YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
41
DEHQON XO‘JALIKLARIDA YER RESURSLARIDAN FOYDALANISH
SAMARADORLIGIGA XORIJIY MODEL VA MEXANIZMLARNING TA’SIRI
Axmatov Abutolibxon Ochilxon oʻgʻli
Qarshi davlat texnika universiteti mustaqil izlanuvchisi
abutolibaxmatov06@gmail.com, orcid: 0009-0009-5121-3114
https://doi.org/10.5281/zenodo.16601107
Annotatsiya:
Mazkur maqolada xorijiy davlatlarning yer resurslaridan foydalanish
bo‘yicha ilg‘or tajribalari tahlil qilinadi va ularning dehqon xo‘jaliklari samaradorligiga
ta’sirini aniqlashga harakat qilinadi. Xususan, Germaniya, AQSH, Yaponiya, Janubiy Koreya,
Turkiya va Xitoy kabi mamlakatlar tajribasida yerga egalik, kooperatsiya, raqamli monitoring,
ekologik boshqaruv va subsidiyalash tizimlarining dehqonlar faoliyatiga qanday ijobiy ta’sir
ko‘rsatgani ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ushbu mexanizmlarni O‘zbekiston sharoitiga
moslashtirish imkoniyatlari ilmiy asosda tahlil etiladi.
Kalit so'zlar:
dehqon xo‘jaligi, yer resurslari, samaradorlik, xorijiy tajriba, boshqaruv
mexanizmi, raqamli monitoring, kooperatsiya, agroinnovatsiya
Kirish.
Bugungi kunda global miqyosda agrar sektorda yer resurslaridan foydalanish
samaradorligini oshirish eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, yer maydoni
cheklangan, suv tanqisligi mavjud bo‘lgan, ekologik holat noturg‘un mamlakatlarda bu
muammo tobora keskinlashib bormoqda. Shu boisdan, dehqon xo‘jaliklarida yer resurslaridan
samarali foydalanish masalasiga ilmiy asoslangan, texnologik, ekologik va ijtimoiy jihatlarni
qamrab oluvchi yondashuv zarur bo‘lmoqda. Rivojlangan mamlakatlar ushbu muammoni hal
etishda o‘ziga xos strategiyalarni ishlab chiqqan. Ularning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yerdan
foydalanishda huquqiy kafolat, innovatsion texnologiyalar, bilim almashinuvi, subsidiya va
grantlar, kooperativ tizimlar va ekologik javobgarlik asosiy rolni o‘ynaydi. Germaniyada
ekologik barqarorlikka asoslangan yer boshqaruvi modeli, AQSHda raqamlashtirilgan
agroxizmatlar tizimi, Yaponiyada yuqori intensivlikka asoslangan dehqonchilik madaniyati,
Turkiyada agrokooperatsiyalar faoliyati, Janubiy Koreyada esa aqlli dehqonchilik (smart
farming) konsepsiyasi dehqon xo‘jaliklarida yer resurslaridan foydalanish samaradorligini
sezilarli darajada oshirgan. O‘zbekiston sharoitida esa dehqon xo‘jaliklari qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqarishining muhim qismini tashkil etgan bo‘lsa-da, yer resurslaridan
foydalanishning samaradorlik darajasi pastligicha qolmoqda. Bunga asosiy sabablar sifatida
yer maydonlarining kichikligi, texnik ta’minotning zaifligi, bilim va malakaning yetishmasligi,
raqamli texnologiyalar bilan ta’minlanmaganlik va ekologik barqarorlik tamoyillarining
yetarli darajada tatbiq etilmaganligini ko‘rsatish mumkin. Shu nuqtai nazardan qaralganda,
xorijiy tajribalarni O‘zbekiston dehqon xo‘jaliklariga moslashtirish orqali mavjud
muammolarni hal etish va yer resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish mumkin.
Bunda, albatta, bevosita tajribani ko‘chirish emas, balki uni milliy sharoit, iqlim,
qonunchilik va iqtisodiy imkoniyatlarga moslashtirilgan holatda tatbiq etish lozim. Ushbu
maqolada xorijiy davlatlar tajribasida mavjud bo‘lgan yer resurslaridan foydalanish
mexanizmlari chuqur o‘rganilib, ular dehqon xo‘jaliklari samaradorligiga qanday ta’sir
ko‘rsatgani tahlil qilinadi. Shuningdek, bu tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga qanday qilib
muvaffaqiyatli moslashtirish mumkinligi bo‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqiladi.
Adabiyotlar tahlili.
