YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
51
AXLOQIY QADRIYATLAR ASOSIDA O‘QUVCHILARDA YETAKCHILIK VA
TASHABBUSKORLIKNI RIVOJLANTIRISH
Raxmatova Dinora Isomovna
Andijon davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16612752
Annotatsiya
: Ushbu maqolada o‘quvchilarda yetakchilik va tashabbuskorlik fazilatlarini
shakllantirishda axloqiy qadriyatlarning o‘rni yoritilgan. Jamiyat taraqqiyotida yetakchi
shaxslarning axloqiy qarashlari, mas’uliyati va tashabbuskorligi muhim ahamiyat kasb etishi
ta’kidlangan. Maqolada o‘quvchilarda ijtimoiy faollik, mas’uliyat, adolat, halollik,
vatanparvarlik kabi axloqiy fazilatlar asosida liderlik salohiyatini rivojlantirishning samarali
pedagogik yondashuvlari va metodlari tahlil qilinadi. Shuningdek, ta’lim jarayonida axloqiy
tarbiya orqali yetakchilik fazilatlarini uyg‘otish yo‘llari, o‘qituvchining roli va zamonaviy
pedagogik texnologiyalar imkoniyatlari ham ochib berilgan.
Kalit so‘zlar
: yetakchilik, tashabbuskorlik, shaxs tarbiyasi, pedagogik yondashuv, ijtimoiy
faollik, mas’uliyat, ta’lim jarayoni, axloqiy tarbiya, liderlik fazilatlari.
Kirish.
Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan davrda jamiyatda
faol, tashabbuskor va mas’uliyatli yetakchi shaxslarni tarbiyalash ta’lim-tarbiya tizimining eng
dolzarb vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Mamlakatimizda yoshlarga oid davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida ularning intellektual salohiyati, ijtimoiy faolligi va
yetakchilik qobiliyatini shakllantirish masalasi e’tiborda tutilmoqda. Ayniqsa, maktab
o‘quvchilarida bu kabi fazilatlarning erta bosqichdanoq rivojlanishi ularning kelajakdagi kasbiy
yo‘nalishlari va jamiyatdagi o‘rnini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, yetakchilik va tashabbuskorlik faqatgina tabiiy iste’dod
yoki individual xususiyatlar natijasi emas, balki ular ijtimoiy-madaniy omillar, tarbiya va
axloqiy qadriyatlar asosida shakllanuvchi murakkab jarayondir. O‘zbek xalqining asrlar
davomida shakllangan boy ma’naviy merosi, odob-axloq me’yorlari, vatanparvarlik, halollik,
mehr-oqibat kabi qadriyatlari o‘quvchilarning shaxsiy kamolotida beqiyos o‘rin tutadi. Ana shu
axloqiy asoslar orqali yosh avlodni ongli, tashabbuskor va mas’uliyatli yetakchilar sifatida
voyaga yetkazish mumkin. Ushbu maqolada o‘quvchilarda yetakchilik va tashabbuskorlik
fazilatlarini shakllantirishda axloqiy qadriyatlarning pedagogik ahamiyati yoritiladi.
Shuningdek, zamonaviy ta’lim jarayonida o‘qituvchilarning bu boradagi roli, interaktiv
metodlardan foydalanish samaradorligi hamda axloqiy tarbiya bilan bog‘liq didaktik
yondashuvlar tahlil qilinadi. Maqola orqali o‘quvchilarning ijtimoiy ongini, tashabbuskorligini
va liderlik salohiyatini rivojlantirish yo‘llari ochib beriladi.
Metodologiya:
O‘quvchilarda yetakchilik va tashabbuskorlikni shakllantirish, ularni axloqiy qadriyatlar
asosida tarbiyalash har qanday ta’limiy faoliyatning chuqur ilmiy-metodik yondashuvni talab
etadigan murakkab, ammo dolzarb yo‘nalishidir. Bu jarayonda metodologik asoslar tanlanishi
nafaqat o‘quvchilar shaxsini shakllantirish, balki ularning jamiyatdagi faolligini belgilovchi
omillardan biri hisoblanadi. Ushbu tadqiqotda axloqiy tarbiya va liderlik kompetensiyalarining
uzviy bog‘liqligini yoritish uchun tizimli, shaxsga yo‘naltirilgan va faoliyatga asoslangan
metodologik yondashuvlar asos qilib olindi. Tizimli yondashuv orqali o‘quvchilarda axloqiy
qadriyatlar va yetakchilik fazilatlari o‘rtasidagi ichki munosabatlar aniqlanib, ularning bir-
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
52
birini to‘ldiruvchi xususiyatga egaligi isbotlandi. Bu yondashuv nafaqat konseptual asoslarni
mustahkamlaydi, balki pedagogik amaliyotda muayyan natijalarga erishish imkonini ham
beradi.
Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv esa har bir o‘quvchining individualligini, uning ichki
salohiyatini, liderlik qobiliyatini e’tiborga olishni taqozo etadi. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos
qobiliyat, xarakter va axloqiy ko‘rsatkichlarga ega bo‘lib, pedagogning vazifasi bu jihatlarni
chuqur tahlil qilgan holda maqsadga muvofiq yo‘naltirishdan iborat. Bu usul o‘quvchining o‘z
fikrini ayta olishi, mustaqil qaror qabul qilishi va tashabbus ko‘rsatishiga zamin yaratadi.
Shuningdek, faoliyatga asoslangan yondashuv orqali o‘quvchilarni real ijtimoiy
vaziyatlarga jalb etish, ular orqali axloqiy tanlov qilish, mas’uliyatli qarorlar qabul qilishga
o‘rgatish imkonini beradi. Bu metodologik yo‘nalishda o‘quvchilar turli rolli o‘yinlar, muammoli
topshiriqlar, loyihaviy ishlar va ijtimoiy amaliyotlar orqali o‘zlarining liderlik va
tashabbuskorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Ayniqsa, guruhlarda ishlash, ijtimoiy
loyihalarda ishtirok etish orqali o‘quvchilar o‘zini jamiyat a’zosi sifatida his qiladi va axloqiy
qadriyatlarga asoslangan mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga o‘rganadi.
Tadqiqot jarayonida sifatli va miqdoriy tahlil usullari uyg‘unlashtirildi. Intervyular,
kuzatuvlar, diagnostik testlar va so‘rovnomalar yordamida o‘quvchilarning yetakchilik
salohiyati va axloqiy qadriyatlari holati o‘rganildi. Pedagoglar va psixologlarning fikrlari tahlil
qilinib, ilg‘or xorijiy tajriba bilan taqqoslandi. Bu yondashuv orqali axloqiy tarbiya berish va
yetakchilikni shakllantirishning samarali mexanizmlari aniqlab chiqildi. Axloqiy qadriyatlar
asosida o‘quvchilarda yetakchilik va tashabbuskorlikni rivojlantirish izchil, tizimli, shaxsga
yo‘naltirilgan hamda amaliy faoliyatga asoslangan metodologik yondashuvlar orqali amalga
oshirilishi zarur. Bu esa nafaqat ta’lim tizimi oldida turgan dolzarb masalalardan birini hal
qilishga, balki kelajak avlodning yetuk va vatanparvar liderlar bo‘lib yetishishiga zamin
yaratadi.
Adabiyotlar va manbalar tahlili:
O‘quvchilarda yetakchilik va tashabbuskorlikni axloqiy qadriyatlar asosida shakllantirish
masalasi ko‘plab ilmiy-tadqiqot ishlarida bevosita yoki bilvosita ko‘tarilgan bo‘lib, ushbu
yo‘nalishda yaratilgan adabiyotlar, metodik qo‘llanmalar va ilmiy maqolalar ushbu
tadqiqotning asosiy manbalarini tashkil etdi.
Avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yoshlarga oid qaror va farmonlari,
xususan, “Yoshlar — kelajagimiz” davlat dasturi (2018 y.), “Ma’naviyat va ma’rifat yili”dagi
ma’naviy-ma’rifiy siyosat hujjatlari o‘quvchilarda yetakchilik qobiliyatlarini axloqiy jihatdan
shakllantirishda davlat siyosiy yondashuvining muhimligini ko‘rsatadi. Bu hujjatlar
yoshlarning liderlik salohiyatini aniqlash, qo‘llab-quvvatlash va ularni ijtimoiy faollikka jalb
etish bo‘yicha zaruriy normativ-huquqiy asoslarni taqdim etadi.
