YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANGAN HOLDA SODIR
ETILADIGAN JINOYATLARGA QARSHI KURASHDA PROKURATURA
ORGANLARINING O'RNI
Durdiboev Salimjon Maxmutjonovich
O'zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16777425
Ma’lumki so’nggi yillarda axborot texnologiyalari barcha tarmoq va sohalarni qamrab
olmoqda. Jumladan huquqni muhofaza qilish organlari hamda sohalari bo’yicha ham. Agar bu
haqida to’xtalib o’tilsa quyidagilar ma’lum bo’ladi.
Axborot texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi
kurashda prokuratura organlarining vakolatlari va funksiyalari bir qator muhim normativ-
huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Avvalo, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi 143-moddasida prokuratura
organlari qonunlarning aniq va bir xilda bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi organ
sifatida belgilangan bo‘lib, bu norma ularning umumdavlat miqyosidagi nazorat funksiyasini
mustahkamlaydi. Mazkur konstitutsiyaviy norma asosida shakllangan sohaga oid maxsus
qonunchilik esa prokuratura faoliyatining mazmuni va tartibini belgilaydi.
Xususan, 2001 yil 29-avgustda yangi tahrirda qabul qilingan O‘zbekiston
Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni prokuratura organlarining tuzilmasi,
vakolatlari, asosiy funksiyalari va ularning huquqiy asoslarini batafsil yoritadi. Ushbu qonun
prokuratura organlarining jinoyatlarni aniqlash, tergovga qadar tekshiruv ustidan nazorat,
jinoyat ishlari bo‘yicha qonuniylikni ta’minlash hamda kiberjinoyatlarga qarshi kurashdagi
roli va ishtirokini huquqiy jihatdan belgilab bergan.
Bundan tashqari, Jinoyat kodeksi va Jinoyat-protsessual kodeksida axborot
texnologiyalari bilan bog‘liq jinoyatlarning alohida turlari (masalan, kompyuter
ma’lumotlariga noqonuniy kirish, axborotni buzish, axborot vositalari orqali firibgarlik va
boshqalar), ularni tergov qilish tartibi hamda jinoiy javobgarlik choralari aniq ko‘rsatilgan. Bu
hujjatlar kiberjinoyatlarni huquqiy tasniflash va ularga nisbatan muvofiq chora ko‘rishda
asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Soha bilan bog‘liq boshqa maxsus qonunlar ham mavjud bo‘lib, ular axborot makonida
yuzaga keladigan huquqiy munosabatlarni tartibga soladi va prokuratura faoliyatiga bevosita
taalluqlidir. Jumladan, “Axborotlashtirish to‘g‘risida”, “Elektron hukumat to‘g‘risida”,
“Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”, “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida” va “Shaxsga doir ma’lumotlar
to‘g‘risida”gi
qonunlar
zamonaviy
texnologiyalar
vositasida
sodir
etiladigan
huquqbuzarliklarni aniqlash, ularning oldini olish va ularni bartaraf etishda huquqiy zamin
yaratadi.
Shuningdek, davlat rahbari tomonidan chiqarilgan farmon va qarorlar, Vazirlar
Mahkamasining tegishli qarorlari hamda Bosh prokuratura tomonidan qabul qilingan idoraviy
normativ hujjatlar ham axborot texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etiladigan
jinoyatlarga qarshi kurashishda prokuratura organlari faoliyatini takomillashtirishga xizmat
qilmoqda. Ushbu hujjatlar orqali prokuratura faoliyati zamonaviy xavf-xatarlarga
moslashtirilmoqda va kiberjinoyatlarga qarshi kurashishning huquqiy va tashkiliy
mexanizmlari takomillashtirilmoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
Shu tariqa, O‘zbekiston Respublikasida prokuratura organlarining axborot
texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashdagi faoliyati
ko‘p bosqichli va tizimli normativ-huquqiy asoslarga tayangan holda amalga oshirilmoqda. Bu
holat, bir tomondan, prokuratura faoliyatining huquqiy aniqligi va barqarorligini ta’minlasa,
boshqa tomondan, davlat axborot xavfsizligini mustahkamlashdagi muhim vosita sifatida
uning rolini oshiradi.