Dehqon xo‘jaliklari uchun yer resurslaridan samarali foydalanish
masalasi zamonaviy agrar siyosatning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bugungi kunda
nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham ustuvor mavzulardan biri sifatida keng muhokama
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
42
qilinmoqda. Ilmiy adabiyotlarda bu muammo turli kontekstlarda – institutsional, ekologik,
iqtisodiy, texnologik va ijtimoiy yondashuvlar orqali o‘rganilmoqda. Ayniqsa, rivojlangan va
rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasi asosida shakllangan model va mexanizmlar tahlili,
ularning dehqon xo‘jaliklari samaradorligiga ta’siri alohida ilmiy e’tiborga loyiq.
Xalqaro tashkilotlar tadqiqotlari asosida yondashuvlar. Xalqaro tashkilotlar, xususan
FAO, IFAD, World Bank, UNDP, OECD tomonidan chop etilgan hisobot va metodik tavsiyalarda
yer resurslaridan foydalanishning samarali tizimlari, ekologik me’yorlar, dehqonlarga ko‘mak
tizimi va institutsional boshqaruvning zamonaviy modellariga alohida e’tibor qaratiladi. Ular
tomonidan ishlab chiqilgan kontseptual yondashuvlarda dehqon xo‘jaliklari uchun barqaror
yer foydalanish modeli, iqlim sharoitiga mos ekinlar tizimi, ekologik monitoring, suvni tejash
texnologiyalari va agrosanoat infratuzilmasi asosiy ustunlar sifatida taqdim etiladi. Ushbu
adabiyotlarda, ayniqsa, yerga egalik va foydalanish huquqlarining aniqligi, uzoq muddatli
rejalashtirish va yer holatini baholovchi indikatorlar tizimi orqali dehqonchilik samaradorligi
oshirilishi ta’kidlanadi.
AQSH va Kanada tajribasining ilmiy yoritilishi. Amerika Qo‘shma Shtatlarida dehqon
xo‘jaliklari uchun yerga egalik qilish, kredit, grantlar va subsidiyalar tizimi, ko‘p darajali
konsalting xizmatlari orqali kompleks yordam ko‘rsatiladi. AQSHda chop etilgan ilmiy
maqolalar va tahliliy hisobotlarda dehqon xo‘jaliklari uchun yerga ishlov berish usullari,
texnologik yangiliklar, qishloq infratuzilmasining roli chuqur yoritilgan. Amerika tajribasida
yerga bo‘lgan intizom, ekologik me’yorlarga rioya, zamonaviy sug‘orish tizimlarining joriy
qilinishi va iqtisodiy rag‘batlantirish tizimlarining uyg‘unlashuvi orqali samaradorlik
oshirilganligi ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Kanadadagi yondashuv esa dehqonchilikni
raqamlashtirish, ekologik muvozanatga rioya qilish, resurslarni jamiyaviy tarzda boshqarish
va texnologik inklyuziya bilan bog‘liq. Kanadada ishlab chiqilgan ilmiy metodologiyalar kichik
va o‘rta dehqon xo‘jaliklari uchun texnologik servislarning integratsiyalashuvi va bilim
markazlarining ta’sirini ko‘rsatadi.
Yevropa Ittifoqi mamlakatlarining ilmiy yondashuvi. Yevropa tajribasida yer
resurslaridan foydalanish masalasi keng ko‘lamli ilmiy tadqiqotlarga asoslanadi. Germaniyada
ekosistemaga asoslangan yondashuv, Fransiyada subsidiyalash va ekologik standartlar
integratsiyasi, Polshada esa yer fondini raqamlashtirish orqali resurslardan foydalanishni
nazorat qilish modellarining samaradorligi bo‘yicha yirik monografiyalar va ilmiy maqolalar
mavjud. Yevropada chop etilgan agrar siyosat bo‘yicha adabiyotlarda yer foydalanuvchisi
bo‘lgan dehqonning ekologik va iqtisodiy mas’uliyati birgalikda qaraladi. Yana bir muhim jihat
– bu agroservis tizimlarining rivojlanganligi bo‘lib, bu orqali har bir dehqon texnika, bilim,
kredit va marketing tizimiga ega bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Sharqiy Osiyo mamlakatlari: Yaponiyadagi yuqori intensiv yondashuv. Yaponiya
tajribasini yorituvchi ilmiy manbalarda kichik maydonlarda intensiv agrotexnik yondashuv
asosida yer resurslaridan foydalanish samaradorligi yuqori darajada ekanligi ta’kidlanadi.
