YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
106
BARQAROR TURIZM KONTSEPTSIYASI ASOSIDA TURISTIK KORXONALARNI
BOSHQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI
Teshaboyev Baxromjon Akramjanovich
Andijon davlat universiteti,
Iqtisodiyot kafedrasi,o’qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16153963
Annotatsiya
: Ushbu tezisda turizm sohasida barqaror rivojlanish tamoyillari asosida
turistik korxonalarni boshqarish samaradorligini oshirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Bugungi
globallashuv va ekologik muammolar fonida turizm sohasi nafaqat iqtisodiy foyda manbai,
balki ekologik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlovchi muhim sektor sifatida qaralmoqda. Shu
sababli, barqaror turizm kontseptsiyasi asosida faoliyat yuritayotgan korxonalar nafaqat
mijozlar ishonchini qozonadi, balki uzoq muddatli raqobat ustunligini ham qo‘lga kiritadi.
Kalit so‘zlar:
barqaror turizm,turistik boshqaruv,ekologik menejment,yashil
texnologiyalar,turizmda innovatsiya, ijtimoiy mas’uliyat, mijozlar sadoqati, resurslardan
oqilona foydalanish, barqarorlik indikatorlari,turistik raqobatbardoshlik.
Barqaror turizm — bu atrof-muhitga minimal zarar yetkazgan holda, madaniy
boyliklarni asrab-avaylash, mahalliy aholining farovonligini oshirish hamda sayyohlik
faoliyatidan uzoq muddatli iqtisodiy baraka olishni ko‘zlovchi kontseptsiya hisoblanadi.
Ushbu yondashuv boshqaruv samaradorligini oshirish uchun yangi indikatorlar — ekologik
mas’uliyat, ijtimoiy muvozanat, resurslardan oqilona foydalanish, mahalliy hamjamiyat bilan
aloqalar — kabi mezonlarni joriy etishni talab etadi.
Turistik korxonalarda boshqaruv samaradorligini oshirish uchun birinchi navbatda
menejerlarning barqarorlikka oid xalqaro standartlar, indikatorlar va ekologik menejment
bo‘yicha chuqur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi talab etiladi. Xalqaro tajriba shuni
ko‘rsatmoqdaki, barqaror turizm konseptini muvaffaqiyatli joriy qilayotgan tashkilotlarda
rahbarlar GSTC, ISO 14001 va EMAS kabi standartlar asosida doimiy ravishda malaka
oshiradilar. Bu nafaqat ekologik jihatdan mas’uliyatli faoliyat yuritish, balki resurslarni tejash
orqali xarajatlarni kamaytirish va daromadni oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, korxonaning ichki audit tizimi qayta ko‘rib chiqilib, unda ekologik, ijtimoiy
va iqtisodiy samaradorlikni o‘lchaydigan barqarorlik indikatorlari integratsiya qilinishi lozim.
Misol uchun, chiqindilar miqdori, suv va energiya iste’molining pasayishi, xodimlar va
mahalliy aholiga ta’siri, mahalliy mahsulotlardan foydalanish ulushi — bularning barchasi
boshqaruv samaradorligini baholovchi muhim ko‘rsatkichlarga aylanishi kerak. Ichki audit
faqat moliyaviy natijalarga emas, balki barqarorlik ko‘rsatkichlariga ham asoslanishi zamon
talabi bo‘lib bormoqda.
Marketing siyosati esa “yashil imij”ni shakllantirishga, ya’ni ekologik jihatdan
mas’uliyatli va ijtimoiy jihatdan adolatli faoliyatni jamoatchilikka to‘g‘ri va doimiy targ‘ib
qilishga qaratilishi lozim. Bu borada “ekoturizm” brendlari, “yashil tamg‘a” (green label)
tizimlari va barqarorlikka oid sertifikatlar mijozlar ongiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Raqobatbardoshlik endi faqat narx va qulaylik bilan emas, balki ijtimoiy va ekologik
qadriyatlarga sodiqlik bilan belgilanmoqda. Ayniqsa, global turizm bozorida ekologik ongli
sayyohlar segmenti tobora kengayib bormoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
107
Bundan tashqari, korxonaning tashkiliy tuzilmasida ijtimoiy mas’uliyatli yondashuvga
asoslangan pozitsiyalar — masalan, barqarorlik koordinatori, ekologik menejer yoki mahalliy
hamjamiyatlar bilan ishlovchi maslahatchilar — joriy etilishi dolzarb hisoblanadi. Ularning
vazifasi faqat hisobot tayyorlash emas, balki barqarorlikka oid tashabbuslarni ishlab chiqish,
monitoring qilish va doimiy takomillashtirishdan iborat bo‘lishi zarur.
Boshqaruv samaradorligi shuningdek, tashqi kommunikatsiya va shaffoflik darajasi
bilan ham chambarchas bog‘liq. Turistik korxonalar o‘z faoliyatida ijtimoiy-huquqiy
javobgarlikni oshirib, mahalliy aholi bilan hamkorlikda ijtimoiy loyihalarni amalga oshirsa, bu
mijozlar va hamkorlar ishonchini mustahkamlaydi. Aynan shunday yondashuv orqali
barqaror turizm kontseptsiyasi real iqtisodiy ustunlikka aylanishi mumkin.
