YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
PIKIR BILDIRIW HÁM GÁPLERDIŃ AKTUAL HÁM GRAMMATIKALIQ
BÓLINIWINIŃ ÓZ ARA TÁSIRI HAQQINDA
Mangitbaeva Zayfun Uzakbaevna
Tayanısh doktorant. Ózbekstan Respublikası
Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-
izertlew institutı
https://doi.org/10.5281/zenodo.16752443
Annotaciya:
Maqalada kóp komponentli baylanısqan qospa gáplerdiń túrkiy tiller
sintaksisindegi ornı hám úyreniliw dárejesi tallanǵan. Avtor túrkiy tillerde túrli atamalar
menen atalatuǵının, olardıń dúzilisi jaǵınan hár qıylı bolıwın, komponentler arasındaǵı mánilik
hám grammatikalıq baylanıslardı, dánekerlewshi ózgesheliklerin tallap, olardıń ulıwmalıq hám
ayırmashılıq táreplerin kórsetedi. Hár bir tildegi izertlewlerden mısallar keltirilgen halda,
túrkiy tiller arasındaǵı lingvistikalıq uqsaslıqlar hám ayırmashılıqlar ashıp berilgen.
Tayanish sózler:
pikir bildiriw, qospa gáp, baylanısqan qospa gáp, túrkiy tiller, sintaksis,
baylanıstırıwshı, semantikalıq baylanıs, gáp strukturası.
Gáptiń túrli aspektlerin qatań túrlerge ajıratıw hár túrli qıyınshılıqlardı keltirip shıǵardı,
bul ulıwma lingvistikalıq aspektler menen, atap aytqanda, gápler ortasındaǵı jaqın baylanıstı
tastıyıqladı. B. Yu. Norman bul boyınsha ádil pikir bildirdi: «... sintaksisti «konstruktiv» hám
«kommunikativ» sintaksis dep anıq bóliw sintaksistlerge hám tawsılmaytuǵın diskussiyalarǵa
sebep bolıp xızmet etedi». [1.8].
V. M. Solncev gáplerdiń aktual hám grammatikalıq bóliniw máselesin kóre otırıp, onıń
házirgi sintaksislik izertlewlerde sáwleleniw máselesin islep shıǵadı: «Bir tárepten, sintaksislik
analiz ushın tiykarınan ele de gáptiń formal-grammatikalıq bóliniw máselesi hám onıń aǵzaları
dep atalıwshı gáp bóleklerin anıqlaw máselesi bolıp tabıladı. Basqa tárepten, sintaksislik
analizge gáptiń aktual bóliniwi hám onıń grammatikalıq bóliniw menen baylanısı máselesiniń
ol yáki bul sheshimi kóp tásir kórsetip atır... Eger dáslep gáptiń aktual bóliniwi bir gáptegi túrli
sheshimlerdi anıqlaw dep túsiniletuǵın bolsa hám sonıń menen birge aktual bóliniw gáptiń
arnawlı bóliniwi retinde kórip shıǵılsa, keyinirek aktual bóliniw haqıyqıy grammatikalıq
bóliniw menen barǵan sayın óz ara baylanısa basladı. Aktual bóliniw járdemi menen gáplerdiń
arnawlı strukturalıq túrlerin, mısalı, temalı gáplerdi anıqlawǵa háreket etip atır. Basqasha
aytqanda, aktual bóliniw degende gáptiń grammatikalıq qurılısın anıqlaw quralı retinde
túsiniledi» [2. 4].
Aktual bóliniwdi grammatikalıq bóliniwge qarama-qarsı qoyıw strukturalıq hám
kommunikativlik sintaksis ortasındaǵı óz-ara tásirdiń túrli formalarınıń xarakteristikası menen
almastırıldı. Sintaksislik qubılıslardı úyreniwdegi bunday jantasıwdıń ústinlik tárepi kóplegen
izertlewler menen dáliyllengen.
Gáptegi sintaksislik, semantikalıq, kommunikativlik baylanıs hám múnásibetlerge
obyektiv baha bermesten, onıń wazıypasın atqarıp atırǵan tekst penen sırtqı baylanısların
esapqa almastan turıp, gápti hár tárepleme hám tolıq úyreniw múmkin emes. Semantikalıq-
sintaksislik baylanıslar hám munasábetler tek formal hám kommunikativ jobalardıń mánislerin
esapqa alǵan halda dúziliwi múmkin, gápti sintaksislik birlik, kommunikativlik retinde úyreniw
kerek.
Gáplerdi kompleksli úyreniw maqsetinde gáplerdiń grammatikalıq hám aktuallıq bóliniw
aspektlerine tiyisli óz ara tásir etiwshi mánileri «mexanizmin» kórip shıǵamız.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
24
Gáptiń grammatikalıq analizi ushın «gáp aǵzası», «sintaksislik funkciya», «sózlerdiń hám
qospa gáptiń bólekleriniń sintaksislik baylanısı», «predikativ birlik» hám basqa da túsinikler
kerek boladı.
