YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
LOTIN TILI TARIXI VA UNING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI
Nabijonov Mirodil Sobirjon ògli
2-kurs davolash ishi talabasi
Kuliyev O.A.
Ilmiy Rahbar: Tibbiyot fanlar nomzodi, dotsent
Universitet Alfraganus—oliy ta'limning nodavlat tashkiloti;
Ташкент 100190.(90)531-22-83
ORCID.0009-0003-3049-9017
mirodilnabijonov2004@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16742240
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Lotin tilining qaysi tillar oilasiga mansubligi, uning kelib-
chiqish tarixi, qo`llanilish davri haqida yoritib o`tilgan. Shuningdek, ushbu tilning bugungi
kundagi ahamiyati, ayniqsa tibbiyot va huquq sohasida qo`llanilishi ham maqolada o`z aksini
topgan.
Kalit so`zlar.
Lotin tili, Qadimgi Rim, Katolik cherkovi, Qadimgi davr, Lotin tili adabiyoti,
Tibbiyot instituti.
Annotation.
In this article highlighted the language family of Latin, its history, period of
use. The article also shows the importance of this language today, especially in the field of
medicine and law.
Keywords.
Latin, Ancient Rome, Catholic Church, Ancient Period, Latin Literature,
Institute of Medicine.
Lotin tili - Qadimgi Rimda gaplashadigan italik filialining tili. Bugungi kunda ushbu til
o'lik deb hisoblanadi, ya'ni bu dunyodagi har qanday fuqaroning ona tili emas.
Keyinchalik, O'rta asrlarda, zamonaviy asr va zamonaviy davrda lotin tilidan foydalanish
davom etdi, ammo ilmiy til sifatida va hozirgi kunda ham davom etmoqda. Ushbu tildan
romantizm tillari sifatida tanilgan ko'plab Yevropa tillari yaratildi: Portugal, ispan, fransuz,
italyan, rumin, galisya, kataloniya, asturon, aragon, valun, oksit, roman va dalmatian. Katolik
cherkovi uni mahalliy tillardan tashqari liturgik til sifatida ham ishlatadi.
Lotin tili — hind-yevropa tillari oilasining italiy tillari guruhiga mansub bo`lib, Italiyaning
oʻrta qismidagi Latsiy viloyatida mil. av. 8-asrda yashagan lotin qabilasining tilidir. Lotin tilining
asta-sekin Rim hududidan tashqariga tarqalishi va qadimgi Italiyaning boshqa tillarini siqib
chiqarishi mil. av. 4—3-asrlarga toʻgʻri keladi. Apennin ya. o. ning lotinlashuvi (yunon tili
hukmron boʻlgan Janubiy Italiya va Sitsiliya bundan mustasno) mil. av. 1-asrda yakunlanadi.
Rim imperiyasining gullab-yashnashi, yangi-yangi mustamlakalarning bosib olinishi natijasida
Lotin tili Shimoliy Afrika, Ispaniya, Galliya, Germaniya, Dunayboʻyi hududlariga tarqaladi. Lotin
tilidagi eng qadimgi yodgorliklar mil. av. 3-asrga mansubdir.
Rimliklar o'z asarlarini yozishda, asosan, yunon adabiyoti uslubidan foydalanganlar. Ular
tarix, komediya, satira, she'riyat, fojia va ritorika o'rtasida juda ko'p sonli kitoblar yaratib,
buyuk meros qoldirdilar. Rim imperiyasi qulaganidan keyin ham lotin tili hali ham katta
ahamiyatga ega edi.
Lotin adabiyotini ikkita buyuk davrga bo'lish mumkin: ibtidoiy adabiyot va mumtoz
adabiyot. Birinchi davrdan atigi bir nechta asar qolgan. Ayni paytda yozuvchilar Pauto va
Terenslar nafaqat o'z davrlari, balki hamma davrlar uchun adabiy mahsulot jihatidan eng
mashhurdir.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
Shuningdek, mumtoz adabiyotdan juda ko'p jildlar qolmagan, ammo ba'zi asarlar asrlar
o'tib qayta kashf etilgan. Ushbu ikkinchi bosqich Lotin adabiyoti uchun sammit deb hisoblanadi
va ikkiga bo'linadi: Oltin asr va Kumush asr. Ikkinchi asrning o'rtalaridan keyin yozilgan barcha
narsalar ko'pincha e'tiborsiz qoldiriladi va obro'sizlantiriladi.
