YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
72
NAQSHLARGA SINGGAN TAFAKKUR: SANʼAT ORQALI O‘ZLIKNI KASHF
ETISH
Qayumova Nilufar Aziz qizi
Kamolliddin Behzod nomidagi milliy rasso'mlik va dizayin insituti
Amaliy san’at fakulteti Memoriy yodgorliklar obidalar
bezagini qayta tamirlash talim yo’nalishi 1-kurs talabasi
qayumovanilufar623@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16734985
Аннотация
За каждым узором скрыта история. Иногда это молчаливый свидетель прошлого, а
иногда – путешествие в самые глубокие слои человеческой души. В данной статье
рассматривается влияние орнаментов и форм на мышление человека, а также их связь с
искусством и философией. Орнаменты побуждают нас осознавать, чувствовать и
понимать – это не просто украшение, а визуальный язык, воздействующий на
подсознание. Исследование раскрывает роль искусства в самопознании и анализирует,
как узоры формируют наше восприятие мира.
Ключевые слова:
искусство орнамента, философия форм, визуальное мышление,
эстетическое восприятие, искусство и самопознание, культурные символы,
геометрические узоры, психология восприятия, искусство и философия, визуальная
коммуникация.
Annotation
Every pattern holds a story. Sometimes, it is a silent witness to history; other times, it is a
journey into the deepest layers of human consciousness. This article explores the impact of
patterns and shapes on human cognition, as well as their connection to art and philosophy.
Patterns urge us to perceive, feel, and understand—they are not merely decorations but a visual
language that influences our subconscious. The research highlights the role of art in self-
discovery and examines how patterns shape our perception of the world.
Keywords:
ornament art, philosophy of forms, visual thinking, aesthetic perception, art
and self-identity, cultural symbols, geometric patterns, psychology of perception, art and
philosophy, visual communication.
Annotatsiya
Har bir naqsh ortida hikoya bor. Ba’zan u tarixning jimjit guvohi, ba’zan esa inson
ruhiyatining eng chuqur qatlamlariga sayohat. Ushbu maqola naqsh va shakllarning inson
tafakkuriga ta’sirini, ularning san’at va falsafa bilan uyg‘unligini o‘rganadi. Naqshlar bizni
anglashga, his qilishga va tushunishga undaydi – ular faqat bezak emas, balki ong ostimizga
ta’sir qiluvchi vizual til. Tadqiqot san’atning o‘zlikni idrok etishdagi rolini yoritib, naqshlarning
ruhiyatimizga qanday ohang solishini tahlil qiladi.
Kalit so‘zlar:
naqsh san’ati, shakllar falsafasi, vizual tafakkur, estetik idrok, san’at va
o‘zlik, madaniy ramzlar, geometrik naqshlar, inson ruhiyati, san’at va falsafa, vizual muloqot.
Kirish
Har bir naqsh – bu so‘zsiz hikoya. Ularni o‘qishga, his etishga va anglashga har doim ham
barchaning qurbi yetavermaydi. Naqshlar inson tafakkurining mahsuli bo‘lishi bilan birga,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
73
uning dunyoni idrok etish usuliga ham ta’sir qiladi. Geometrik Naqshlarning Inson Ongiga
Ta’siri
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson miyasi simmetriya va tartibga intiladi. Geometrik
naqshlar — ayniqsa simmetrik va takrorlanuvchi shakllar — bizning estetik idrokimizga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bunday naqshlar nafaqat vizual zavq bag‘ishlaydi, balki ongimizda tartib va
uyg‘unlik hissini uyg‘otadi. Bu esa, o‘z navbatida, ichki tinchlik va barqarorlik tuyg‘ularini
kuchaytiradi. Bunday naqshlar qadimiy devorlarda, gilamlaru zargarlik buyumlarida, me’moriy
yodgorliklar va zamonaviy interyer dizaynlarida yashaydi. Lekin ular bizga faqat chiroyli
ko‘rinish uchungina kerakmi? Aslida, naqshlar inson o‘zligini anglashida kalit vazifasini
bajaradi.
Tadqiqot uslublari
Nazariy tahlil – naqsh va shakllarning san’at, falsafa va psixologiya nuqtayi nazaridan
o‘rganilishi. Ushbu uslub orqali naqshlarning inson tafakkuri va o‘zlikni anglashdagi o‘rni
haqida ilmiy manbalar tahlil qilinadi. Komparativ (taqqoslash) usuli – turli madaniyatlardagi
naqsh va shakllarning ramziy ma’nosi solishtirilib, ularning estetik va falsafiy ahamiyati tahlil
qilinadi. Bu usul naqsh san’atining milliy va global kontekstdagi o‘rnini tushunishga yordam
beradi. Naqsh – bu qadim orzular tilida bitilgan xat. Uni o‘qimoq uchun ko‘z emas, qalb bilan
qarash kerak. Har bir chiziq, har bir burama — bu ajdodlarimizning sukutdagi izhori, tarixning
jim ovozi. Uni anglaganlar ruhiyatda uyg‘ongan ohangni his etadi. Shuning uchun ham naqshni
anglash — bu san’atga emas, o‘zligimizga qaytishdir.
