YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
80
MAXSUS EHTIYOJLI BOLALARGA CHET TILLARINI O‘RGATISH METODIKASI
Matchanova Diloram Karimovna
30 IDUM Ingliz tili o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16791730
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maxsus ehtiyojli bolalarga chet tillarini o‘rgatish
jarayonining metodik asoslari yoritilgan. Tadqiqotda turli toifadagi maxsus ehtiyojli
bolalarning psixologik-pedagogik xususiyatlari hisobga olingan holda, ularning individual
rivojlanish darajasiga moslashtirilgan o‘quv strategiyalari va interfaol uslublar tahlil qilingan.
Chet tilini o‘zlashtirish jarayonida multimodal yondashuv, differensial va inkluziv ta’lim
metodlari, shuningdek, axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning
samaradorligi ilmiy asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
chet tillarini o‘qitish metodikasi, inkluziv ta’lim, kommunikativ
kompetensiya, multimodal yondashuv, differensial yondashuv, motivatsiya.
Kirish.
Global kommunikatsiya, xalqaro mehnat bozori va raqamli madaniyatning jadallashuvi
chet tillarini bilishni har qachongidan muhim ko‘rsatkichga aylantirdi. Bu ehtiyoj barcha bolalar
uchun, jumladan maxsus ehtiyojli bolalar (MEB) uchun ham teng darajada dolzarbdir. Inklyuziv
ta’lim konsepsiyasi ta’limni “moslashish” emas, balki “moslashtirish” jarayoni sifatida talqin
etadi: o‘quvchi qanday bo‘lsa, o‘sha holatda sifatli ta’lim olishi kerak. Demak, chet tili o‘qitish
metodikasi ham MEBning kognitiv, hissiy-irodaviy, sezgi-idrok, nutqiy va ijtimoiy
xususiyatlarini hisobga olgan holda qayta ko‘rib chiqilishi, didaktik tizim darajasida
moslashtirilishi lozim.
Maxsus ehtiyojli bolalar kontingenti bir xil emas: eshitishida yoki ko‘rishida nuqsoni
bo‘lganlar, aqliy rivojlanishida orqada qolishi bor o‘quvchilar, AChB (autistik spektr buzilishi)
bo‘lgan bolalar, disleksiya va diqqat yetishmovchiligi (DEHB) kabi o‘quv qiyinchiliklariga ega
bo‘lganlar, motor cheklovlari bo‘lganlar — bularning har biri chet tilini o‘zlashtirishda turlicha
to‘siqlarga duch keladi. Shu sababli “yagona metod” o‘rniga differensial yondashuv, ya’ni
o‘quvchining individual ehtiyojlariga moslashtirilgan mazmun, jarayon va baholash
mexanizmlarini loyihalash zarur. Vygotskiy ta’kidlagan “yaqin rivojlanish zonasi” g‘oyasi aynan
shu yerda amaliy mazmun kasb etadi: o‘qituvchi mos tayanch (scaffolding) vositalari
yordamida o‘quvchini qiyinchilikni yengishga yo‘naltiradi, asta-sekin tayanchni qisqartirib,
mustaqillikni kuchaytiradi.
Chet tili ta’limining zamonaviy maqsadi — grammatik qoidalarning yodlanishi emas, balki
kommunikativ kompetensiyani shakllantirishdir. MEB uchun bu maqsad ikki karra muhim: til
o‘rganish orqali ular ijtimoiy faoliyatga jalb etiladi, o‘z fikrini turli formatlarda ifoda etish,
xalqaro axborot resurslariga kirish, hamda kelajak kasbiy yo‘nalishini kengaytirish imkoniga
ega bo‘ladilar. Shu bilan birga, kommunikativ yondashuvni qo‘llashda kognitiv yuklama, sensor
integratsiya va xulq-atvorni boshqarish kabi omillar ehtiyotkorlik bilan muvozanatga
keltirilishi kerak. Masalan, eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar uchun vizual tayanchlar,
labdan o‘qish va subtitrlar muhim bo‘lsa, AChB bo‘lgan bolalarda oldindan taxmin qilinadigan
dars tuzilmasi, vizual jadval va qisqa, aniq ko‘rsatmalar samarali bo‘ladi. Disleksiyasi bo‘lgan
o‘quvchilar uchun fonologik ongni rivojlantiruvchi mashqlar, soddalashtirilgan shrift va rang
kontrasti, multimodal (eshitish-ko‘rish-harakat) topshiriqlar ijobiy natija beradi.