Pedagogik nuqtayi nazardan Abdulla Avloniyning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari
yosh avlod tarbiyasida axloqiy qadriyatlarning o‘rni, ma’naviyat va yetakchilik ruhini uyg‘otish
usullari haqida boy ilmiy-nazariy ma’lumotlarni taqdim etadi. Avloniy axloqiy yetuklikni milliy
tiklanishning poydevori deb baholaydi va bu fikr bugungi ta’lim-tarbiya jarayonida ham
dolzarb ahamiyatga ega.
Yetakchilik psixologiyasi va shaxsiy fazilatlar masalalariga oid xorijiy manbalar ham
mazkur mavzuni yoritishda muhim rol o‘ynadi. Jumladan, J. Makgregor Burnsning “Leadership”
(1978) nomli asarida liderlik tushunchasi nafaqat rahbarlik, balki axloqiy va ijtimoiy mas’uliyat
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
53
sifatida talqin etiladi. Shuningdek, Daniel Golemanning “Emotional Intelligence” (1995) asarida
hissiy aql, empatiya va axloqiy pozitsiyaning yetakchilikdagi ahamiyati ochib berilgan.
Zamonaviy o‘zbek pedagogikasida esa G‘.Yo. Abdullayev, A. Jo‘rayev, R. Xolbekov, N.
Toshxo‘jayev singari pedagog-olimlar tomonidan axloqiy tarbiya, yetakchilik salohiyatining
shakllanishi, o‘quvchining ijtimoiy faolligi kabi masalalar keng yoritilgan. Ularning ilmiy ishlari
shaxs kamolotining asosiy omili sifatida qadriyatlar tizimini qaror toptirishga alohida urg‘u
beradi.
Shuningdek, yetakchilik va tashabbuskorlikni shakllantirishga doir metodik qo‘llanmalar
va darsliklar, jumladan, “Tarbiya” fani bo‘yicha umumta’lim maktablari uchun mo‘ljallangan
o‘quv dasturlari, “Ma’naviyat asoslari” darsliklari, psixologiya va pedagogikani uzviy ravishda
yorituvchi o‘quv materiallari asosiy manbalar sifatida xizmat qildi. Ularda o‘quvchilarning
axloqiy ongini shakllantirish, yetakchilik sifatlarini rivojlantirishga doir interaktiv
yondashuvlar, trening va o‘yinli metodlar tavsiya qilingan. Tahlil qilingan adabiyotlar va
manbalar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarda yetakchilik va tashabbuskorlikni axloqiy
qadriyatlar orqali rivojlantirish o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy-pedagogik jarayon bo‘lib, bu
borada milliy va xalqaro ilmiy manbalar bir-birini to‘ldiradi va boyitadi. Tadqiqotda bu
adabiyotlar asosida nazariy va amaliy xulosalar ishlab chiqildi.
Tahliliy muhokama:
Axloqiy qadriyatlar asosida o‘quvchilarda yetakchilik va tashabbuskorlikni rivojlantirish
bugungi zamonaviy ta’lim tizimining eng muhim va dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof
etilmoqda. Chunki shiddat bilan o‘zgarayotgan ijtimoiy hayot, globallashuv ta’siridagi madaniy
ta’sirlar fonida o‘sib kelayotgan yosh avlodda nafaqat bilim, balki axloqiy-ruhiy tayanch
nuqtalar bo‘lishi zarur. Yetakchilik esa nafaqat boshqalarni boshqarish, balki o‘ziga va
jamiyatga nisbatan mas’uliyatli bo‘lish, to‘g‘ri qaror qabul qila olish, halollik, adolatparvarlik,
insonparvarlik kabi yuksak axloqiy fazilatlar bilan chambarchas bog‘liqdir.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarda yetakchilik fazilatlarini shakllantirish jarayoni
faqatgina liderlik ko‘nikmalarini o‘rgatish bilan chegaralanmasligi lozim. Aksincha, bu jarayon
chuqur axloqiy asosga tayangan taqdirdagina samarali natija beradi. Chunki tashabbuskorlik
va liderlik ko‘rinishidagi harakatlar agar axloqiy mezonlar bilan muvofiqlashtirilmasa, ular
shaxsga emas, balki jamiyatga zarar keltiruvchi yo‘nalishga kirib ketishi mumkin. Shuning
uchun ham yetakchilikni axloqiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish zaruriy pedagogik prinsip
hisoblanadi.
O‘quvchi shaxsining kamolotida halollik, vijdonlilik, odob, boshqalarga hurmat, sabr-
toqat, milliy qadriyatlarga sadoqat kabi fazilatlar yetakchilikning ichki mazmunini belgilaydi.