Mazkur huquqiy tizimning eng yuqori pog‘onasida O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi turadi. Konstitutsiyaning 143-moddasida prokuratura organlari qonunlarning
aniq va bir xilda bajarilishini nazorat qiluvchi muhim organ sifatida belgilangan. Ushbu norma
prokuratura organlarini davlat hokimiyati tizimidagi mustaqil nazorat instituti sifatida
huquqiy jihatdan asoslaydi.
Konstitutsiyaviy darajadagi ushbu yondashuv prokuratura faoliyatining barcha
sohalariga, shu jumladan, axborot texnologiyalari vositasida sodir etiladigan huquqbuzarliklar
sohasiga ham to‘laqonli tatbiq etilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Zero, zamonaviy huquqiy
davlatda qonun ustuvorligini ta’minlash nafaqat an’anaviy muhitda, balki raqamli makonda
ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi, internet tarmog‘i, elektron savdo, raqamli
to‘lov tizimlari, shaxsga doir ma’lumotlar bazalari va boshqa axborot infratuzilmalarining
keng miqyosda qo‘llanilishi natijasida bu sohalarda sodir etilayotgan jinoyatlar soni va
ko‘lami ortib bormoqda. Shu sababli Konstitutsiyada belgilangan prokuratura nazorati
raqamli makondagi huquqbuzarliklar ustidan ham to‘laqonli amalga oshirilishi zarur bo‘lgan
huquqiy ehtiyoj sifatida yuzaga chiqmoqda.
Prokuratura organlari o‘zlarining Konstitutsiyaviy vakolatlariga tayangan holda, axborot
texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etilgan jinoyatlarni aniqlash, ularning oldini olish
va qonunchilik asosida huquqiy choralarni ko‘rishda muhim rol o‘ynaydi. Shu nuqtai
nazardan,
Konstitutsiyaning
143-moddasi
1
O‘zbekiston
Respublikasida
axborot
texnologiyalari sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashishda prokuratura faoliyatining eng
muhim huquqiy poydevori hisoblanadi.
Mazkur konstitutsiyaviy norma bilan mustahkamlangan nazorat funksiyasi, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining qonuniy qo‘llanilishi ustidan doimiy va tizimli
monitoring olib borishga imkon beradi. Bunda prokuratura nafaqat jinoyat sodir etilgandan
so‘ng javobgarlik choralarini qo‘llaydi, balki profilaktik nazorat, tahliliy monitoring va boshqa
zamonaviy uslublardan ham foydalanadi.
Raqamli texnologiyalarning jadal sur’atlar bilan taraqqiy etishi, internet tarmog‘i,
elektron savdo, raqamli to‘lov tizimlari, shaxsga doir ma’lumotlar bazalari va boshqa axborot
infratuzilmalarining keng miqyosda joriy qilinishi bilan bir qatorda, bu sohalarda sodir
etilayotgan jinoyatlarning murakkabligi va ko‘lami ham ortib bormoqda. Shu sababli,
Konstitutsiyada belgilangan prokuratura nazoratining raqamli makondagi jinoyatlar ustidan
ham to‘laqonli amalga oshirilishi huquqiy zarurat sifatida yuzaga chiqadi.
Prokuratura
organlari
Konstitutsiyaviy
vakolatlariga
asoslanib,
axborot
texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etilgan jinoyatlarni aniqlash, ularning oldini olish
va qonunchilikka muvofiq ravishda huquqiy ta’sir choralarini qo‘llashda muhim rol o‘ynaydi.