Vaqt rivojlanib, lotin tili o`lik tilga aylanguncha kuchini yo'qotdi, hech qachon
foydalanishni to'xtatmadi. Bugungi kunda u nafaqat katolik cherkovining liturgik tili sifatida,
balki boshqa narsalar qatorida hayvonot va o'simlik dunyosini nomlash uchun ham ilmiy til
sifatida ishlatiladi.
Qadimgi davr Lotin tili tarixi bir-biridan u yoki bu darajada farqlanuvchi 5 ta davrga
ajratiladi:
1) eng qadimgi Lotin tili davri (mil. av. 6—4-asrlar);
2) klassik davrgacha boʻlgan Lotin tili davri (mil. av. 3—2-asrlar, adabiy Lotin tilining
shakllanish vaqti);
3) klassik, «oltin» Lotin tili davri (mil. av. 1-asr, juda boy leksika va rivojlangan adabiyoti
bilan ajralib turadi);
4) klassik davrdan keyingi «kumush» Lotin tili davri (mil. 1-asr, adabiy tilning fonetik va
morfologik meʼyorlari uzil-kesil shakllandi);
5) soʻnggi bosqichdagi Lotin tili (2 — 6-asrlar; yozuv tili bilan xalq-soʻzlashuv tili-
«xalqona lotin» oʻrtasida tafovut paydo boʻldi).
5-asrda Rim imperiyasi qulaganidan keyin xalq-soʻzlashuv tilining mintaqaviy farqlanishi
tezlashib, bu narsa 9-asrga kelib alohida, mustaqil roman tillarining (italyan, fransuz, portugal,
ispan, rumin, moldavan va b.) paydo boʻlishiga olib keldi. Yozma Lotin tilining birligi saqlanib
qoldi, u leksik jihatdan rivojlanishda davom etdi, klassik Lotin tilining asosiy lugʻat tarkibi va
grammatik qurilishi barqarorlashdi. Adabiy Lotin tili tarqalgan barcha hududlarda u maʼmuriy
boshqaruv, savdo-tijorat, maktab tili edi; oʻrta asrlarda butun Gʻarbiy Yevropa umumiy yozuv
tili boʻlib qoʻllandi; 18—19-asrlargacha diplomatiya, ilm-fan va falsafa tili, 20-asrda esa katolik
cherkovi tili, Vatikanning (italyan tili bilan birga) rasmiy tili boʻlib qoldi. Lotin tili Yevropa
madaniyati rivojida ulkan rol oʻynadi. Yevropa tillaridagi siyosiy, ilmiy va texnik terminologik
tizimlarning leksik jihatdan boyishi va koʻpayib borishiga ijobiy taʼsir koʻrsatdi.
Lotin tili qadimiy hind-yevropa tillariga xos, uni xett tili, hind-eron, kelt tillari bilan
yaqinlashtiruvchi xususiyatlarni saqlab qolgan. Asosiy fonetik jihatlari unda unlilar
cho`ziqligining fonologik farqlanishiga egaligi, urgʻu soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushmasligi,
undoshlarning kuchsizlanib borishi kabilardan iborat. Morfologik xususiyatlari: fleksiyadan
shakl yasashning asosiy vositasi sifatida foydalanish, fleksiyaning 5 turi mavjudligi,
turlanishning 6 kelishikka asoslanishi, feʼllarda 3 xil mayl (indikativ, konyunktiv, imperativ) va
2 xil nisbat (aktiv va oʻrta passiv) farqlanishi va b. Soʻz tartibida feʼl gap oxirida keladi. Lotin tili
leksikasida yaqin qarindosh yoki noqarindosh qabilalar tillarining taʼsiri saqlanib qolgan. Lotin
tiliga yunon tili, ayniqsa, mil. av. 3 — 1-asrlarda kuchli va davomli taʼsir koʻrsatgan. Lotin tili
leksikasi, yunon tili bilan birga, ilmiy terminologiya sohasida xanuz baynalmilal terminlarni
yaratishda manba boʻlib xizmat qilmoqda.