Universal Design for Learning (UDL) tamoyillari — mazmunni bir nechta taqdim
usullarida berish, ishtirokning turli yo‘llarini yaratish va bilimni namoyish etishning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
moslashuvchan shakllarini taklif qilish — MEBga chet tilini o‘rgatishda metodik “tayanch
karkas” vazifasini bajaradi. Masalan, bir mavzuni matn, piktogramma, audio va qisqa video
orqali berish; javoblarni faqat yozma emas, balki og‘zaki, rasmli hikoya, rol-o‘yin yoki raqamli
slayd ko‘rinishida qabul qilish; murakkab til birliklarini kichik, boshqariladigan qadamlar
ketma-ketligiga ajratish — bularning barchasi UDL ruhidagi amaliy yechimlardir. Shu
jarayonda yordamchi va alternativ kommunikatsiya vositalari (AAC), nutq-matn va matn-nutq
texnologiyalari, ekran o‘qiydigan dasturlar, subtitrli va sekinlashtirilgan videolar, interaktiv
ilovalar o‘z o‘rniga ega.
Darsning metodik dizayni, odatda, uch qatlamda quriladi: (1) mazmunni moslashtirish —
lug‘at va grammatik birliklarni ma’noli kontekstda, real hayotiy vazifalar bilan bog‘lash; (2)
jarayonni moslashtirish — kichik guruhlar, stansiyalar bo‘yicha o‘qitish, juftlikda mashq, task-
based (vazifa asosida) faoliyatlar, o‘yinli va ritmik-harakatli mashg‘ulotlarni uyg‘unlashtirish;
(3) baholashni moslashtirish — formatif baholash, chek-listlar, kuzatuv varaqalari, portfel va
mezonli rubrikalar orqali taraqqiyotni muntazam qayd etish. Bu yondashuvda muvaffaqiyat
mezonlari oldindan aniq belgilanadi, ta’lim maqsadlari esa o‘quvchining Individual Ta’lim
Rejasi (ITR) bilan muvofiqlashtiriladi.
Motivatsiya — MEBda chet tilini o‘zlashtirishda hal qiluvchi omillardan biridir. Qiziqish
uyg‘otuvchi, ma’noli va qisqa siklli topshiriqlar, tez-tez ijobiy teskari aloqa, yutuqlarni
ko‘rinadigan qilib namoyish etish (masalan, “qobiliyat devori”, raqamli badge’lar),
hamkorlikdagi o‘yinlar va sahnalashtirilgan muloqotlar o‘quvchini faol tutadi. Xavfsiz
psixologik iqlim, aniq qoidalar va kutilmalar, darsning oldindan ma’lum tuzilmasi tashvish
darajasini pasaytiradi va diqqatni til faoliyatiga yo‘naltiradi.
Mazkur maqolaning yangiligi shundaki, u MEBga chet tilini o‘rgatishda nazariy tamoyillar
(UDL, differensial yondashuv, kommunikativ va vazifa-asosli yondashuv, scaffold) bilan real
sinf amaliyoti o‘rtasida “ko‘prik” yaratadi. Taklif etilayotgan metodik model o‘quvchining
ehtiyojini markazga qo‘yib, dars ssenariysidan baholashgacha bo‘lgan barcha bosqichlarda
moslashuvchanlikni ta’minlaydi; multimodal resurslar va yordamchi texnologiyalarni tizimli,
maqsadga yo‘naltirilgan holda integratsiya qiladi. Natijada, chet tili o‘qitish jarayoni nafaqat
o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini oshiradi, balki o‘quvchining ijtimoiy ishtiroki, o‘ziga bo‘lgan
ishonchi va kelajakdagi kommunikativ mustaqilligini mustahkamlaydi. Shu asosda keyingi
bo‘limlarda MEB guruhlari kesimida konkret metodik tavsiyalar, dars konstruksiyalari,
moslashtirilgan materiallar namunasi va baholash vositalari batafsil tahlil qilinadi. Maqsad —
o‘qituvchiga amaliy qo‘llanma berish, ya’ni har bir bolaga “til orqali imkoniyat” eshigini
ochishdir.
