YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA INKLYUZIV TA’LIM TAMOYILLARINI JORIY
ETISHNING AHAMIYATI VA SAMARADORLIGI
Xasanova Asila
Qarshi Xalqaro Universiteti 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16351521
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’limda inklyuziv ta’lim tamoyillarini joriy
etishning ahamiyati va samaradorligi o‘rganiladi. Tadqiqotda inklyuziv ta’limning ta’lim
tizimida o‘quvchilarning teng imkoniyatlar asosida ta’lim olishlarini ta’minlashdagi roli,
shuningdek, ta’lim jarayonining sifatini oshirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Maqola inklyuziv
ta’limni joriy etishda pedagogik metodlarni qo‘llashning samaradorligini, o‘qituvchilarning
tayyorgarligini va ota-onalar bilan hamkorlikni o‘rganib, amaliy tavsiyalar ishlab chiqadi. Shu
bilan birga, inklyuziv ta’limni joriy etishda yuzaga keladigan muammolarni va ularga qarshi
yechimlarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
Boshlang‘ich ta’lim, inklyuziv ta’lim, pedagogika, ta’lim tamoyillari,
o‘qituvchilar tayyorlov kurslari, ota-onalar bilan hamkorlik, ta’lim sifatini oshirish, inklyuziv
metodikalar, ta’lim tizimi, eksperimental tadqiqot.
Аннотация:
В данной статье изучается значение и эффективность внедрения
принципов инклюзивного образования в начальном образовании. В исследовании
проанализирована роль инклюзивного образования в обеспечении равных
возможностей для обучения учащихся в системе образования, а также его вклад в
повышение качества учебного процесса. Статья рассматривает эффективность
применения педагогических методов при внедрении инклюзивного образования,
подготовку учителей и сотрудничество с родителями, предлагая практические
рекомендации. Кроме того, в статье предлагаются решения проблем, возникающих при
внедрении инклюзивного образования.
Ключевые слова:
Начальное образование, инклюзивное образование,
педагогика, принципы образования, курсы подготовки учителей, сотрудничество с
родителями, повышение качества образования, инклюзивные методики, система
образования, экспериментальное исследование.
Abstract:
This article explores the importance and effectiveness of implementing
inclusive education principles in primary education. The study analyzes the role of inclusive
education in ensuring equal learning opportunities for students within the education system
and its contribution to improving the quality of the educational process. The article examines
the effectiveness of applying pedagogical methods in the implementation of inclusive
education, teacher preparedness, and collaboration with parents, while offering practical
recommendations. Furthermore, it proposes solutions to the challenges faced in the process
of implementing inclusive education.
Keywords:
Primary education, inclusive education, pedagogy, educational principles,
teacher training courses, parental cooperation, improving educational quality, inclusive
methodologies, education system, experimental research.
XXI asrda ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri har bir farzandning individual
ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ularga sifatli va teng huquqli ta’lim olish imkoniyatini
yaratishdan iboratdir. Boshlang‘ich ta’limda inklyuziv ta’lim tamoyillarini joriy etish, ayniqsa,
ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlash maqsadida, jahon miqyosida dolzarb masala bo‘lib
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
kelmoqda. Globallashuv, inson huquqlari va ijtimoiy inklyuziv tamoyillarining ustuvorligi,
barcha bolalarni yagona ta’lim makonida qamrab olish zaruratini yanada kuchaytirmoqda.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, inklyuziv ta’lim bu zamonaviy jamiyatda har bir bolaga teng
imkoniyatlar beruvchi ilg‘or va insonparvar yondashuv bo‘lib, u ayniqsa boshlang‘ich ta’lim
bosqichida joriy etilishi bilan o‘zining amaliy ahamiyatini yanada oshiradi.
Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi ham inklyuziv ta’lim tizimini bosqichma-
bosqich joriy etish yo‘lida muhim qadamlarga qo‘l urmoqda. Davlat siyosatining asosiy
yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan ushbu yo‘nalish, 2020-yil 15-iyundagi “Nogironligi
bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek, Xalq ta’limi vazirligining
konseptual hujjatlari orqali mustahkamlanmoqda. Ammo bu boradagi o‘zgarishlar, ayniqsa
boshlang‘ich ta’lim tizimida, chuqur ilmiy tahlilni va puxta metodik yondashuvni talab qiladi.
Shu jihatdan olib qaralganda, boshlang‘ich ta’limda inklyuziv tamoyillarni joriy etishdagi
asosiy muammo bu mavjud ta’lim tizimining barchaga bir xil yondashuvga asoslangani,
o‘qituvchilarning metodik tayyorgarlik darajasi, moddiy-texnik baza yetishmovchiligi va ota-
onalar ongida hali to‘liq shakllanmagan inklyuziv madaniyat bilan bog‘liqdir. Shu bois, ushbu
maqolada mazkur muammoni ilmiy asosda tahlil qilish, mavjud tajribalarni umumlashtirish
va samarali yondashuvlarni taklif qilish maqsad qilib olingan.
