YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
87
DUNYO MAMLAKATLARIDA KRIMINOGEN VAZIYATNI PROGNOZLASH
SOHASIDA AMALGA OSHIRILAYOTGAN O‘ZGARISHLAR VA YANGILIKLAR
Ismatov Olimjon Shuxrat o‘g‘li
Adliya vazirligi huzuridagi Yuridik kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish
instituti, Xalqaro hamkorlik va loyihalar bo‘limi bosh mutaxassisi
E-mail: olimjonismatov671@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16793602
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola kriminogen vaziyatni prognozlashda statistik modellarning
samaradorligini O‘zbekiston hamda xorijiy davlatlar qonunchiligi va amaliyotida
kuzatilayotgan o‘zgarishlar hamda yangiliklar yuzasidan ma’lumot berib o‘tiladi. O‘zbekistonda
mahalla tizimi va “Xavfsiz shahar” loyihasi kriminogen omillarni aniqlashda samaradorligi
hamda AQShda “PredPol” va “HunchLab” dasturlari yuzasidan ma’lumotlar hamda boshqa
davlatlar tajribalari tahlil qilinadi. Shu bilan bir qatorda, ushbu maqolada xorijiy davlatlar
amaliyotida mavjud zamonaviy tajribalarni O‘zbekiston qonunchiligiga joriy etish masalasi
ko‘rib chiqiladi.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматривается эффективность статистических моделей в
прогнозировании криминогенной ситуации с учётом изменений и нововведений,
наблюдаемых в законодательстве и практике Узбекистана и зарубежных стран.
Анализируется роль махаллинской системы и проекта «Безопасный город» в выявлении
криминогенных факторов в Узбекистане, а также представлена информация о
программах «PredPol» и «HunchLab» в США и опыте других государств. Кроме того, в
статье рассматривается вопрос внедрения современных зарубежных практик в
законодательство Узбекистана.
ANNOTATION
This article examines the effectiveness of statistical models in forecasting the
criminogenic situation, taking into account the changes and innovations observed in the
legislation and practice of Uzbekistan and foreign countries. It analyzes the effectiveness of the
mahalla system and the “Safe City” project in identifying criminogenic factors in Uzbekistan, as
well as provides information on the “PredPol” and “HunchLab” programs in the United States
and the experiences of other countries. In addition, the article addresses the issue of
introducing modern foreign practices into the legislation of Uzbekistan.
Jinoyatchilikni kriminogen prognozlash, jinoyat sodir etilishidan oldin uning oldini olish,
jamiyat va davlat manfaatlariga zarar yetkazuvchi omillar yuzaga kelishidan oldin uni bartaraf
etish muhim hisoblanadi. Zero, barchamizga ma’lumki, jinoyatni vujudga kelishidan oldin uning
oldini olish jamiyatda jinoyatchilikni kamaytirishning eng samarali usullaridan hisoblanadi.
Shu sababli, nafaqat O‘zbekistonda balkim butun dunyo mamlakatlarida jinoyatchilikni
kamaytirish yuzasidan bir qator islohotlar amalga oshirilib kelinmoqda.
Jumladan, O‘zbekistonda jinoyatchilik tendensiyalarini aniqlash uchun statistik tahlil,
ijtimoiy sabablarni ochib berish uchun esa sotsiologik tadqiqotlar qo‘llaniladi. Ichki ishlar
vazirligi tomonidan yig‘ilgan statistik ma’lumotlar vaqt seriyalari tahlili va regressiya modellar
orqali tahlil qilinadi. Masalan, shahar hududlarida o‘g‘rilik jinoyatlari mavsumiy o‘zgarishlari
statistik tahlil orqali aniqlanmoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
88
2016-yildan boshlab “Xavfsiz shahar” loyihasi doirasida videokuzatuv tizimlari, biometrik
identifikatsiya va ma’lumotlarni tahlil qilish tizimlari qo‘llanilmoqda, bu prognozlash
samaradorligini oshirdi. Masalan, Toshkent shahrida videokuzatuv tizimlari o‘g‘rilik
jinoyatlarini kamaytirishga yordam berdi.
“Xavfsiz mahalla” dasturi orqali yoshlar orasidagi jinoyatchilikni kamaytirish maqsadida
ta’lim va sport tadbirlari tashkil qilinmoqda. Masalan, mahallalarda sport musobaqalari
yoshlarning deviant xulq-atvorini kamaytirishga xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi va boshqa huquqiy hujjatlar prognozlashning
huquqiy asoslarini ta’minlaydi, jinoyat turlarini tasniflash va statistik ma’lumotlarni yig‘ishda
muhim rol o‘ynaydi.
Biroq, mahalliy tajribada cheklovlar ham mavjud. Sun’iy intellekt va Big Data kabi ilg‘or
texnologiyalarning to‘liq joriy etilmaganligi, malakali mutaxassislarning yetishmasligi va
ma’lumotlar shaffofligining cheklanganligi muhim muammolar sifatida qolmoqda. Masalan,
kiberjinoyatlarni prognozlashtirish uchun maxsus metodologiyalarning yetishmasligi bu
sohada rivojlanishni sekinlashtirmoqda.
Xorijiy davlatlarda, xususan, AQSh, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Germaniya va Singapurda
jinoyatlarni prognozlashtirish sohasida qo‘llaniladigan usullar zamonaviy texnologiyalar, ilmiy
metodologiyalar va ijtimoiy profilaktika dasturlarining muvaffaqiyatli integratsiyasiga
asoslanadi.