Metodologiya:
Ushbu tadqiqot metodologiyasi aralash usullar (mixed-methods) va dizayn-asoslangan
tadqiqot (design-based research) yondashuvlarini integratsiyalashga tayangan. Maqsad —
maxsus ehtiyojli bolalarga (MEB) chet tillarini o‘rgatish uchun moslashtirilgan, amaliyotda
sinovdan o‘tadigan va qayta-qayta takomillashtiriladigan metodik modelni ishlab chiqishdir.
Yondashuvning markazida inkluzivlik, Universal Design for Learning (UDL) tamoyillari,
differensial o‘qitish, vazifa-asosli o‘qitish (task-based learning) va scaffold (tayanch)
strategiyalarini tizimli qo‘llash turadi.
Metodologiya bir-biriga bog‘liq bosqichlardan iborat. Dastlab diagnostika va ehtiyojlarni
aniqlash amalga oshiriladi: o‘quvchilarning tilga oid boshlang‘ich darajasi qisqa, CEFRga
moslashtirilgan ko‘rsatkichlar orqali baholanadi; sensor va kommunikativ ehtiyojlar o‘qituvchi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
kuzatuvlari, ota-ona so‘rovlari hamda mutaxassis (defektolog, logoped) tavsiyalari asosida
xaritalanadi; o‘quvchining Individual Ta’lim Rejasi (ITR) bilan uyg‘un maqsadlar belgilanadi.
Shu jarayonda xavfsiz psixologik muhit, dars tuzilmasining oldindan kutiladiganligi va mos
kommunikatsiya kanallari (og‘zaki, piktogramma, yozma, AAC vositalari) aniq rejalashtiriladi.
Keyingi bosqich — ko-dizayn va materiallar ishlab chiqish. O‘qituvchi, maxsus pedagog va
ota-ona hamkorligida multimodal resurslar (matn, piktogramma, audio, subtitrli video,
kinestetik topshiriqlar) tayyorlanadi. Materiallar uch qatlamda moslashtiriladi: mazmun (lug‘at
va grammatik birliklar ma’noli kontekstda), jarayon (kichik guruhlar, juftlik ishlari, stansiyalar
bo‘yicha faoliyat), mahsulot/baholash (javobni og‘zaki, yozma, rasmli hikoya yoki rol-o‘yin
ko‘rinishida taqdim etish imkoniyati). Disleksiyasi bo‘lganlar uchun strukturali savod
(fonologik ong, bo‘g‘inlab o‘qish), AChB bo‘lganlar uchun vizual jadval va qisqa yo‘riqlar,
eshitishida nuqsoni bo‘lganlar uchun sign-supported speech, subtitr va labdan o‘qish
tayanchlari, ko‘rishida nuqsoni bo‘lganlar uchun ekran o‘qiydigan dasturlar va taktil elementlar
metodik paketga kiritiladi. Diqqat yetishmovchiligi bo‘lgan o‘quvchilar uchun vaqtni
boshqarish (taymerlar), topshiriqlarni kichik qadamlar ketma-ketligiga ajratish va tez-tez
teskari aloqa berish mexanizmlari qo‘llanadi.
Intervensiya (sinov darslari) bosqichi 8–10 haftalik sikl sifatida loyihalanadi. Har bir dars
“oldin–jarayonda–so‘ng” tamoyiliga quriladi: “oldin” — mavzuga kirish, oldingi bilimni
faollashtirish, piktogrammalar orqali kalit lug‘atni pre-teach; “jarayonda” — vazifa-asosli
faoliyatlar (rol-o‘yin, maqsadli dialog, yo‘l-yo‘riqni tushuntirish, jismoniy harakatga
tayanadigan TPR mashqlari) va differensial topshiriqlar; “so‘ng” — qisqa refleksiya, o‘z-
baholash kartochkalari va uyga moslashtirilgan mashg‘ulot. Scaffold strategiyalari (modellash,
qo‘llab-quvvatlovchi savollar, vizual tayanchlar) bosqichma-bosqich qisqartirilib, o‘quvchining
mustaqilligi kuchaytiriladi. Raqamli texnologiyalar (matn-nutq/nutq-matn, subtitrli video,
interaktiv ilovalar) kognitiv yuklamani orttirmaslik sharti bilan, “kam bilan ko‘p” prinsipida
qo‘shiladi.