Tadqiqotning maqsadi
boshlang‘ich ta’lim tizimida inklyuziv ta’lim tamoyillarini joriy
etishning ahamiyati va samaradorligini nazariy jihatdan asoslash hamda ularni amaliyotga
tatbiq etishning pedagogik shart-sharoitlarini aniqlashdan iborat.
Tadqiqot vazifalari quyidagilardan iborat:
1.
Inklyuziv ta’limning nazariy asoslarini tahlil qilish;
2.
Boshlang‘ich ta’lim tizimidagi mavjud holatni baholash;
3.
Inklyuziv ta’lim tamoyillarini samarali joriy etish yo‘llarini aniqlash;
4.
Zamonaviy pedagogik metodlar asosida takliflar ishlab chiqish.
Tadqiqot ob’ekti —
boshlang‘ich ta’lim tizimi.
Tadqiqot predmeti —
boshlang‘ich ta’limda inklyuziv ta’lim tamoyillarini joriy
etishning mazmuni, metodlari va pedagogik shart-sharoitlari.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi
boshlang‘ich ta’limda inklyuziv tamoyillarni tatbiq
etishning konseptual asoslarini ishlab chiqish, zamonaviy metodlar asosida milliy ta’lim
amaliyotiga mos innovatsion yondashuvlarni taklif qilish bilan ifodalanadi.
Kutilayotgan natijalar
inklyuziv ta’limni boshlang‘ich bosqichda muvaffaqiyatli joriy
etish orqali barcha bolalarning ta’limga bo‘lgan teng huquqliligini ta’minlash, ijtimoiy adolat
va integratsiyani kuchaytirish imkoniyatlarini aniqlashdan iborat.
O‘zbekistonda inklyuziv ta’limning rivojlanishi, ta’lim tizimida uning ahamiyati va
samaradorligi haqida bir qator tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, Abdullaeva (2020)
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda, inklyuziv ta’limning boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga ta’siri,
ularning o‘qishdagi muvaffaqiyatlari va ijtimoiy adaptatsiya jarayonlari tahlil qilingan.
Tadqiqotda, inklyuziv ta’limning boshlang‘ich ta’limdagi samaradorligini oshirish uchun
o‘qituvchilarni maxsus tayyorlash zarurligi ta’kidlangan.
Chet elda ham inklyuziv ta’limning rivojlanishi va uning samaradorligi haqida keng
qamrovli tadqiqotlar mavjud. Misol uchun, UNESCO (2017) tomonidan e’lon qilingan
hisobotda inklyuziv ta’limning global ahamiyati va uni turli mamlakatlardagi ta’lim tizimlariga
qanday joriy etilishi haqidagi tajribalar keltirilgan. Hisobotda, inklyuziv ta’limni joriy etish
uchun kerakli siyosat va strategiyalar, shuningdek, ijtimoiy adolat va tenglikni ta’minlashdagi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
o‘rni haqida so‘z boradi. Bundan tashqari, Gonzalez & Clark (2018) tomonidan olib borilgan
tadqiqotda inklyuziv ta’limning jamiyatdagi tenglikni ta’minlashdagi o‘rni va uning ijtimoiy
rivojlanishga qo‘shgan hissasi o‘rganilgan. Tadqiqotda, inklyuziv ta’limni joriy etishda
o‘qituvchilarning pedagogik ko‘nikmalari va psixologik tayyorgarliklarining ahamiyati alohida
ta’kidlangan. Yevropada va AQSHda amalga oshirilgan bir qator eksperimental tadqiqotlar
ham inklyuziv ta’limni boshlang‘ich ta’limda samarali qo‘llash usullari haqida muhim
ma’lumotlar beradi. Masalan, Mulligan (2019)ning tadqiqoti inklyuziv ta’limning
o‘quvchilarning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi o‘rnini o‘rgangan. Shuningdek,
Smith & Johnson (2020)ning tadqiqotida, inklyuziv ta’limni amalga oshirishda to‘g‘ri
strategiyalar va o‘qituvchilarni tayyorlashning muhimligi ko’rsatildi. Chet el tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’limni joriy etishda yirik muvaffaqiyatlarga erishish uchun
o‘qituvchilarning maxsus tayyorlanishi, o‘quv materiallarining moslashtirilishi va ijtimoiy
muhitning yaxshilanishi zarur. Shuningdek, jamiyatdagi barcha guruhlar o‘rtasida tushunish
va hamkorlikni kuchaytirish kerak.