Yaponiyada yerga egalik huquqi qat’iy tartibga solingan, bu yerga ishlov berishda intizom va
barqarorlikni ta’minlaydi. Ilmiy maqolalarda ekologik toza texnologiyalar, organik
dehqonchilik va davlat bilan xususiy sektor o‘rtasidagi kuchli integratsiya samarali model
sifatida tahlil qilinadi. Raqamli kuzatuv, sun’iy intellekt orqali agroxizmatlar, shuningdek,
davlat tomonidan beriladigan texnik-maslahat yordami dehqonlar faoliyatiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
43
Janubiy Koreya: aqlli dehqonchilik va raqamlashtirish. Janubiy Koreya tajribasi “Smart
Agriculture” konsepsiyasiga asoslangan bo‘lib, bu yondashuvda raqamli texnologiyalar,
dronlar, sensor tizimlari, onlayn monitoring va masofaviy boshqaruv orqali dehqonchilik
yuritiladi. Ilmiy adabiyotlarda bu modelning afzalliklari – resurslar sarfini kamaytirish, yer
degradatsiyasining oldini olish, hosildorlikni prognozlash va texnologik mustaqillik bilan
bog‘liq. Koreyada ilmiy markazlar tomonidan ishlab chiqilgan agrotexnik protokollar orqali
har bir dehqon o‘z yeriga ishlov berish bo‘yicha individual strategiyaga ega bo‘ladi. Bu
yondashuv O‘zbekiston sharoitida yer monitoringi va aqlli tizimlar yordamida qo‘llanilishi
mumkin.
Xitoy va Turkiya tajribasining adabiyotlardagi tahlili. Xitoyda “agrotexnologik
modernizatsiya” siyosati asosida ishlab chiqilgan yondashuvlar yerga ishlov berish,
resurslardan foydalanish va ekologik muvozanatni saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Ilmiy tadqiqotlarda dehqonlar uchun agroservis xizmatlari, yerga egalik va foydalanish
tizimlarining raqamlashtirilganligi, ilmiy institutlar bilan hamkorlik asosida olib boriladigan
agroeksperimentlar keng tahlil qilingan. Turkiya tajribasini aks ettiruvchi ilmiy maqolalarda
kooperatsiya tizimining samaradorligi, davlat va xususiy sektor hamkorligidagi servis
xizmatlari, yer resurslaridan umumiy foydalanish modeli orqali qishloq xo‘jaligining
barqarorligi ta’kidlangan.
O‘zbekiston olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar. Mahalliy adabiyotlarda,
xususan O‘zbekistonlik olimlar tomonidan yozilgan maqolalar, monografiyalar va ilmiy
hisobotlarda dehqon xo‘jaliklarida yerga ishlov berish uslublari, suv tanqisligi muammolari,
yerlarning degradatsiyasi, huquqiy asoslar va ijtimoiy-iqtisodiy jihatlar tahlil qilingan. Biroq
xorijiy tajribalarni mukammal tahlil qilib, ularni mahalliy sharoitlarga moslashtirishga
qaratilgan tadqiqotlar kam. Bu esa ilmiy bo‘shliq bo‘lib, xorijiy mexanizmlarni O‘zbekistonda
amaliyotga joriy etish yo‘llarini chuqur izohlashga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi. Bunda xorijda
muvaffaqiyatli bo‘lgan agrokooperatsiyalar, yer monitoring tizimlari, o‘quv-markazli
yondashuvlar asosida milliy model ishlab chiqish imkoniyati mavjud.
Tahlil asosidagi umumiy ilmiy yondashuv. Yuqoridagi adabiyotlar tahlili shuni
ko‘rsatadiki, dehqon xo‘jaliklarida yer resurslaridan samarali foydalanishning universal
modeli mavjud emas. Har bir mamlakatda mavjud iqlim, huquqiy baza, infratuzilma,
texnologik tayyorgarlik va iqtisodiy imkoniyatlarga qarab turli model va mexanizmlar
shakllangan. Biroq bu modellarda umumiy tamoyillar mavjud: ekologik barqarorlik,
texnologik yangilanish, yer monitoringi, agroservislar, bilim markazlari va davlat ko‘magining
mavjudligi. Ushbu tamoyillar O‘zbekiston dehqon xo‘jaliklarining resurslardan foydalanish
madaniyatini oshirishda ham asosiy yo‘nalish bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Xulosa va takliflar.
Dehqon xo‘jaliklarida yer resurslaridan foydalanish
samaradorligiga xorijiy model va mexanizmlarning ta’siri chuqur tahlil qilinganda, rivojlangan
mamlakatlar tajribasida bu jarayon keng ko‘lamli va tizimli yondashuv asosida tashkil etilgani
ayon bo‘ladi. Yerga egalik, undan foydalanish madaniyati, raqamlashtirilgan monitoring
tizimlari, agroservis xizmatlari, moliyaviy ko‘mak mexanizmlari va ilmiy-innovatsion
yondashuvlar dehqon xo‘jaliklarining samaradorligini oshirishda hal qiluvchi omillardan
hisoblanadi. Ilmiy adabiyotlarda aks etgan xorijiy tajribalar yer resurslaridan foydalanishni
faqat agrar faoliyat doirasida emas, balki ekologik barqarorlik, ijtimoiy javobgarlik va
zamonaviy texnologiyalar asosida olib borilayotganligini ko‘rsatmoqda. Bunday yondashuvlar
dehqon xo‘jaliklarining mustahkam iqtisodiy asosda ishlashiga, ekinlar hosildorligini
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
44
oshirishga, resurslardan oqilona foydalanishga va atrof-muhit muhofazasiga xizmat qiladi.