Sózlerdiń sintaksislik baylanısı olardıń grammatikalıq qásiyetleri menen sóz shaqabına
baylanıslılıǵı menen anıqlanadı. Ápiwayı gáp qurılısındaǵı sintaksislik baylanıslar sózlerdiń óz
ara baylanısı hám kómekshi sózler menen óz-ara qatnası, sóz forması, olardıń jaylasıw ornına
qarap, intonaciya arqalı júzege keledi. Qospa gáplerde hár túrli dánekerlerdiń, dánekerlik
birikpelerdiń, bóleklerdiń jaylasıw tártibi, tolıqlıǵı/tolıq emesligi, bóliniwi/bólinbewi,
májbúriy/ıqtıyarıylıǵı ózgesheliklerine kóre qospa gáplerde sintaksislik baylanıslar hám
bólekleri arasındaǵı óz- ra baylanıs ámelge asırıladı.
Gápler ishinde hár túrli sintaksislik baylanıslar payda bolıp, sózlerdiń ápiwayı gáptegi
sintaksislik wazıypasın hám (obyekt, subyekt, adresat hám basqalardıń) funkcional mánisin
belgileydi. Arnawlı bir funfkciya hám wazıypalıq mánige iye bolǵan sózler gáp aǵzasına, gáptiń
grammatikalıq strukturasınıń komponentine aylanadı. Gáp aǵzalarınıń sanı, eger olar bir
sintaksislik wazıypanı atqarsa, sózler yamasa sóz toparları tárepinen alınǵan sintaksislik
funkciyalar sanına sáykes keledi.
Qospa gápte onıń bólimleri arasındaǵı baylanıslar gáptiń grammatikalıq mánisi retinde
túsiniledi. Bul múnásibetler sóz birikpelerinde (baǵınıńqı hám dizbeklewshi) kórsetilgen
múnásibetlerge tiykarlanadı - atributiv, obyektiv, pısıqlawıshlıq; baylanıstırıwshı -sanaq,
bóliwshi hám basqalar - zárúrli parqı menen, biraq olar qospa gáp bólekleriniń predikatları
múnásibetleri menen qatlamlanadı, bul onıń grammatikalıq mánileri sheńberin sezilerli
dárejede keńeytiredi hám quramalılastıradı.
Til biliminde ulıwma tán alınǵan anıqlamaǵa kóre, qospa gáp komponentleri belgili bir
dúzilislik-semantikalıq ózgerislerge ushıraǵan jay gápler – predikativ birlikler bolıp esaplanadı.
Bunday gáp semantikası komponentler arasındaǵı baylanıstı hám mánilik qatnaslardı
sáwlelendiredi.
Qospa gáptiń anıqlamasında eń aldı menen gáptiń sırtqı belgileri (predikativlik) emes, al
gáp komponentleri arasındaǵı sintaksislik qatnaslar sáwleleniwi tiyis. Qospa gáp jay gápke
salıstırǵanda kúshlirek kontekstual xarakterge iye boladı hám bul komponentler subyektleri
arasındaǵı semantikalıq qatnaslar arqalı belgilenedi. [3.21]
Sintaksislik konstruktsiyalar, olardaǵı sintaksislik baylanıslar hám múnásibetler,
teksttegi atqaratuǵın xızmetlerine baylanıslı tartıslı máselelerdi sheshiw procesinde
sintaksislik konstrukciyalardıń strukturalıq, semantikalıq hám kommunikativlik qásiyetlerin
esapqa alıw kerek. Kóplegen sintaksislik hádiyselerge, atap aytqanda, til hám sóylew birligi
retindegi gáplerge obyektiv baha beriw, eger sintaksislik obyektlerdi úyreniwge olardıń
dárejeleriniń óz ara tásiri kóz-qarasınan jantassaq múmkin boladı.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Норман Б.Ю. Синтаксис речевой деятельности. Простое предложение: Автореф. дис.
... д-ра филол. наук. Минск, 1983.
2.
Солнцев В.М. Грамматическая структура и актуальное членение предложения //
Восточное языкознание: грамматическое и актуальное членение предложения. М., 1984.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
25
3.
Альниязов А. Ҳозирги қорақалпоқ тилидаги боғланган қўшма гапларнинг
функционал-семантик таҳлили. Фил.фан.докт.автореф. –Нукус: 2020.
4.
Dáwletov A., Dáwletov M., Qudaybergenov М. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili. Sintaksis. –
Nókis: 2009.
5.
Нажимов А. Ҳəзирги қарақалпақ тили Синтаксис. –Нөкис: «Қарақалпақстан» 1990.
