;
mahalliy mutaxassislarni tayyorlash masalasi dolzarb bo’lib qolmoqda.
Ekspertlarning 75% DXSh energetika sohasida barqarorlik va xizmatlar sifati uchun
asosiy yo’nalishlardan biri deb hisoblagan bo’lsa, 68% ushbu loyihalarda huquqiy
barqarorlikni kuchaytirish bo’yicha qo’shimcha choralar zarurligini ta’kidladi.
Xulosa va tavsiyalar:
Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, energetika sektorida
davlat-xususiy sheriklik (DXSh) asosidagi loyihalar O’zbekistonda energiya ta’minotini
barqarorlashtirish, ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish va xizmatlar sifatini yaxshilashda
muhim rol o’ynamoqda. Tahlillar asosida aniqlanishicha, DXSh loyihalari davlat moliyaviy
resurslariga tushadigan yukni kamaytirib, xususiy sektorning texnologik, boshqaruv va
investitsiya salohiyatini jalb etishga imkon yaratmoqda.
Quyosh va shamol elektr stansiyalari
bo’yicha amalga oshirilgan loyihalar energiya ishlab chiqarish hajmini ko’paytirish, uglerod
chiqindilarini kamaytirish va energiya samaradorligini oshirishda ijobiy natija bergani bilan
ajralib turdi. Shu bilan birga, tadqiqot jarayonida huquqiy barqarorlikning yetarlicha
ta’minlanmagani, shartnomaviy majburiyatlar bo’yicha monitoring mexanizmlarining zaifligi,
texnik nazorat tizimining yetarli darajada ishlamasligi kabi qator tizimli kamchiliklar ham
aniqlandi.
Mazkur holatlarni inobatga olib, quyidagi ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
121
1.
DXShning huquqiy asoslarini takomillashtirish — energetika sohasidagi shartnomalar
uchun maxsus normativ-huquqiy hujjatlar ishlab chiqilishi lozim.
2.
Risklarni taqsimlash mexanizmlarini aniq belgilash — investor va davlat o’rtasidagi
risklar proporsional taqsimlanishini kafolatlovchi huquqiy mexanizmlar yaratilishi zarur.
3.
Monitoring va audit tizimini mustahkamlash — DXSh loyihalarida amalga oshirilgan
ishlarning sifatini nazorat qilish uchun raqamli audit tizimlarini keng joriy etish kerak.
4.
Mahalliy mutaxassislarni tayyorlash — davlat-xususiy sheriklik asosida ishlayotgan
loyihalar uchun energetika yo’nalishida malakali kadrlar tayyorlash bo’yicha maxsus
dasturlar tashkil etish muhim.
5.
Innovatsion texnologiyalarni qo’llab-quvvatlash — ekologik toza, energiya samarador
texnologiyalarni tatbiq etish bo’yicha qo’shimcha grant va imtiyozlar mexanizmlarini ishga
tushirish zarur.
Umuman olganda, DXSh modeli O’zbekiston energetika sohasida transformatsiya
jarayonini tezlashtirish va aholining sifatli energiya ta’minotini ta’minlashda istiqbolli vosita
hisoblanadi. Biroq bu mexanizm samaradorligi huquqiy, moliyaviy va institutsional jihatdan
yanada mukammal yondashuvlar bilan qo’llab-quvvatlanishi shart.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yescombe, E.R. Davlat-xususiy sheriklik asoslari: Moliyalashtirish va boshqaruv. —
London: Elsevier, 2011. — 376 b.
2.
Grimsey, D., Lewis, M.K. Public–Private Partnerships: The Worldwide Revolution in
Infrastructure Provision and Project Finance. — Cheltenham: Edward Elgar Publishing, 2004.
— 296 p.
3.
Hodge, G., Greve, C. Public–private partnerships: An international performance review.
// Public Administration Review. — 2007. — Vol. 67, №3. — P. 545–558.
4.
O’zbekiston Respublikasi “Davlat-xususiy sheriklik to’g’risida”gi Qonuni, 2019-yil 10-
may, №ЗРУ-537.
5.
O’zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi. DXSh asosidagi loyihalar to’g’risida
ma’lumot. — Toshkent, 2023.
6.
World Bank Group. PPP Knowledge Lab. –
qilingan sana: 2024-yanvar).
7.
Asian Development Bank. Public–Private Partnership Monitor: Central Asia Edition. —
Manila: ADB, 2020. — 112 p.
8.
Muxitdinov, Xudayar. "Mintaqada asalarichilikni rivojlantirish va asalarilarning
kasallanish xavfini oldini olish."
Теоретические аспекты становления педагогических
наук
3.14 (2024): 144-151.
9.
Muxitdinov, Kh S., and L. N. Khudoyorov. "Information-analytical support systems
forecasting small businesses."
Web of Scholar
5 (2016): 12-14.
10.
Mukhitdinov, H. S., and F. A. Norkobilova. "Prospects for Development of Digital
Economy in Entrepreneurship."
Academic Journal of Digital Economics and Stability
(2021):
27-36.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
122
11.
Mukhitdinov, Kh S., and G. Kh. "Makhmatkulov. Providing trade services to the
population of the region."
International Journal of Trend in Scientific Research and
Development (IJTSRD), e-ISSN
: 2456-6470.
12.
Suyunovich, Nazarova Gulruh Umarjonovna Mukhitdinov Khudoyar. "FORECASTING
FAMILY HOUSEHOLD THROUGH TREND MODELING."
Journal of Northeastern University ISSN
:
1005-3026.
13.
Muxitdinov, X. S., A. N. Rakhimov, and Sh X. Muxitdinov. "The forecast for the
development of the public services sector."
Solid State Technology
63.6 (2020).
14.
Suyunovich, Mukhitdinov Khudoyar, and Nosirov Bakhtiyor Nusratovich.
"Communication and information services to the population of the region. Jan."
March
21: 71-
82.
15.
Мухитдинов, Х. С., and Л. Н. Худоёров. "РАЗРАБОТКА ИНФОРМАЦИОННО-
АНАЛИТИЧЕСКИХ СИСТЕМ ПОДДЕРЖКИ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЙ И ПРОГНОЗИРОВАНИЯ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ."
Наука и мир
7-1 (2016): 54-56.
16.
Muxitdinov, Madina Bozorova Xudayar, and Farrux Qodirov. "THE ROLE AND
IMPORTANCE OF TELEMEDICINE IN THE PROVISION OF MEDICAL SERVICES TO THE
POPULATION."
International Conference on Information Science and Communications
Technologies ICISCT
. Vol. 4. 2022.
17.
Qodirov, Farrux, and Xudayar Muhitdinov. "Features that increase efficiency in the
provision of medical services and factors affecting them."
Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn
ilmiy jurnali
2.7 (2022): 192-199.
