YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA YENGIL SANOAT VA TEKSTILGA OID
TERMINLARNING TARJIMA MUAMMOLARI
Sratdinova Gulbaxar Baxtiyarovna
Qoraqalpoq davlat universiteti assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16742230
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida yengil sanoat va tekstil sohasiga
oid terminlar tarjimasida yuzaga keladigan muammolar chuqur tahlil qilinadi. Ayniqsa,
semantik noaniqliklar, sinonimik chalkashliklar, pragmatik tafovutlar hamda madaniy
kontekstga oid tafsiliy farqlar o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
tarjima muammolari, tekstil terminlari, yengil sanoat, inglizcha-o‘zbekcha
terminlar, semantik ekvivalentlik, tarjima strategiyasi.
Kirish
. So‘nggi yillarda O‘zbekistonning iqtisodiy taraqqiyotida yengil sanoat va ayniqsa
tekstil sanoati muhim o‘rin tutmoqda. Eksport salohiyatining oshishi, xorijiy investorlarning
jalb qilinishi va xalqaro ko‘rgazmalarda ishtirok etilishi sababli bu sohada ingliz tilidagi
axborotlar bilan ishlash zarurati ortmoqda. Shu bilan birga, xorijiy hamkorlar bilan o‘zaro aloqa
qilishda aniq va to‘g‘ri tarjima muhim vositaga aylanmoqda. Biroq, aynan tekstil va yengil
sanoatga oid terminlarni ingliz tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilishda ko‘plab muammolar
uchramoqda. Bular semantik noaniqlik, terminlarning o‘zbek tilida yo‘qligi, madaniy kontekst
farqlari, va morfologik tuzilish tafovutlari bilan bog‘liq. Shu sababli, bu maqolada tarjimonlar
duch keladigan asosiy qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi.
Birinchi navbatda, ingliz tilida ishlatiladigan tekstil va yengil sanoatga oid atamalar soni
nihoyatda ko‘p va ularning har biri aniq texnologik yoki material jihatni ifodalaydi. Masalan,
"rayon", "polyester", "lyocell", "modal", "spandex", "jacquard" kabi terminlar o‘zbek tilida aniq
ekvivalentga ega emas. Natijada, ularning ba’zilari transliteratsiya yo‘li bilan tarjima qilinadi,
ya’ni asl inglizcha shakli saqlab qolingan holda ishlatiladi [3].
Shunga qaramay, bu yondashuv har doim ham foydali emas, chunki bu atamalar o‘zbek
tilida hali keng ommaga tanish bo‘lmasligi mumkin. Bu esa axborotni tushunishda qiyinchilik
tug‘diradi. Shu sababli, tarjima jarayonida kontekstga qarab mos ta’rifiy izoh qo‘shish zarur
bo‘ladi.
Bundan tashqari, tasnif masalasida ham chalkashliklar mavjud. Masalan, ingliz tilida
"woven fabrics", "knitted fabrics", "non-woven fabrics" aniq ravishda bir-biridan ajratilgan
bo‘lsa, o‘zbek tilida bularni birgina “mato” yoki “to‘qima” deb umumiy tarjima qilish holatlari
uchraydi. Bu esa texnologik tafovutlarni e’tibordan chetda qoldiradi va axborotning noaniq
uzatilishiga olib keladi [7, 54-59].
Termin tarjimasida semantik muvofiqlikni ta’minlash eng muhim omillardan biridir.
Ingliz tilidagi "finish treatment", "blended yarns", "warp knitting" kabi terminlar birgina so‘z
bilan o‘zbek tiliga tarjima qilib bo‘lmaydi. Ular ko‘pincha murakkab iboralar yoki texnik
atamalar orqali ifodalanadi. Shu bois, tarjimon nafaqat til bilimiga, balki tekstil
texnologiyalarini ham chuqur tushunishga ega bo‘lishi kerak.