Naqshlar Fikrlash Usuli Sifatida
Tasavvur qiling, bir doira ichida joylashgan murakkab naqshni kuzatyapsiz. Sizga u oddiy
bezak bo‘lib tuyulishi mumkin, lekin aslida unda butun bir falsafiy tushuncha yashiringan.
Masalan:
Sharq naqshlari – cheksizlik va ilohiy uyg‘unlikni aks ettiruvchi ramzlar
G‘arb naqshlari – estetika va din bilan bog‘liq ma’no yuklaydigan obrazlar
Turk, arab va fors naqshlari – muqaddas geometriya asosida yaratilgan va koinotning
tartib-qoidalarini ifodalovchi tizimlar .Naqshlar inson ongi bilan bevosita bog‘liq. Ularni
tushunish orqali inson o‘z tafakkurini shakllantiradi, yangi ma’nolarni ochadi va o‘zligini anglay
boshlaydi.
Shakllar Va Ularning Falsafasi
Har bir shakl inson ongiga o‘ziga xos tarzda ta’sir qiladi. Quyidagi misollarni ko‘rib
chiqamiz:
Uchburchak – dinamiklik va rivojlanish ramzi, harakat va maqsad sari intilishni anglatadi.
Doira – mukammallik va cheksizlik timsoli, inson tafakkurida tinchlik va uyg‘unlikni
uyg‘otadi.
Kvadrat – barqarorlik, ishonchlilik va muvozanat belgisi.
Shakllar sukunatda so‘zlaydi. Uchburchak – jasoratdir, yurakdan chiqib tepalikka
intiluvchi istak. Doira – bu qalb tinchligi, borliqning abadiy aylanishi. Kvadrat esa – ishonch va
yerning sokin nafasidir. Har bir naqsh – bu ichki ovozimizga javobdir, har bir shakl –
o‘zligimizni anglash yo‘lida ko‘zga ko‘rinmas belgi. Murakkab naqshlar – tafakkurni
chuqurlashtirish va ichki dunyoga sho‘ng‘ish imkonini beradi.
Shakllarning bunday ta’siri bejiz emas. Ular qadimdan inson ongiga estetik va ma’naviy
zavq bag‘ishlab kelgan.
Minimalizm Va Naqsh: Ichki Haqiqatni Kengaytirish
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
74
Zamonaviy san’at minimalistik tamoyillarga asoslangan bo‘lsa-da, naqshlar hamon o‘z
kuchini yo‘qotmagan. Minimalizm naqshlarga yangi nigoh bilan qarash imkonini beradi:
Oshkora bo‘shliqlar – ortiqcha bezaklarsiz naqsh shaklini his etish
Kamalak ranglari o‘rniga monoxrom – naqshning shakliy mohiyatiga urg‘u berish
Tuzilmaning takrorlanishi – tafakkurning chuqurlashishiga olib keladigan vizual ritm
yaratish.
Minimalistik naqshlar orqali inson o‘z ichki dunyosiga sho‘ng‘iydi, tafakkur jarayonini
soddalashtiradi va o‘zlikni yanada teranroq anglashga o‘tadi.
Munozara
Naqsh va shakllar inson tafakkuriga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan vizual til sifatida
qaraladi. Ernst Gombrichning "The Sense of Order" asarida san’at va naqshlarning inson ongiga
ta’siri estetik va psixologik jihatdan tahlil qilingan. Uning fikriga ko‘ra, inson miyasi tartib va
uyg‘unlikni izlashga moyil bo‘lgani sababli, naqsh va geometrik shakllar bizning idrok qilish
jarayonimizga ta’sir qiladi. Bu naqshlarni faqat dekorativ element sifatida emas, balki
tafakkurni shakllantiruvchi omil sifatida ko‘rish imkonini beradi Naqshlar va Kognitiv
Qobiliyatlar. Naqshlar va Kognitiv qobiliyatlar naqshlar inson tafakkurining rivojlanishida
muhim rol o‘ynaydi. Masalan, bolalar naqshlarni ajratish va tushunish orqali vizual idrok va
mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, insonlar
murakkab vizual naqshlarni tashkil etishda va ularni idrok etishda tabiiy moyillikka ega. Bu
esa, naqshlarning inson tafakkurini shakllantirishdagi ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi.
