YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
99
BOSHLANG‘ICH SINFDA ARIFMETIK AMALLARNI O‘QITISHDA
INNOVATSION PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR VA INTERAKTIV
USULLARNING SAMARADORLIGI: NAZARIY VA AMALIY TAHLIL
Ikromova Sevinch Elniyoz qizi
Buxoro davlat pedagogika instituti 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16810017
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda arifmetik amallarni o‘rgatish
jarayonini optimallashtirishda pedagogik texnologiyalar va interaktiv usullarning o‘rni tahlil
qilingan. Tadqiqotda arifmetik amallarni o‘qitishning anʼanaviy va zamonaviy yondashuvlari
qiyosiy o‘rganilib, o‘quvchilarning bilish faoliyatini rivojlantirishga xizmat qiladigan samarali
metodlar taklif etilgan. Maqolada, ayniqsa, interaktiv o‘yinlar, muammoli vaziyatlar yaratish va
axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali o‘quvchilarning matematikaga bo‘lgan
qiziqishini oshirish yo‘llariga eʼtibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Arifmetik amallar, pedagogik texnologiya, interaktiv usullar, boshlang‘ich
taʼlim, "aqliy hujum", "kublar usuli", raqamli taʼlim, STEAM.
Bugungi kunda taʼlim sohasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar
Oʻzbekistonning kelajagi uchun mustahkam poydevor yaratmoqda. Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev taʼlim tizimining har bir bo‘g‘iniga, ayniqsa, maktab taʼlimiga katta eʼtibor qaratib,
shunday deganlar: "Najot – taʼlimda, najot – tarbiyada, najot – bilimda. Chunki, barcha ezgu
maqsadlarga bilim va tarbiya tufayli erishiladi."
1
Bu chuqur mazmunli fikr zamonaviy taʼlim
tizimining asosiy g‘oyasini, yaʼni bilimli va tarbiyali avlodni voyaga yetkazish mamlakat
taraqqiyoti uchun asosiy shart ekanligini anglatadi.
Boshlang‘ich taʼlimda matematika fani oʻquvchilarga nafaqat aniq bilimlar berish, balki
ularda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va hayotiy koʻnikmalarni shakllantirishda muhim
poydevor vazifasini oʻtaydi. Arifmetik amallarni oʻzlashtirish esa matematik tafakkurni
rivojlantirishning dastlabki va eng muhim bosqichidir. Anʼanaviy taʼlim metodlari baʼzan
oʻquvchilarda matematikaga nisbatan qiziqishni susaytirishi mumkin. Shu bois, dars jarayoniga
innovatsion pedagogik texnologiyalar va interaktiv usullarni tatbiq etish dolzarb ahamiyat kasb
etadi. Ushbu maqolaning maqsadi, arifmetik amallarni oʻqitishda zamonaviy usullarning
samaradorligini nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilish, shuningdek, amaliyotda qoʻllash uchun
aniq tavsiyalar berishdan iborat.
1. Arifmetik amallarni o‘qitishning metodik asoslari: Nazariya va amaliyot uyg‘unligi
Boshlang‘ich sinflarda arifmetik amallarni oʻqitish, oʻquvchilarda mavhum
tushunchalarni konkretlashtirishdan boshlanadi. Bu jarayon oddiy sanashdan murakkab
hisoblashlarga bosqichma-bosqich oʻtishni nazarda tutadi. Dastlab, oʻquvchilar qoʻshish va
ayirish amallarini real obyektlar, masalan, oʻyinchoqlar, sanash tayoqchalari yoki mevalar
yordamida oʻrganadilar. Bu ularda sonning tarkibi va amallarning mohiyati haqida aniq
tasavvur shakllantirishga yordam beradi.
* Amaliy misol: "Qoʻshish" mavzusini oʻrganishda oʻqituvchi oʻquvchilarga 3 ta qizil va 2
ta yashil olma beradi. Soʻngra, "Jami nechta olma bor?" degan savol orqali 3 + 2 = 5 ifodasini
1
Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 29-dekabr, 2020 yil.
https://president.uz/uz/lists/view/4057
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
amaliy jihatdan isbotlaydi. Bu usul bolaning mantiqiy fikrlashini rivojlantirib, matematik
amallarni yodlashdan koʻra tushunib olishiga xizmat qiladi.
* Ko‘paytirish amali: Ko‘paytirishni o‘rgatishda qo‘shishning takrorlanishi g‘oyasini
tushuntirish muhim. Masalan, "3 ta qatorda 4 tadan olma bor. Hammasi bo‘lib nechta?" degan
savol orqali o‘quvchilarga 4+4+4 = 12 va 3 x 4 = 12 ekanligini anglatish mumkin.
Bu metodik yondashuv o‘quvchining shaxsiy bilish faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan
boʻlib, ularda mustaqil ish yuritish, oʻzini oʻzi nazorat qilish va baholash kabi koʻnikmalarni
shakllantiradi.
2. Pedagogik texnologiyaning taʼlim jarayonidagi oʻrni. Pedagogik texnologiya — bu taʼlim
jarayonini samarali tashkil etishga xizmat qiluvchi tizimli yondashuvdir. Uning mohiyati
oʻquvchilarning faol ishtirokini taʼminlash, ularda mantiqiy fikrlash va ijodiy yondashuvni
rivojlantirishdan iborat. Taʼlim jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qoʻllash
orqali oʻqituvchi anʼanaviy maʼruzachi rolidan murabbiy va yoʻnaltiruvchi roliga oʻtadi.