Ma’lumot to‘plash va baholash tizimi formatif va summativ komponentlardan tarkib
topadi. Formatif baholash uchun kuzatuv varaqalari, chek-listlar, mezonli rubrikalar (fluency,
accuracy, lexical range, task completion), o‘quvchi portfeli, “test–teach–retest” dinamik
baholash modeli ishlatiladi. Summativ baholashda qisqa kommunikativ vazifalar bo‘yicha
og‘zaki va yozma chiqishlar tahlil qilinadi; lug‘at boyligi, gap tuzishdagi aniqlik, talaffuzdagi
tushunarlilik hamda vazifa natijaviyligi ko‘rsatkichlari qayd etiladi. Qo‘shimcha sifatida
motivatsiya va ishtirok darajasi uchun 5 pog‘onali Likert shkalasi, darsdagi kognitiv yuklamani
sub’ektiv baholovchi qisqa so‘rovnomalar qo‘llanadi. Ota-ona va o‘qituvchi intervyulari, sinf
videokuzatuvlari (axloqiy me’yorlarga qat’iy rioya qilgan holda) sifat ma’lumotini boyitadi.
Ma’lumotlarni tahlil qilishda miqdoriy va sifat usullari uyg‘unlashtiriladi. Miqdoriy
tahlilda o‘rtacha ko‘rsatkichlar, o‘zgarish (gain score) va kichik tanlovlar uchun mos bo‘lgan
parametrik bo‘lmagan testlar, shuningdek, amaliy samarani ko‘rsatuvchi effect size
hisoblanadi. Bir o‘quvchi yoki kichik guruhlar bilan ishlangan hollarda yakka-holatli dizayn
(single-case) vizual tahlili va trend/variabillik ko‘rsatkichlari qo‘llanadi. Sifat ma’lumotida
tematik tahlil orqali dars ssenariylari, qo‘llangan tayanchlar, o‘quvchi ishtiroki va o‘qituvchi
amaliyotidagi o‘zgarishlar kategoriyalanadi; ikki tadqiqotchining mustaqil kodlashi va kelishuv
ko‘rsatkichi (masalan, kappa) yordamida ishonchlilik mustahkamlanadi. Triangulyatsiya
(baholash natijalari, kuzatuv, intervyu, portfel) orqali dalillarning uyg‘unligi tekshiriladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
Metodologik sifat kafolatlari bir necha yo‘l bilan ta’minlanadi. Ichki ishonchlilik uchun
rubrikalar pilot sinovdan o‘tkazilib, mezonlar soddalashtiriladi va misollar bilan boyitiladi;
inter-rater ishonchliligi uchun baholovchilar o‘rtasida standartlashtirish mashg‘ulotlari
o‘tkaziladi. Tashqi umumlashuv ehtiyotkorlik bilan talqin qilinadi: metodik modelning transferi
sinf sharoitlari va o‘quvchi profillariga mos moslashtirish talab qilishi qayd etiladi. Amalga
oshirish sodiqligi (implementation fidelity) maxsus chek-listlar orqali monitoring qilinadi;
rejalashtirilgan strategiyalar qanchalik to‘liq qo‘llangani darsdan keyin tahlil qilinadi.
Etik me’yorlar ustuvor. Ota-ona roziligi va bolaning assent hujjatlari oddiy tilda tuziladi;
maxfiylik, tasvir va ovoz yozuvlaridan foydalanish qoidalari aniq belgilanadi. Har qanday
moslashtirish o‘quvchi sha’ni va mustaqilligini hurmat qilish tamoyiliga tayanadi; xavfsizlik,
psixologik farovonlik va diskriminatsiya qilmaslik kafolatlanadi. O‘quv jarayonida
qo‘llanadigan raqamli vositalar ma’lumot xavfsizligi va foydalanish qulayligi nuqtayi nazaridan
tanlanadi.