O‘zbekistondagi inklyuziv ta’limni rivojlantirishda, yuqorida keltirilgan xorijiy tajribalar
juda muhim. Tadqiqotlar, ayniqsa, o‘qituvchilarni tayyorlash, o‘quvchilar uchun moslashgan
materiallar yaratish va ijtimoiy integratsiya jarayonlarini kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi.
Tadqiqot eksperimental yondashuv asosida olib borildi. Buning uchun tajriba-sinov
ishlari tashkil etildi. Eksperimentda 2 ta sinf ishtirok etdi: 1-sinf “A” (eksperimental) va 1-sinf
“B” (nazorat guruhi). Eksperimental guruhga 3 oy davomida inklyuziv o‘quv metodikasi
asosida darslar o‘tilgan, nazorat guruhda esa an’anaviy metodlar qo‘llangan.
Tadqiqotda quyidagi usullar ishlatilgan:
Eksperiment – dars jarayoniga yangi metodlarni joriy etishda;
Kuzatuv va monitoring – o‘quvchilarning o‘zlashtirishi va psixologik holatini tahlil
qilishda;
Test va baholash – natijalarni aniqlashda;
Statistik tahlil – ikki guruh natijalarini solishtirishda.
Kuzatuv natijalariga ko‘ra,
eksperimental guruhdagi o‘quvchilarning moslashuv,
ishtirok va akademik ko‘rsatkichlari ancha yuqori bo‘lgani aniqlandi ya’ni ular o‘zaro muloqot,
ishtirok va faollik bo‘yicha yuqori natijalarni ko‘rsatdi. Bu esa, individual yondashuv va
moslashtirilgan o‘quv metodikasi samaradorligini isbotlaydi. Eksperimental va nazorat
guruhlari o‘rtasidagi farqlar, ayniqsa faollik, o‘zlashtirish va moslashuv indikatorlari bo‘yicha,
metodik yondashuvning samaradorligini yaqqol isbotladi.
Ko‘rsatkich
Eksperimental guruh
Nazorat guruhi
O‘zlashtirish darajasi (o‘rt.) 89% 76%
Faollik (o‘rtacha ball) 4.3/5 3.5/5
Moslashuv holati
Yaxshi O‘rtacha
Guruhda ishlash ko‘nikmasi Yaxshi Qoniqarli
Bu natijalar ilgari o‘tkazilgan ayrim tadqiqotlar bilan o‘zaro solishtirilib, quyidagi
xulosalarga kelish mumkin:
Tadqiqot natijalari C. Tomlinson (2022) tomonidan ishlab chiqilgan differensial
yondashuv tamoyillariga mos keladi. Unga ko‘ra, har bir o‘quvchining ehtiyojiga qarab ta’limni
moslashtirish nafaqat samaradorlik, balki bolalar o‘rtasida ijtimoiy integratsiyani ham
ta’minlaydi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
138
Xolmatova G. (2019) tomonidan olib borilgan eksperimental tadqiqotda ham inkluziv
muhitda o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik moslashuvi va o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarining
sezilarli darajada oshgani qayd etilgan. Ammo uning tadqiqotida ko‘proq psixologik aspektlar
o‘rganilgan bo‘lsa, bizning tadqiqotimizda aynan didaktik metodlar va interaktiv
yondashuvlar asosida yondashildi. Bu esa dars jarayonining metodik jihatdan tashkil etilishi
ham muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Shuningdek, Karimova N. (2021) o‘z tadqiqotida
inklyuziv o‘quvchilarning bilim o‘zlashtirishida individual yondashuv samarali ekanini
asoslagan. Bizning tadqiqot esa shu yondashuvni guruhli ish, loyiha asosidagi topshiriqlar va
refleksiya metodlari bilan uyg‘unlashtirib sinovdan o‘tkazdi va samarasi yuqoriligini ko‘rsatdi.
Xorijiy olimlardan esa Loreman T. (2010) tomonidan Avstraliyada o‘tkazilgan tajriba
tadqiqotlari natijalarida inklyuziv ta’lim darslarida o‘qituvchi tayyorgarligi va moslashtirilgan
metodlar muvaffaqiyat garovi ekanligi ta’kidlangan. Bizning o‘zbek maktablari sharoitida ham
moslashtirilgan metodikalar natija bergani ushbu nazariyani amalda tasdiqlaydi. Shuningdek,
UNESCO (2020) hisobotida ta’kidlanganidek, inklyuziv muhitda har bir bola uchun imkon
yaratish nafaqat ularning bilim olishiga, balki ijtimoiy ishtirokiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bizning eksperiment natijalari ham aynan shu fikrni tasdiqladi. Demak, olib borilgan
eksperimental tadqiqot natijalari nafaqat mavjud nazariyalar bilan mos tushadi, balki ularni
o‘zbek ta’lim tizimi sharoitida amaliy jihatdan tasdiqlaydi.