Ma'lumki, kasbni egallash kasb tilini o'rganish, shu bilan birga tushunchalar va ularni
ifodalovchi atamalar tizimini o'zlashtirish bilan amalga oshiriladi. Hozirgi zamon tibbiy
atamashunosligi tom ma'noda keng va murakkab atamalar tizimi hisoblanib, bir necha yuz
ming so'z va so'z birikmalarini o'z ichiga oladi. Tibbiy va biologik atamashunoslikning o'ziga
xos xususiyati ko'p asrlik "an'anaviy" lotin tilini qo'llashdadir.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
85
Tibbiyot institutida lotin tili kursi mutaxassislikka oid maqsadlarni ko'zda tutib
o'rganilsa-da, bilim doirani, dunyoqarashni kengaytirishda ajoyib imkoniyatlarni beradi. Shu
ma'noda qisqa ko'rinishdagi tugal mazmunli lotincha hikmatli so'zlardan foydalaniladi.
Ko'pgina hikmatli so'zlar - bu mashhur antik yozuvchilar, faylasuflar, siyosiy arboblarning
nutqidan olingan alohida iboralardir. Keyingi yangi davr olimlariga taalluqli lotincha aforizmlar
ham o'ziga xos ajoyib va chuqur mazmunlidir.
Ba'zi lotincha hikmatli so'zlar bemorning hayoti, o'limi, sog'lig'i yoki shifokor faoliyatiga
taalluqli bo'lib tibbiyot deontologik ta'limotiga aylanib ketgan.
Hozirda jahonning ko'pgina tillari fondidagi baynalmilal lug'atlarda turli ma'nodagi
lotinizmlar ko'zga ko'rinarli o'rinni egallab turadi. Kommunal, kommunikatsiya, kredit,
diskreditatsiya, dekret, kredo, kurs, kurator, prokuror, kursant, konkurent, konkurs,
ekskursiya, ekskursant, gradus, gradatsiya, ingrediyent, agressiya, kongress, progress, yurist,
kollega, kolleksiya, repetitsiya, konservator, rezerv, valyuta, invalid, ekvivalent, monument,
illustratsiya va boshqa shu kabi ko'plab so'zlarsiz hozirgi zamon ziyolisini tasavvur qilish qiyin.
Lotin tili o`lik til deb qaralsa-da, ushbu tilni o'rganish usuli yo'q degani emas. Har qanday
tilni o'rganish kerak bo`lgan birinchi element bu uning lug'atidir. Internet orqali yaxshi lug'atni
olish mumkin.
Tavsiya etilgan lotincha lug'atlar ro'yxatini ko'rib chiqishda eng yaxshi ball to'plaganlar
quyidagilar:
• SM nashrlarining lotin lug'ati;
• Lotin raqamli lug'ati Kindle;
• Lotin ildizlari bo'yicha lug'at.
Bugun Lotin tili – o`lik tildir. Lekin boshqa o`lik tillardan farqli o`laroq, Lotin tili ikkinchi
hayot oldi. Bugungi kunda ushbu til – xalqaro huquq va tibbiyot fanlari asosidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://www.actualidadliteratura.com/uz/Lotin/
2.
https://www.actualidadliteratura.com/uz/Lotin/
3.
https://qomus.info/oz/encyclopedia/l/lotin-tili/
4.
https://hozir.org/mavzu-lotin-tilining-kelib-chiqish-tarixi-reja-til-qachon-qaye.html
5.
https://ewikiuz.top/wiki/History_of_Latin
6.