* Amaliy misol: "Qoʻshish va ayirish" darsida oʻqituvchi interfaol doska yoki proyektor
yordamida matematik oʻyinni tashkil qilishi mumkin. Bu oʻyinda oʻquvchilar raqamlarni
belgilangan joyga toʻgʻri joylashtirishlari yoki masalalarni tezda yechishlari talab etiladi.
Natijalar darhol ekranda namoyish etiladi, bu esa oʻquvchilarda musobaqa ruhini uygʻotib,
darsga boʻlgan qiziqishini oshiradi.
Pedagogik texnologiyalar, shuningdek, turli dasturlar va ilovalar yordamida
oʻquvchilarning oʻzlashtirish darajasini kuzatish va individual yondashuvni qoʻllash imkonini
beradi. Masalan, agar bir oʻquvchi koʻpaytirishni tushunishda qiynalsa, oʻqituvchi unga alohida
takroriy mashgʻulotlar yoki raqamli oʻyinlar orqali yordam bera oladi.
3. Interaktiv usullar va ularning amaliy qoʻllanilishi: Dars samaradorligini oshirish
mexanizmlari
Interaktiv usullar taʼlim jarayonini jonlantirib, uni bir tomonlama (oʻqituvchidan
oʻquvchiga) jarayondan ikki tomonlama (oʻqituvchi-oʻquvchi-oʻquvchi) muloqotga aylantiradi.
Bu usullar oʻquvchilarga oʻz fikrlarini erkin ifodalash, boshqalarning gʻoyalarini tinglash va
birgalikda yechim topish imkonini beradi.
* "Aqliy hujum" (Brainstorming): Bu usul murakkab masalalarni yechishda juda samarali.
Misol uchun, "Jami 30 ta olma bor. Ularni 6 ta bolaga qanday qilib teng boʻlib berish mumkin?"
degan muammoli savolni oʻrtaga tashlab, oʻquvchilardan turli variantlarni (masalan, 30:6,
5+5+5+5+5+5) topish soʻraladi.
* "Kublar usuli" (Cubes): Bu usul oʻquvchilarning tanqidiy fikrlashini rivojlantiradi.
Kubning har bir tomoniga savollar yoziladi: "Tasvirlang", "Taqqoslang", "Yozing", "Analiz
qiling", "Qoʻllang", "Baholang". Oʻquvchi kubni tashlaganda tushgan tomonidagi savolga javob
beradi. Misol uchun, "Yozing" tomoni tushsa, "24 sonini hosil qilish uchun qoʻllash mumkin
boʻlgan amallarni yozing" degan savol beriladi.
* "Juftlikda ishlash": Bu usul kichik guruhlarda hamkorlikni rivojlantiradi. Oʻqituvchi har
bir juftlikka alohida topshiriq berishi mumkin. Masalan, bir oʻquvchi misol tuzadi, ikkinchisi uni
yechadi, soʻngra rollar almashinadi. Bu jarayon oʻquvchilarni masʼuliyatli boʻlishga oʻrgatadi.
Bu usullar oʻquvchilarni passiv tinglovchidan faol ishtirokchiga aylantiradi, oʻz-oʻzini
nazorat qilish va oʻrganishga boʻlgan motivatsiyasini oshiradi.
Boshlangʻich maktabda arifmetik amallarni oʻqitish taʼlim tizimining muhim
poydevoridir. Bu jarayonni samarali tashkil etish uchun anʼanaviy metodlarni innovatsion
pedagogik texnologiyalar va interaktiv usullar bilan uygʻunlashtirish zarur. "Aqliy hujum",
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
"juftlikda ishlash", raqamli oʻyinlar va axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali
oʻquvchilarda matematikaga boʻlgan qiziqish ortadi, ularning bilish faoliyati rivojlanadi. Bu esa
oʻz navbatida, ularda kelajakda murakkabroq matematik tushunchalarni oʻzlashtirish uchun
mustahkam zamin yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sh.M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 29-dekabr,
2020 yyil
http://president.uz/uz/lists/view/4057
2.
Gafurova M.A., Polvanova M. Boshlangʻich maktabda arifmetik amallar ustida ishlash.
International Journal of Advance Scientific Research. 2024. Vol 04, Issue 12-2024. Pages 60-63.
3.
L.P.Stoylova, A.M.Pishkalo. Boshlang‘ich matematika kursi asoslari. – T.: O‘qituvchi 1991.
– 336 b.
4.
I.I.Ibragimov. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilish faoliyatini shakllantirishning didaktik
asoslari. – 336 b.
5.
M.E.Jumayev, Z.G.Tadjieva. Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi. (O‘O‘Y
uchun darslik) T.: “Fan va texnologiya” 2005-y. 10 b.
6.
V.V.Danilova. “Matematicheskaya podgotovka detey v doshkolnix uchrejdeniyax”. M.,
1987 y.
7.
Ped.fan.doktori Ilmiy darajasi uchun yozilgan avtoreferat. - T.: 2005. - 40 b.
