YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
4
NAFAS OLISHNING FIZIOLOGIYASI VA UNING MUVOFIQLASHUVI
Shukurov Burhoniddin
Alfraganus university Stomatologiya fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16538498
Annotatsiya:
Nafas olish tizimi organizmning kislorod bilan ta’minlanishi va karbonat
angidridni chiqarib yuborish jarayonlarini boshqaruvchi muhim fiziologik tizim hisoblanadi.
Ushbu maqolada nafas olishning asosiy bosqichlari – tashqi va ichki nafas olish, alveolyar gaz
almashinuvi, nafas olish harakatlari va ularni boshqaruvchi markazlar haqida ma’lumot
beriladi. Shuningdek, nafas olish jarayonining markaziy asab tizimi tomonidan qanday
muvofiqlashtirilishi, kimyoviy va mexanik retseptorlarning roli, reflektor javoblar va ularning
funksional ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Turli holatlardagi (jismoniy yuklama, uyqu, stress) nafas
olish o‘zgarishlari, patologik sharoitlarda (astma, gipoksiya) buzilish mexanizmlari ham tahlil
qilinadi. Nafas olish fiziologiyasini chuqur tushunish nafaqat klinik amaliyotda, balki sport,
reabilitatsiya va anesteziologiyada ham katta ahamiyatga ega.
Kalit sòzlar:
Nafas olish, tashqi nafas, alveolyar gaz almashinuvi, diafragma, nafas
markazi, kimyoviy retseptorlar, karbonat angidrid, kislorod, gipoksiya, ventilyatsiya, pons,
medulla oblongata
Kirish:
Nafas olish – bu tirik organizmlarda sodir bo‘ladigan asosiy hayotiy jarayonlardan
biri bo‘lib, uning asosiy maqsadi organizmni kislorod bilan ta’minlash va karbonat angidridni
chiqarishdir. Bu jarayon doimiy ravishda sodir bo‘lib turadi va hujayralarning energiyaga
bo‘lgan ehtiyojini ta’minlaydi. Inson organizmida nafas olish tizimi nafaqat mexanik havo
almashinuvi, balki gazlar diffuziyasi, transporti va almashinuvi kabi murakkab bosqichlardan
iborat.
Nafas olishning fiziologiyasi nafas harakatlarini muvofiqlashtiruvchi markazlar,
muskullar va sensorli tizimlarning o‘zaro aloqasiga asoslanadi. Asosiy boshqaruv markazlari
orqa miyaning medulla oblongata va pons sohalarida joylashgan bo‘lib, ular kimyoviy
retseptorlardan ma’lumot olib, diafragma va qovurg‘alararo mushaklar orqali nafas olish
ritmini boshqaradi.
Nafas olishning buzilishi nafaqat respirator tizim, balki yurak-qon tomir, asab va boshqa
tizimlarning ish faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, uning normal fiziologiyasi va
muvofiqlashuv mexanizmlarini chuqur o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
Asosiy qism:
1.
Nafas olish jarayonining bosqichlari
Nafas olish quyidagi asosiy bosqichlardan iborat:
Tashqi nafas olish – tashqi muhitdan alveolalargacha havo harakati.
Alveolyar gaz almashinuvi – alveola va kapillyar qon o‘rtasidagi O₂ va CO₂ diffuziyasi.
Qonda gazlar transporti – gemoglobin bilan birikkan kislorod va plazmadagi karbonat
angidrid ko‘rinishida.
Ichki (to‘qima) nafas – to‘qimalarda kislorodning hujayralarga o‘tishi va karbonat
angidridning chiqarilishi.
2.
Nafas harakatlarini boshqarish
Nafas olish reflektor jarayon bo‘lib, bosh miya po‘stloq osti tuzilmalarida – medulla
oblongata va ponsda joylashgan nafas markazlari tomonidan boshqariladi.
Inspirator neyronlar diafragma va qovurg‘alararo mushaklarni qisqartiradi.
Ekspirator neyronlar passiv yoki faol chiqish harakatini boshqaradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
5
Ponsdagi pneumotaksik markaz inspiratsiyani cheklab turadi.
3.
Retseptorlar va muvofiqlashuv
Kimyoviy va mexanik retseptorlar nafas harakatlarining o‘z vaqtida boshlanishi va
tugashini ta’minlaydi:
Markaziy kimyoviy retseptorlar (medullada) CO₂ va pH ni nazorat qiladi.
Periferik retseptorlar (karotid va aortal tanachalarda) O₂ miqdoriga sezgir.
Baroretseptorlar va strech-retseptorlar nafas chastotasiga ta’sir qiladi.
4.
Tashqi omillar ta’siri
Nafas olish jismoniy yuklama, stress, uyqu, balandlikdagi atmosfera bosimi kabi omillarga
bog‘liq o‘zgaradi.
Masalan, gipoksiya sharoitida nafas tezligi oshadi, hiperventilyatsiya esa CO₂ miqdorini
kamaytirib, bosh aylanish va hushdan ketishga olib kelishi mumkin.
Xulosa:
Nafas olish fiziologiyasi – bu murakkab va nozik muvofiqlashtirilgan jarayon
bo‘lib, u asab tizimi, muskullar va sensor tizimlar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik orqali
boshqariladi. Ushbu mexanizmlarning normal ishlashi organizmning hayotiy faoliyatini
ta’minlaydi. Nafas markazlari, retseptorlar va mushaklar o‘rtasidagi uyg‘unlik buzilganda, turli
kasalliklar yuzaga keladi. Nafas olish tizimini to‘liq tushunish tibbiyotda diagnostika,
reanimatsiya va sport tibbiyotida muhim ahamiyat kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Guyton, A.C., Hall, J.E. (2021). Textbook of Medical Physiology. 14th
2.
Silverthorn, D.U. (2019). Human Physiology: An Integrated Approach. 8th ed. Pearson
3.
Sherwood, L. (2015). Human Physiology: From Cells to Systems. 9th ed. Cengage Learning
4.
Berne, R.M., Levy, M.N. (2010). Physiology. 6th ed. Mosby Elsevier
5.
Ganong, W.F. (2019). Review of Medical Physiology. 26th ed. McGraw-Hill..