Shu tariqa, barqarorlik mezonlarini boshqaruv tizimining barcha bosqichlariga chuqur
integratsiya qilish orqali turistik korxonalar nafaqat raqobatbardosh bo‘ladi, balki o‘z
mintaqasida ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni qo‘llab-quvvatlovchi muhim institutga aylanishi
mumkin. Boshqaruv samaradorligini oshirishda barqaror turizm konsepsiyasining g‘oyaviy
negizi — bu har bir menejer, har bir tizim va qaror inson, tabiat va kelajak oldida mas’ul
ekanini tan olishdir. Shu yondashuv asosida turistik korxonalar strategik rejalashtirishda
faqat daromad keltiruvchi faoliyat emas, balki hududning ijtimoiy tuzilmasi, tabiiy resurslari
va madaniy merosi bilan uyg‘unlashgan rejalarni ishlab chiqishi talab etiladi. Bu esa
menejmentning an’anaviy modelidan tubdan farqlanadi — ya’ni “faqat foyda uchun
boshqaruv” emas, balki “baraka, farovonlik va kelajak uchun boshqaruv” modeli
shakllanmoqda.
Shuningdek, barqarorlik tamoyillarini tatbiq etishda “interaktiv boshqaruv” modeli
dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu modelda boshqaruv qarorlari faqat rahbariyat darajasida emas,
balki xodimlar, mijozlar, mahalliy hamjamiyat, ekologik muhofaza tashkilotlari va boshqa
manfaatdor tomonlarning taklif va ehtiyojlarini inobatga olgan holda shakllantiriladi.
Masalan, sayyohlik agentligi tomonidan rejalashtirilayotgan yangi yo‘nalishlar mahalliy aholi
bilan maslahatlashuv asosida tasdiqlansa, bu ham ijtimoiy barqarorlikni, ham xizmat sifati va
mijoz roziligini oshiradi.
Barqaror boshqaruvda shaffoflik va hisobdorlik tamoyillari alohida o‘rin tutadi. Bugungi
kunda ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda turizm sohasi sub’yektlari har yili barqarorlik
bo‘yicha ijtimoiy-huquqiy hisobot (Sustainability report) taqdim etadi. Bu hisobotlar
korxonaning ekologik izlari, isrof darajasi, energiya manbalaridan foydalanish, ayollar va
yoshlar bandligi, mahalliy ishlab chiqaruvchilar bilan ishlash ko‘rsatkichlarini ochiq
ko‘rsatadi. O‘zbekiston turizm sohasida faoliyat yuritayotgan sub’yektlar ham bosqichma-
bosqich bu amaliyotga o‘tishi lozim. Chunki shaffof boshqaruv bugungi global sayyohlik
bozori uchun ishonch mezonidir.
Xalqaro aloqalar ham barqaror boshqaruvda muhim rol o‘ynaydi. Turistik korxonalar
ekologik sertifikatlash (masalan, Green Globe, EarthCheck) tizimlariga a’zo bo‘lish orqali o‘z
xizmatlariga bo‘lgan xalqaro e’tiborni oshiradi. Shu bilan birga, YUNESKOning madaniy meros
obyektlari bilan hamkorlikda turizmni tashkil etish — bu ekologik va tarixiy barqarorlikni
birlashtirgan boshqaruv yondashuvi namunasidir.
Bundan tashqari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini boshqaruv tizimlariga
integratsiya qilish — barqarorlikni boshqarishda zamonaviy yechimlardan biridir. Big Data
tahlili yordamida mijozlar istaklari, ekologik bosim zonalari, xizmatlarning karbon izi
aniqlanadi. Shu asosda turistik oqimlarni optimal taqsimlash, resurslardan oqilona
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
108
foydalanish va xavfsizlik choralarini samarali tashkil etish imkoniyati yuzaga keladi.
Shuningdek, mobil ilovalar, onlayn maslahat tizimlari, QR-kodli ekotestlar — bularning
barchasi zamonaviy boshqaruvda barqarorlik yondashuvini texnologiyalar orqali
mustahkamlash yo‘lidir.
Eng asosiysi, turistik korxonalarning boshqaruv strategiyasi qisqa muddatli foydaga
emas, balki uzoq muddatli ijtimoiy, ekologik va iqtisodiy barqarorlikka yo‘naltirilgan bo‘lishi
kerak. Shu yo‘l bilan turistik xizmatlarning sifat ko‘rsatkichi, mijoz sadoqati, jamoaviy
motivatsiya va mahalliy ijtimoiy muhitga ta’siri keskin oshadi. Bu esa turistik korxonalarni
nafaqat iqtisodiy subyekt, balki mintaqaning ekologik va madaniy muvozanatini qo‘llab-
quvvatlovchi muhim ijtimoiy institutga aylantiradi.
Xulosa qilib aytganda, barqaror turizm kontseptsiyasi — bu shunchaki ekologik g‘oya
emas, balki strategik boshqaruv modeli hisoblanadi. Bu yondashuv orqali turistik korxonalar
nafaqat moliyaviy barqarorlikka erishadi, balki hududda ijtimoiy va ekologik muvozanatni
ta’minlovchi kuchli institutga aylanadi. Shunday ekan, O‘zbekistonda barqaror turizm
konseptini chuqur o‘rganish va uni boshqaruv samaradorligini baholovchi asosiy mezonga
aylantirish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNWTO. (2022).
Sustainable Tourism Development: A Pathway to a Better Future
.
Madrid: World Tourism Organization.
2.
Global Sustainable Tourism Council (GSTC). (2021).
Global Criteria for Hotels and Tour
Operators
3.
Kazakov B. (2023).
Turizmda barqaror boshqaruv: nazariya va amaliyot
. – T.: Iqtisodiy
tadqiqotlar instituti nashriyoti.
4.
OECD. (2020).
Tourism Trends and Policies 2020
. Paris: OECD Publishing.
5.
Ўзбекистон Республикаси Туризмни ривожлантириш давлат қўмитаси. (2021).
Ўзбекистонда барқарор туризм концепциясини амалга ошириш йўналишлари бўйича
стратегия
.