Xulosa
O‘rganishlar shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’lim nafaqat nogironligi bo‘lgan bolalar, balki
har bir o‘quvchining shaxsiy imkoniyatlarini to‘liq namoyon etishiga xizmat qiladigan
tizimdir. O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar tajribasining tahlili, inklyuziv ta’limni
muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun pedagog kadrlarni tayyorlash, o‘quv muhitini
moslashtirish va ijtimoiy hamkorlikni kuchaytirish zarurligini ko‘rsatdi. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, boshlang‘ich sinflarda inklyuziv tamoyillarni bosqichma-bosqich joriy etish, bu
boradagi huquqiy-me’yoriy hujjatlarni mukammallashtirish hamda ota-onalar bilan
hamkorlikni kuchaytirish ta’lim sifatini oshirishga olib keladi. Shuningdek, inklyuziv muhitda
tahsil olayotgan o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik holati va motivatsiyasi ijobiy tomonga
o’zgaradi. Kelgusida ushbu mavzuni chuqurroq o‘rganish uchun amaliy va eksperimental
tadqiqotlar olib borish, mavjud yondashuvlarni tahlil qilish hamda innovatsion metodlarni
sinovdan o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
Takliflar
Tadqiqotning 3 oy davom etgani qisqa muddat sanaladi, bu esa uzoq muddatli ta’sirni
o‘rganishga imkon bermaydi. Shu sabab, jarayonning uzoq muddatli ta’sirini o’rganmoqchi
bo’lgan keyingi izlanuvchilarga ko‘proq sinf va ko‘proq vaqt oralig‘ida takroriy eksperimentlar
o‘tkazish tavsiya etiladi.
Boshlang‘ich ta’lim muassasalarida inklyuziv ta’lim tamoyillarini to‘liq joriy etish uchun
o‘qituvchilarga mo‘ljallangan maxsus metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi lozim.
Har bir umumta’lim maktabida maxsus pedagog, defektolog, psixolog kabi mutaxassislar
faoliyat yuritishi yo‘lga qo‘yilishi kerak.
Inklyuziv ta’lim muhitini yaratishda ota-onalar, mahalla faollari va nodavlat tashkilotlar
bilan hamkorlik kuchaytirilishi zarur.
Oliy ta’limda pedagog kadrlar tayyorlash jarayonida inklyuziv ta’lim bo‘yicha alohida
fanlar joriy etilishi tavsiya etiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
139
Infratuzilma nuqtayi nazaridan barcha boshlang‘ich sinf xonalari nogironligi bo‘lgan
bolalar uchun moslashtirilishi kerak.
Inklyuziv ta’lim jarayonini monitoring qilish va baholash uchun zamonaviy tizimlar
ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
A.B. Yuldashev, “Ta’lim tizimida inklyuziv yondashuvlar: nazariy va amaliy masalalar”,
Toshkent, 2018.
2.
I.M. Asimov, “Boshlang‘ich ta’limda inklyuziv ta’lim tamoyillarini tatbiq etishning
metodikasi”, O‘zbekiston pedagogika jurnali, 2019, 45(2), 28-35.
3.
S. J. Lee, “Inclusive education and its benefits for the society”, International Journal of
Educational Research, 2017, 58(4), 121-130.
4.
M. K. Davronov, “Pedagogik metodlarning inklyuziv ta’limdagi roli”, Pedagogik ilmiy
tadqiqotlar to‘plami, Tashkent, 2020.
5.
N.R. Turg‘unova, “O‘qituvchilarni inklyuziv ta’limga tayyorlash: metodologiya va tajriba”,
Pedagogika va psixologiya, 2021, 13(3), 77-85.
6.
UNESCO, “Inclusive Education: The Way of the Future”, 2018.
7.
A.T. Rasulova, “Ota-onalar bilan ta’lim jarayonidagi hamkorlik: nazariy asoslar va amaliy
yondashuvlar”, O‘zbekiston ta’limi, 2022, 6(1), 56-63.
8.
L. M. Fisher, “The impact of inclusive education on children with disabilities”, Journal of
Special Education, 2020, 12(5), 231-238.
9.
T.I. Khabibullaeva, “Ta’limda inklyuziv metodlarni qo‘llash va ularning o‘quvchilarga
ta’siri”, Ta’lim va jamiyat, 2019, 18(4), 95-102.
10.
S. U. Yusupov, “Pedagogik bilimlar va inklyuziv ta’limning integratsiyasi”, Innovatsion
pedagogika, 2021, 3(2), 10-15.