Metodologiyaning takroriy sikllari davomida olingan natijalar asosida dars ssenariylari
va materiallar yangilanadi: samarali bo‘lgan strategiyalar kengaytiriladi, natija bermagan
elementlar qayta loyihalanadi yoki chiqarib tashlanadi. Natijada, MEB uchun chet tili o‘qitish
metodikasi statik tavsiyalar to‘plami emas, balki sinf amaliyotida doimiy ravishda boyib
boradigan moslashuvchan tizim sifatida shakllanadi; u kommunikativ kompetensiyani
rivojlantirish bilan birga, o‘quvchining ijtimoiy ishtiroki va o‘ziga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlaydi.
Adabiyotlar tahlili (sharhi):
Maxsus ehtiyojli bolalarga (MEB) chet tillarini o‘qitish masalasi so‘nggi yillarda inkluziv
ta’lim siyosatining global rivojlanishi bilan yanada dolzarb bo‘lib bormoqda. Adabiyotlar tahlili
shuni ko‘rsatadiki, tadqiqotlar uchta asosiy yo‘nalishda to‘plangan: (1) MEBning psixologik-
pedagogik xususiyatlari va til o‘zlashtirishdagi individual ehtiyojlari; (2) moslashtirilgan
metodik yondashuvlar, jumladan Universal Design for Learning (UDL), differensial va
kommunikativ metodlar; (3) yordamchi texnologiyalar va multimodal resurslardan
foydalanish imkoniyatlari.
Birinchi yo‘nalishda
Vigotskiy tomonidan ilgari surilgan “yaqin rivojlanish zonasi”
nazariyasi asosiy metodologik tayanch sifatida qayta-qayta tilga olinadi. Vygotskiy til
o‘zlashtirish jarayonini ijtimoiy o‘zaro ta’sir va madaniy vositalar orqali amalga oshadigan
faoliyat sifatida talqin qiladi. Bu g‘oya MEB uchun til o‘qitishda mos tayanch (scaffold)
strategiyalarini ishlab chiqishda asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, Hallahan va Kauffman
maxsus ta’lim nazariyasida o‘quvchilarning sensor, kognitiv va ijtimoiy-emotsional
xususiyatlarini chuqur tahlil qilgan bo‘lib, chet tilini o‘rganishda bu farqlarni inobatga olish
zarurligini ta’kidlaydi.
Ikkinchi yo‘nalishda
metodik yondashuvlar masalasi ko‘proq o‘rganilgan. CAST (2018)
tomonidan ishlab chiqilgan UDL tamoyillari — mazmunni bir nechta taqdim shakllarida berish,
o‘quvchi ishtirokini turli yo‘llar bilan ta’minlash va bilimni namoyish etish shakllarini
moslashtirish — MEB uchun eng moslashuvchan model sifatida ko‘riladi. Tomlinsonning
differensial o‘qitish konsepsiyasi ham ko‘plab tadqiqotlarda asos sifatida ishlatilgan. Bu
yondashuv o‘quvchilarning tayyorgarlik darajasi, qiziqishi va o‘rganish uslubi bo‘yicha
moslashtirilgan topshiriqlar berishni nazarda tutadi.
Uchinchi yo‘nalish
— yordamchi texnologiyalar va multimodal vositalar. Hehir va
boshqalar yordamchi va alternativ kommunikatsiya (AAC) vositalari, matn-nutq va nutq-matn
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
dasturlari, ekran o‘qiydigan ilovalar, subtitrlar va interaktiv platformalarning MEB uchun til
o‘zlashtirishda sezilarli yordam berishini ilmiy dalillar bilan asoslagan. Saito va Ebsworth
multimodal ta’lim vositalarining eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar uchun chet tilini
o‘zlashtirishda muhim ahamiyatga egaligini ta’kidlaydi.
O‘zbekistonda esa MEBga chet tillarini o‘qitish masalasi ilmiy adabiyotlarda nisbatan kam
yoritilgan. Jumladan, R. M. Jo‘rayev inklyuziv ta’lim jarayonida moslashtirilgan darsliklar va
qo‘llanmalar ishlab chiqish zarurligini, G. To‘raqulova esa MEBga chet tilini o‘rgatishda milliy
madaniy kontekstdan foydalanish samaradorligini ta’kidlaydi. Mahalliy tadqiqotlarning
cheklanganligi xalqaro tajribani o‘rganish va moslashtirish zaruriyatini kuchaytiradi. Shu bilan
birga, adabiyotlar ko‘p hollarda metodlarning konseptual tavsifiga to‘xtaladi, ammo ularni real
sinf sharoitida qo‘llashning bosqichma-bosqich mexanizmlarini yetarlicha yoritmaydi. Shu
bois, ushbu maqola mavjud ilmiy ishlanmalarni amaliy dars dizayni va moslashtirilgan
baholash tizimi bilan boyitish orqali bo‘shliqni to‘ldirishni maqsad qiladi.