Naqshlar va Madaniy Identifikatsiya naqshlar insonning madaniy identifikatsiyasini
shakllantirishda ham muhim vosita hisoblanadi. Turli madaniyatlarda naqshlar orqali shaxsiy
va jamoaviy identitet ifodalanadi. Masalan, tanani bezash, kiyim-kechakdagi naqshlar yoki uy-
joy bezaklaridagi ornamentlar orqali inson o‘zining madaniy mansubligini namoyon etadi. Bu
naqshlar orqali insonlar o‘zlarini jamiyatda qanday tutishlari kerakligini anglab yetadilar.
Naqshlar va Neyroestetika Neyroestetika sohasidagi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson
miyasi naqshlarni idrok etishda ma’lum neyron tarmoqlarni faollashtiradi. Bu tarmoqlar vizual
idrok, xotira va hissiyotlar bilan bog‘liq bo‘lib, naqshlar orqali insonning ruhiy holati va hissiy
tajribalari shakllanadi. Bu esa, naqshlarning inson ongiga chuqur ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi.
Shuningdek, Rudolf Arnheimning "Art and Visual Perception" kitobida vizual san’at va
naqshlarning inson ruhiy holatiga ta’siri chuqur tahlil qilingan. U shakllarning inson ongidagi
assotsiativ aloqalar orqali qanday ma’no kasb etishini o‘rganib, naqshlar va estetik idrok
o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatib beradi. Bu esa naqshlarning tasodifiy yoki shunchaki bezak
emasligini, balki ular orqali inson ongi muayyan ma’nolarni qabul qilishini isbotlaydi.
Umberto Ekoning "The Open Work" asari esa san’atning ochiq ma’noga egaligi, ya’ni har
bir tomoshabin yoki ijodkor naqsh va shakllarni o‘zicha talqin qilishi mumkinligini ta’kidlaydi.
Bu yondashuv naqsh san’ati orqali shaxsiy o‘zlikni anglash jarayoniga asos bo‘lib, har bir inson
o‘z ruhiyati va madaniyati asosida naqshlarni idrok etishini ko‘rsatadi. Naqshlar va Gestalt
Psixologiyasi Gestalt psixologiyasi prinsiplariga ko‘ra, inson miyasi vizual ma’lumotlarni yaxlit
holatda qabul qilishga intiladi. Naqshlardagi simmetriya, takrorlanish va muvozanat kabi
elementlar ongimizda tartib va uyg‘unlik hissini uyg‘otadi. Bu esa, naqshlarning inson
psixologiyasiga qanday ta’sir ko‘rsatishini tushunishda muhim omil hisoblanadi.
Ushbu yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki, naqshlar inson tafakkurining passiv qabul
qiluvchi qismi emas, balki faol idrok jarayonining bir qismi sifatida shakllanadi. Naqshlarning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
75
ramziy ma’nosi va ularning falsafiy talqini inson ruhiyatini shakllantiruvchi omillardan biri
bo‘lib, san’at orqali o‘zlikni anglashga imkon yaratadi.
Xulosa
Naqshlar – bu bezak emas, balki tafakkur va ongni shakllantiruvchi qudratli vosita. Ular
insonni ichki dunyosiga, falsafiy izlanishlarga va o‘zligini kashf etishga undaydi. Har bir
naqshda ramzlar yashirin, har bir shaklda fikr mujassam. San’at orqali inson o‘zligiga
yaqinlashadi, naqsh esa bu yo‘lda ishonchli yo‘lboshchidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gombrich, E. The Sense of Order: A Study in the Psychology of Decorative Art. – London:
Phaidon, 1979. – 411 p.
2.
Arnheim, R. Art and Visual Perception: A Psychology of the Creative Eye. – Berkeley:
University of California Press, 1974. – 508 p.
3.
Eco, U. The Open Work. – Cambridge: Harvard University Press, 1989. – 287 p.
4.
Vasarely, V. Plastic Arts and Pure Vision. – New York: George Braziller, 1969. – 160 p.
5.
Исмаилова, Д. Национальные орнаменты и их философское значение в искусстве
Средней Азии. – Ташкент: Фан, 2010. – 250 с.
6.
Джумаев, Х. Геометрические узоры и их символика в декоративном искусстве
Узбекистана. – Ташкент: Узбекистан, 2015. – 312 с.
7.
Кречмер, Э. Строение человеческого тела и его связь с искусством. – М.: Искусство,
1988. – 240 с.
8.
Worringer, W. Abstraction and Empathy: A Contribution to the Psychology of Style. –
Chicago: Ivan R. Dee, 1997. – 160 p.
9.
[21.03.2025 21:55] World Art Organization. (2022). The philosophy of patterns in art.
Retrieved from www.worldart.org