O‘zbekiston sharoitida mavjud dehqon xo‘jaliklari tizimi hali ham ko‘plab muammolar bilan
yuzma-yuz turibdi. Ularning ko‘pchiligi texnologik yetishmovchilik, bilim saviyasining pastligi,
infratuzilma cheklanganligi va resurslardan samarasiz foydalanish bilan bog‘liq.
Shu sababli, xorijiy modellarning amaliy jihatlari chuqur o‘rganilishi va moslashtirilgan
holda tatbiq qilinishi dolzarb hisoblanadi.
– Dehqon xo‘jaliklarida yer resurslaridan foydalanishni takomillashtirish uchun xorijiy
tajribalar asosida milliy agrokooperatsiya tizimini shakllantirish muhimdir. Bu tizim
dehqonlarning umumiy texnika, urug‘lik, o‘g‘it, suv va bilim resurslaridan birgalikda
foydalanish imkoniyatini yaratadi.
– Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan yer monitoringi va
agroxizmat tizimlari O‘zbekiston dehqonchiligiga moslashtirilgan holda joriy etilishi kerak. Bu
orqali yerning real holati, ekinlar o‘sish bosqichlari va resurslar sarfi aniqlanadi.
– Ilg‘or xorijiy davlatlar tajribasida mavjud ekologik nazorat va barqarorlik standartlari
asosida dehqonlar uchun yerga ishlov berish bo‘yicha majburiy ekologik protokollar ishlab
chiqilishi kerak. Bu yerlarning degradatsiyasini oldini olishga xizmat qiladi.
– Dehqon xo‘jaliklarida innovatsion yondashuvlar va ilg‘or agrotexnologiyalarni joriy
qilishda ilmiy-tadqiqot muassasalari bilan uzviy hamkorlikni kuchaytirish zarur. Bunda ilmiy
institutlar amaliy tajribalarni ishlab chiqib, ularni joylarda sinovdan o‘tkazadi.
– Har bir hududning agroiqlimiy, meliorativ va resurs salohiyatiga moslashtirilgan yer
foydalanish strategiyalari ishlab chiqilishi va dehqonlarga taqdim etilishi lozim. Bu
rejalashtirish ishlarining aniq va kompleks olib borilishiga zamin yaratadi.
– Dehqon xo‘jaliklari uchun ixtisoslashtirilgan o‘quv va maslahat markazlari tashkil
etilishi kerak. Bu markazlar orqali dehqonlarga yerga ishlov berish, hosildorlikni oshirish,
ekologik xavfsizlik va marketing bo‘yicha amaliy ko‘nikmalar beriladi.
– Xorijiy tajribalardan foydalanish jarayonida mahalliy shart-sharoitlar, mentalitet,
huquqiy baza va mavjud agrar tizimning o‘ziga xosliklari e’tiborga olinishi shart. Ya’ni, xorijiy
modelni to‘liq ko‘chirib olish emas, balki moslashtirish tamoyiliga amal qilinishi lozim.
– Yer resurslaridan foydalanishni iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatdan samarali
boshqarish uchun dehqonlar o‘rtasida ko‘proq ishonch, sheriklik va birgalikda rivojlanish
g‘oyasi shakllantirilishi muhim.
– Dehqon xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlovchi davlat siyosati barqaror, maqsadli va
mexanizmlashtirilgan bo‘lishi kerak. Bunda kredit, grant, subsidiyalar, sug‘urta va texnik
yordam vositalari o‘zaro uyg‘unlashgan holatda ishlashi lozim.
– O‘zbekistonda zamonaviy yer boshqaruvi modeli yaratishda xorijiy tajribaning muhim
jihatlari sinchiklab tahlil qilinib, ularning samarali qismlari asosida moslashuvchan milliy
mexanizmlar ishlab chiqilishi tavsiya etiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Food and Agriculture Organization (FAO). “Sustainable Land Management: A Guide to
Good Practices.” – Rome: FAO Publications.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
45
2.
World Bank. “Enabling the Business of Agriculture.”– Washington, D.C.: World Bank
Group.
3.
OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development).“Innovation,
Productivity and Sustainability in Food and Agriculture.”
4.
Kim, D. & Lee, S. (2021). “Smart Farming Systems in South Korea: Efficiency and
Environmental Impacts.”– Asian Journal of Agricultural Development.
5.
Tursunov, R. va Karimov, B. (2020). “Dehqon xo‘jaliklarida resurslardan oqilona
foydalanish strategiyalari.” – Toshkent: “Ilm Ziyo” nashriyoti.