Shu nuqtai nazardan, Konstitutsiyaning 143-moddasi O‘zbekiston Respublikasida axborot
1
. O‘zbekiston Respublikasi Konstituciyasi (yangi tahrir). 2023 yil 30 aprel kuni o‘tkazilgan O‘zbekiston Respublikasi
referendumida umumxalq ovoz berish orqali qabul qilingan.//
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
texnologiyalari sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashishda prokuratura organlarining faoliyati
uchun eng yuqori huquqiy poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Mazkur konstitutsiyaviy norma bilan mustahkamlangan nazorat funksiyasi, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining qonuniy qo‘llanilishi ustidan doimiy va tizimli
monitoringni amalga oshirish imkonini beradi. Bunda prokuratura nafaqat jinoyat sodir
etilganidan so‘ng javobgarlik choralarini ko‘rish bilan cheklanmaydi, balki profilaktik nazorat,
tahliliy monitoring va boshqa zamonaviy usullardan ham foydalanadi.
Demak, axborot texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etiladigan jinoyatlarga
qarshi kurashishda prokuratura organlarining huquqiy faoliyati aynan Konstitutsiyada
mustahkamlangan asosiy printsip – qonun ustuvorligi va qonunlarning bir xilda bajarilishini
ta’minlash tamoyiliga tayanadi. Bu esa ularning raqamli xavfsizlikni ta’minlashdagi roli va
mas’uliyatini yana-da orttiradi.
O‘zbekiston Respublikasida prokuratura organlarining axborot texnologiyalaridan
foydalangan holda sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashdagi faoliyati bir qator asosiy
normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilab berilgan. Ushbu huquqiy asoslarning markazida
2001-yil 29-avgustda yangi tahrirda qabul qilingan “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonun turadi.
Mazkur Qonun prokuratura organlarining faoliyat yo‘nalishlari, vazifalari va vakolatlarini
zamonaviy huquqiy tizim talablari asosida aniqlashtirib berdi.
Xususan, Qonunning 2-moddasida prokuratura organlarining asosiy vazifalaridan biri
sifatida davlat va jamiyat manfaatlarini himoya qilish belgilangan. Ushbu vazifa axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari keng joriy etilgan sharoitda ham dolzarb bo‘lib,
fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini muhofaza qilish, raqamli muhitda qonun ustuvorligini
ta’minlash, shuningdek kiberjinoyatlarga qarshi kurashish jarayonida alohida ahamiyat kasb
etadi.
“Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonun
2
prokuratura organlarining faoliyatini faqat
jinoyatchilikka qarshi kurash doirasidagina emas, balki iqtisodiy va ijtimoiy sohalardagi
qonuniylikni ta’minlash, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish kabi kengroq
kontekstdagi mas’uliyatlarini ham o‘z ichiga oladi. Bu esa, zamonaviy axborot muhitida
yuzaga kelayotgan yangi tahdidlar, xususan kiberjinoyatlar – firibgarlik, shaxsiy
ma’lumotlarni noqonuniy to‘plash va tarqatish, axborot resurslariga ruxsatsiz kirish, zararli
dasturiy vositalardan foydalanish kabilarga qarshi kurashda prokuratura organlarining rolini
kuchaytiradi.
Shuningdek, mazkur Qonunning 8-moddasida prokuratura organlariga jinoyatlarning
oldini olish, ularni fosh etish va tergov ustidan nazoratni amalga oshirish vakolati berilgan. Bu
norma bevosita axborot texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etilgan jinoyatlarga
nisbatan ham tatbiq etiladi. Prokuratura tergov harakatlarining qonuniyligini ta’minlaydi,
jinoyat ishlarining qonuniy asosda qo‘zg‘atilishini, tergov jarayonida fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquqlarining buzilmasligini nazorat qiladi. Ayniqsa, kiberjinoyatlar bo‘yicha
olib borilayotgan tergov harakatlarida – masalan, elektron firibgarlik, internet orqali
tovlamachilik, kiberhujumlar, noqonuniy kontent tarqatish hollari – prokuratura o‘zining
huquqiy nazorat mexanizmlarini to‘laqonli ishga soladi.