Bu qadriyatlar maktab ta’limida boshlang‘ich bosqichdan boshlab ongli ravishda singdirilsa,
o‘quvchi nafaqat darslarda faol bo‘ladi, balki tashabbuskor, muammoni hal qila oladigan,
ijtimoiy jarayonlarda faol ishtirok etadigan yetuk shaxs sifatida shakllanadi. Yetakchilik bu —
obro‘-e’tibor bilan birga mas’uliyatni ham anglatadi. Shaxs o‘z harakatlarining oqibatini
tushunib yetgani sari uning tashabbuslari foydaliroq va barqarorroq bo‘ladi.
Pedagogik amaliyotda kuzatilgan holatlar shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchilarning axloqiy
qadriyatlarga tayanib olib borgan tarbiyaviy ishlari orqali o‘quvchilar orasida o‘z
tengdoshlariga yetakchilik qilayotgan, ijtimoiy tashabbuslar ko‘rsatayotgan shaxslar
shakllanmoqda. Bu holat, ayniqsa, sinf yetakchilari, tadbir tashkilotchilari, fan to‘garaklari
rahbarlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ular o‘z faoliyatida nafaqat tashkiliy qobiliyatni, balki
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
54
hurmat, tengdoshlar bilan hisoblashish, adolatli qaror qabul qilish, mas’uliyatni bo‘lishish kabi
axloqiy fazilatlarni ham namoyon etadilar.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, ta’limda axloqiy tarbiya vositalari — hikmatli so‘zlar,
badiiy asarlar, tarixiy shaxslar hayoti misolida beriladigan saboqlar, rolli o‘yinlar, muammoli
vaziyatli topshiriqlar — o‘quvchining dunyoqarashi va liderlik fazilatlarini uyg‘otishda
nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, loyihaviy faoliyat, bahs-munozaralar, jamoaviy
topshiriqlar kabi interaktiv metodlar orqali o‘quvchining tashabbus ko‘rsatishi, mustaqil
fikrlashi, boshqalarni ishonchli fikrlar bilan yetaklashi mumkin bo‘lgan holatlar vujudga keladi.
Biroq bu yo‘nalishda ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan, ayrim ta’lim muassasalarida
axloqiy tarbiyaning faqat nazariy shaklda berilishi, yetakchilikni faqat lavozim sifatida talqin
qilinishi yoki tashabbuskorlikka ruxsat berilmaydigan muhit mavjudligi yoshlarning bu
fazilatlarni to‘laqonli rivojlantirishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shuning uchun maktab muhitini
erkin fikrli, ochiq muloqotga tayyor va tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy makon
sifatida qayta shakllantirish zarur.
Xulosa qilib aytganda, o‘quvchilarda yetakchilik va tashabbuskorlik fazilatlarini axloqiy
qadriyatlar asosida shakllantirish zamonaviy pedagogikaning eng muhim vazifalaridan biri
bo‘lib, bu jarayon izchil, maqsadga yo‘naltirilgan va milliy-ma’naviy asoslar bilan uyg‘un bo‘lishi
kerak. Faqat shundagina biz kelajak jamiyatining bilimli, odobli, tashabbuskor va mas’uliyatli
yetakchilarini tarbiyalay olamiz.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Авлоний А. Туркий гулистон ёхуд ахлоқ. – Т.: «Ўқитувчи», 1992. – 160 б.
2.
Абдуллаев Г'.Й., Жўраев А. Инсон, маънавият ва таълим. – Т.: «Маънавият», 2004. –
168 б.
3.
Хўлбеков Р. Ахлоқий тарбиянинг назарий ва амалий асослари. – Т.: «Fan va
texnologiya», 2012. – 200 б.
4.
Тошхўжаев Н. Миллий қадриятлар ва ёшлар тарбияси. – Т.: «Маънавият», 2006. –
112 б.
5.
Burns J. M. Leadership. – New York: Harper & Row, 1978. – 530 p.
6.
Goleman D. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. – New York: Bantam
Books, 1995. – 352 p.
7.
«Маънавият асослари» дарслиги. 10-синф учун. – Т.: «Шарқ», 2021. – 144 б.
8.
Назаров Қ. Таълимда фаол ва интерактив усуллар. – Т.: «Ўқитувчи», 2008. – 96 б.