AQShda “PredPol” dasturi sun’iy intellekt va Big Data yordamida jinoyatlarning “issiq
nuqtalarini” aniqlashda katta muvaffaqiyat qozondi. Bu dastur Los-Anjelesda o‘g‘rilik va
zo‘ravonlik jinoyatlarini 7-10% ga kamaytirishga yordam berdi. Bundan tashqari, jamoaviy
politsiya (community policing) usullari Chikagoda yoshlar orasidagi zo‘ravonlik jinoyatlarini
kamaytirishda samarali bo‘ldi.
Buyuk Britaniyada “Youth Justice Board” tashkiloti yoshlar orasidagi jinoyatchilikni
kamaytirishda muvaffaqiyatli bo‘lib, Londonda pichoqbozlik jinoyatlari 15% ga kamaydi.
Sotsiologik tadqiqotlar iqtisodiy tengsizlik va migratsiyani jinoyatchilikning asosiy omillari
sifatida aniqlab, profilaktik choralar ishlab chiqishda muhim rol o‘ynadi.
Yaponiyada “Koban” tizimi mahalliy politsiya bo‘linmalari orqali jamoaviy nazoratni
ta’minlab, Tokioda o‘g‘rilik va zo‘ravonlik jinoyatlarini 25% ga kamaytirdi. Jamoaviy mas’uliyat
madaniyati jinoyatchilikning ijtimoiy sabablarini bartaraf etishda muhim omil bo‘ldi .
Germaniyada “INPOL” ma’lumotlar bazasi jinoyatlarni real vaqtda monitoring qilishda
samarali bo‘lib, Berlin shahrida o‘g‘rilik jinoyatlarini aniqlashda 18% ga samaradorlikni
oshirdi. Kiberjinoyatlarni prognozlashtirishda Interpol bilan hamkorlik 10% ga samaradorlikni
oshirdi.
Singapurning “Smart Nation” loyihasi sun’iy intellekt va videokuzatuv tizimlari
yordamida o‘g‘rilik jinoyatlarini 20% ga kamaytirdi. Qat’iy ijtimoiy nazorat tizimlari mol-
mulkka qarshi jinoyatlarni 10% ga kamaytirishga yordam berdi.
Xorijiy tajribalar statistik tahlil, sotsiologik tadqiqotlar va zamonaviy texnologiyalarni
muvaffaqiyatli birlashtirib, jinoyatchilikni kamaytirish, ijtimoiy muammolarni erta aniqlash va
kiberjinoyatlarga qarshi kurashda katta yutuqlarga erishdi. Masalan, AQShda kiberjinoyatlarni
aniqlashda sun’iy intellekt tizimlari samarali bo‘lsa, Buyuk Britaniyada videokuzatuv tizimlari
o‘g‘rilik jinoyatlarini aniqlashda 20% ga samaradorlikni oshirdi.
O‘zbekistonning mahalliy tajribasi va xorijiy tajribalar o‘rtasida muhim o‘xshashliklar va
farqlar mavjud. O‘xshashliklar orasida jamoaviy nazoratning muhimligi alohida ajralib turadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
89
Masalan, O‘zbekistonning mahalla tizimi Yaponiyaning “Koban” tizimi bilan o‘xshash bo‘lib,
ikkalasi ham ijtimoiy muammolarni erta aniqlash va profilaktik choralar ko‘rishda jamoaviy
mas’uliyatga tayanadi. Ikkala tizim ham mahalliy aholi bilan yaqin hamkorlik qilib, kriminogen
vaziyatni monitoring qilishda samarali.
Biroq, farqlar ham sezilarli. Xorijiy davlatlarda zamonaviy texnologiyalar, xususan, sun’iy
intellekt va Big Data kengroq qo‘llaniladi. Masalan, AQShning “PredPol” dasturi va Singapurning
“Smart Nation” loyihasi jinoyatlarni real vaqtda monitoring qilish va aniqlikda prognoz qilishda
O‘zbekistonning “Xavfsiz shahar” loyihasidan ancha oldinda.
Xulosa qilib aytganda, xorijiy davlatlarda mavjud zamonaviy jinoyatchilikni oldini olish
dasturlarini va zamonaviy texnologiyalarni O‘zbekiston amaliyotiga joriy etish choralarini
ko‘rish lozim hisoblanadi. Bu orqali jamiyatda jinoyatchilikni kamaytirish, fuqarolarning
huquqlarini ta’minlashda muhim qadam desak mubolag‘a bo‘lmaydi.
Xorijiy tajribalar O‘zbekiston uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, ijtimoiy
profilaktika dasturlarini rivojlantirish, ma’lumotlar bazasini raqamlashtirish va jamoaviy
nazoratni takomillashtirish bo‘yicha muvaffaqiyatli o‘rnak bo‘la oladi. Kelajakda sun’iy
intellektning kengayishi, xalqaro hamkorlikning kuchayishi va axloqiy muammolarni hal qilish
bu tajribalarni yanada rivojlantiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining «Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida»gi qonun;
2.
«Jinoyat va jinoyat-protsessual qonunchiligi tizimini tubdan takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida»gi qaror;
3.
Аванесов Г.А. Криминологиya. Прогностика. Управление. - Горкий, 1976;
4.
Клейменов М.П. Уголовно-правовое прогнозирование;
5.
Горшенин Л.Г. Криминалистическое прогнозирование. - М, 1990.- Деп. в ГИЦ МВД
РФ, № 500 ДД. 1990. С AS;
6.
См.: Мусеибов А.Г. Теоретические основы методики предупреждениya
преступлений. - Дис.... д-ра юрид. наук: 12.00.08. М., 2003;
7.
Bayley D.H., Police for the Future, Oxford University Press, 1994.