Morfologik jihatdan esa, ingliz tilidagi terminlar odatda qisqa, aniq va texnologik ifodali
bo‘ladi. O‘zbek tilida esa ba’zida ularning ifodasi uchun butun ibora ishlatiladi. Misol uchun:
"Spun yarns" – "ipga aylantirilgan tola",
"Water-repellent finish" – "suvni qaytarguvchi ishlov berish".
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
Bunday holatlarda tarjima grammatik jihatdan murakkab bo‘lsa-da, texnik mazmunning
aniqligi saqlanishi muhim.
Tarjima faqat tilshunoslik faoliyati emas, balki madaniy kontekstni ham hisobga oluvchi
jarayondir. Ingliz tilida ishlatiladigan ko‘plab tekstil atamalari o‘ziga xos madaniy yoki regional
mazmunga ega. Masalan:
"Tartan" – Shotlandiyaga xos rasmli mato,
"Chintz" – Hindistonga oid naqshli mato,
"Houndstooth" – Geometrik naqshdagi mato turi [6].
Ushbu terminlar o‘zbek tilida bevosita ekvivalentga ega bo‘lmagani uchun, ularni izohli
tarzda, ba’zida esa izohlovchi lug‘atlar orqali tushuntirish zarur.
Bundan tashqari, ingliz tilida "eco-textiles", "sustainable fabrics", "smart textiles" kabi
atamalar so‘nggi yillarda keng qo‘llanmoqda. Ularning o‘zbekcha ekvivalentlari hali shakllanish
jarayonida bo‘lib, tarjimon ularni kontekst asosida ma’noli va to‘g‘ri tarzda izohlashi zarur.
Tarjimada uchraydigan muammolarni hal etishda bir qator strategiyalar taklif qilinadi:
1. Transliteratsiya va izohli tarjima: Murakkab va yangicha terminlar transliteratsiya
qilinadi, keyin esa qisqacha texnik izoh beriladi. Masalan: "Modal (sellyuloza asosidagi
to‘qimachilik materiali)".
2. Tafsiriy tarjima: Terminlar o‘zbek tilida mavjud bo‘lmaganda, mazmun asosida ta’rif
beriladi. Misol: "waterproof finish" – "suv o‘tkazmaydigan ishlov".
3. Kontekstual moslik: Terminni kontekstga qarab tarjima qilish orqali semantik aniqlik
saqlanadi. Masalan, "fabric" so‘zining matnga qarab "mato", "gazlama", "to‘qima" tarzida
tarjima qilinishi.
Xulosa
. Xulosa qilib aytganda, ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasida yengil sanoat va tekstil
sohasidagi terminlarni to‘g‘ri va aniq tarjima qilish ko‘p jihatdan murakkab bo‘lib, tilshunoslik,
texnologiya va madaniyat yo‘nalishlarining birlashishini talab qiladi. Tarjimon ushbu
atamalarni chuqur tushunishi, kontekstga mos tarjima qila olishi va kerakli hollarda izohli
yondashuvlardan foydalanishi zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Aripov, M. (2020). Tekstil sanoatining rivojlanishi va terminlar masalasi. Yosh olimlar
jurnali, 3(1), 45-49.
2.
Axmedova.S.
O’zbek
to’qimachilik
terminologiyasining
leksik-semantik
xususiyatlari.Toshkent:O’zRFA Tilshunoslik instituti nashriyoti.
3.
Baker, M. (2018). In other words: A coursebook on translation. Routledge.
4.
G’afforov.B O’zbek milliy matolarining turlari va ularning lingivistik tavsifi Toshkent: Fan
va texnologiya nashriyoti.
5.
Mirzaeva.N Zamonaviy to’qimachilik atamalari va ularning tarjima muammolari.
Toshkent: O’zbekiston nashriyoti
6.
Newmark, P. (1988). A textbook of translation (Vol. 66, pp. 1-312). New York: Prentice
hall.
7.
Рустамова, Д. Р. (2018). Ўзбек миллий тўқимачилиги терминларининг лексик-
семантик хусусиятлари. Ўзбек тили ва адабиёти, 2, 54-59.