Shuningdek, axborot texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etiladigan jinoyatlarga
nisbatan tergov vakolatlari bilan bog‘liq normativ-huquqiy asoslar ham alohida ahamiyatga
2
O‘zbekiston Respublikasining “Prokuratura to‘g‘risida”gi Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,
www.lex.uz, 2021.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
ega. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining
3
345-moddasiga
muvofiq, 103, 103¹, 141² va 141³-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarni tergov qilish
bevosita prokuratura organlari tergovchilari vakolatiga tegishlidir. Bu esa prokuratura
organlarining kiberjinoyatlar bo‘yicha tergovga aloqador faoliyatini amaliy jihatdan
mustahkamlovchi muhim asos hisoblanadi.
Biroq amaldagi normativ-huquqiy bazani tahlil qilish shuni ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekiston
Respublikasi Bosh prokurorining 129-sonli sohaviy buyrug‘ida axborot texnologiyalaridan
foydalangan holda sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashda e’tibor qaratilishi lozim
bo‘lgan aniq yo‘nalishlar, metodologik yondashuvlar yoki sohaviy ko‘rsatmalar o‘z ifodasini
topmagan. Holbuki, kiberjinoyatlar sonining ortib borayotganligi, ularning murakkabligi,
transmilligi va yangi texnologik shakllarda namoyon bo‘layotgani prokuratura organlari
oldiga yangicha vazifalarni qo‘ymoqda. Shu bois, axborot texnologiyalaridan foydalangan
holda sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi kurashda tizimli va aniq uslubiy yo‘nalishlarni
belgilab beruvchi, sohaga ixtisoslashgan yangi sohaviy buyruqning qabul qilinishi dolzarb
ehtiyojga aylangan.
Jinoyat-protsessual qonunchilikka muvofiq, prokuror jinoyat ishi yuritilishini qonuniy
asosda tashkil etuvchi asosiy subyekt hisoblanadi. U jinoyat ishi qo‘zg‘atadi, tergovga qadar
tekshiruv materiallarini ko‘rib chiqadi, tergov harakatlariga rahbarlik qiladi hamda
tergovchilar faoliyatining qonuniyligini nazorat qiladi. Axborot texnologiyalaridan
foydalangan holda sodir etilgan jinoyatlar bo‘yicha tergov jarayonlari, odatda, yuqori texnik
tayyorgarlik va maxsus bilimlarni talab etadi. Shuning uchun, bunday holatlarda prokurorning
roli nafaqat protsessual qonunchilikka amal qilinishini ta’minlash bilan cheklanmaydi, balki
tergov harakatlarining haqqoniyligi, to‘plangan dalillarning ishonchliligi va qonuniyligi,
shuningdek shaxsiy huquq va erkinliklarning buzilmasligini kafolatlashdan iboratdir.
Shu tariqa, prokuratura organlarining axborot texnologiyalari orqali sodir etilgan
jinoyatlarga qarshi kurashishdagi faoliyati nafaqat mavjud qonunchilikka, balki amaliyotda
yuzaga kelayotgan yangi ehtiyojlar asosida ham takomillashtirilishi lozim. Bu borada
zamonaviy texnologiyalar va raqamli xavfsizlik tendensiyalarini inobatga olgan holda Bosh
prokuratura tomonidan ixtisoslashtirilgan sohaviy ko‘rsatmalar, yo‘riqnomalar va uslubiy
tavsiyalar ishlab chiqilishi maqsadga muvofiqdir.
O‘zbekiston Respublikasida axborot texnologiyalari sohasidagi huquqiy asoslarni
mustahkamlovchi muhim normativ-huquqiy hujjatlar qatoriga “Axborotlashtirish
to‘g‘risida”
4
gi, “Elektron hukumat to‘g‘risida”
5
gi qonunlar hamda “Kiberxavfsizlik
to‘g‘risida”gi Qonun loyihasi kiradi. Ular raqamli makonda axborot xavfsizligini ta’minlash,
3
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son, 17.08.2021-y., 03/21/708/0799-son,
26.08.2021-y., 03/21/711/0825-son; 17.09.2021-y., 03/21/716/0877-son, 30.10.2021-y., 03/21/726/1001-son,
07.12.2021-y., 03/21/735/1141-son; 16.02.2022-y., 03/22/754/0134-son; 14.03.2022-y., 03/22/759/0213-son,
12.04.2022-y., 03/22/762/0290-son, 24.06.2022-y., 03/22/780/0560-son; 14.03.2023-y., 03/23/822/0143-son;
15.03.2023-y., 03/23/823/0150-son; 12.04.2023-y., 03/23/829/0208-son; 27.04.2023-y., 03/23/833/0236-son;
11.05.2023-y., 03/23/841/0270-son; 27.09.2023-y., 03/23/869/0730-son; 19.01.2024-y., 03/24/899/0048-son;
28.02.2024-y., 03/24/915/0160-son; 21.09.2024-y., 03/24/963/0735-son; 05.10.2024-y., 03/24/971/0777-son;
10.10.2024-y., 03/24/974/0804-son; 22.10.2024-y., 03/24/978/0835-son; 28.10.2024-y., 03/24/984/0860-son;
15.11.2024-y., 03/24/997/0923-son; 21.11.2024-y., 03/24/1003/0943-son; 05.12.2024-y., 03/24/1009/1004-son;
29.01.2025-y., 03/25/1022/0083-son; 21.02.2025-y., 03/25/1033/0164-son; 26.02.2025-y., 03/25/1038/0188-son;
26.03.2025-y., 03/25/1050/0276-son
4
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son; 11.09.2024-y., 03/24/959/0698-son
5
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son; 21.09.2024-y., 03/24/964/0736-son
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
61
davlat boshqaruvida zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, fuqarolarga ko‘rsatiladigan
xizmatlarning samaradorligini oshirishga qaratilgan kompleks huquqiy mexanizmlarni o‘z
ichiga oladi.
Xususan, “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonun axborot resurslaridan samarali
foydalanish, ularni himoya qilish, shuningdek davlat organlari hamda fuqarolar va yuridik
shaxslarning axborot texnologiyalaridan foydalanishdagi huquqlari va majburiyatlarini
belgilab beradi. “Elektron hukumat to‘g‘risida”gi Qonun esa davlat boshqaruvi sohasida
ochiqlik, shaffoflik va fuqarolarga ko‘rsatiladigan xizmatlarda samaradorlikni ta’minlashga
xizmat qiluvchi asosiy normativ asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, “Kiberxavfsizlik
to‘g‘risida”gi Qonun loyihasi O‘zbekiston axborot makonini kiberxavf va kiberjinoyatlardan
himoya qilish bo‘yicha davlat siyosatining huquqiy asosini shakllantirishga qaratilgan bo‘lib,
unda axborot tizimlari va resurslari, shaxsiy ma’lumotlar, davlat sirlari va boshqa muhim
axborotlarni himoya qilish bo‘yicha kompleks choralar nazarda tutilgan.
Mazkur qonunlar va normativ hujjatlarning amalda samarali va sifatli ijro etilishini
ta’minlashda prokuratura organlari markaziy nazorat vakolatini amalga oshiradi. Prokuratura
axborot xavfsizligi va qonuniylik tamoyillarini ta’minlash maqsadida axborotlashtirish
sohasidagi faoliyatni tizimli ravishda o‘rganadi va tahlil qiladi. Xususan, davlat va nodavlat
subyektlari tomonidan axborot texnologiyalaridan foydalanishda qonun talablari va
belgilangan majburiyatlarga rioya qilinishi ustidan doimiy nazorat o‘rnatadi.
Bundan tashqari, prokuratura elektron hujjat aylanishi, raqamli identifikatsiya, shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish, davlat axborot resurslariga ruxsatsiz kirish holatlarini aniqlash
va bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar yuzasidan baholovchi va tahlil qiluvchi faoliyat
olib boradi. Bu orqali prokuratura axborot texnologiyalari sohasidagi qonunbuzarliklarni
aniqlash, ularning oldini olish, aybdor shaxslarni javobgarlikka tortish va buzilgan
huquqlarning tiklanishini ta’minlashda muhim konstitutsiyaviy institut sifatida harakat qiladi.