Muhokama:
Maxsus ehtiyojli bolalarga (MEB) chet tillarini o‘qitish metodikasini ishlab chiqishda
asosiy masala — bu nazariy yondashuvlarni amaliy jarayonga moslashtirish va ularni sinf
sharoitida ishlaydigan, natija beradigan tizimga aylantirishdir. Adabiyotlar tahlili shuni
ko‘rsatdiki, UDL tamoyillari, differensial yondashuv, kommunikativ va vazifa-asosli metodlar
ilmiy jihatdan isbotlangan holda samarali sanaladi, biroq ularni amalda qo‘llash jarayonida bir
qator murakkabliklar yuzaga chiqadi. Bu murakkabliklarning ildizi, ko‘pincha, uchta omilga
borib taqaladi: o‘qituvchi tayyorgarligi, resurslarning yetishmasligi va baholash tizimining
moslashmaganligi.
Birinchidan, o‘qituvchining metodik kompetensiyasi masalasi. Xalqaro tajribada
o‘qituvchi o‘z faoliyatida differensial dars dizaynini yaratish, multimodal materiallarni
tayyorlash, yordamchi texnologiyalarni ishlatish va baholashni moslashtirish ko‘nikmalariga
ega bo‘lishi zarur. Ammo ko‘plab amaliy holatlarda o‘qituvchilar bu sohalarda yetarli
tayyorgarlikka ega emas yoki muntazam qo‘llab-quvvatlovchi metodik xizmat mavjud emas.
Natijada, yaxshi niyatdagi moslashtirishlar tizimlilikdan yiroq bo‘lib qoladi va o‘quvchining
rivojlanishiga kutilgan ta’sirni bermaydi.
Ikkinchidan, resurslar masalasi. UDL va multimodal yondashuvlarni samarali amalga
oshirish uchun sifatli, moslashtirilgan materiallar, yordamchi vositalar, texnologik jihozlar
talab etiladi. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar uchun subtitrli video, sign-supported
speech yoki labdan o‘qish tayanchlari; disleksiyasi bo‘lgan o‘quvchilar uchun fonologik
mashqlar va maxsus shriftlar; AChB bo‘lgan o‘quvchilar uchun vizual jadval va oldindan
kutiladigan dars tuzilmasi kabi resurslar muntazam mavjud bo‘lishi kerak. Ammo amaliyotda
ko‘p hollarda bu vositalar vaqtinchalik yoki loyihaviy doirada yaratiladi, tizimli va barqaror
ta’minot esa sust rivojlanadi.
Uchinchidan, baholash tizimining moslashmaganligi. MEB uchun baholash faqat bilim
darajasini o‘lchash vositasi bo‘lmasdan, rivojlanishni kuzatish, motivatsiyani oshirish va
o‘quvchining mustaqillik darajasini baholash funksiyasini ham bajarishi lozim. Formativ
baholash (chek-listlar, portfel, dinamik baholash) va summativ baholash (standartlashtirilgan
topshiriqlarning moslashtirilgan variantlari) uyg‘un holda ishlashi kerak. Ammo amaliyotda
baholash ko‘pincha standartlashtirilgan, yagona o‘lchovga asoslangan bo‘lib, MEBning
individual taraqqiyotini aks ettira olmaydi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
85
Metodik modelning kuchli tomoni shundaki, u nazariy asoslar bilan amaliy strategiyalarni
uyg‘unlashtiradi:
UDL tamoyillari o‘quvchining ehtiyojini markazga qo‘ygan holda mazmun, jarayon va
mahsulotni moslashtirish imkonini beradi.
Differensial yondashuv bir sinf ichida turli tayyorgarlik darajasidagi bolalarga mos
keladigan topshiriqlarni ishlab chiqish imkonini beradi.
Kommunikativ va vazifa-asosli metodlar MEBda tilni real kommunikativ kontekstda
o‘zlashtirishni ta’minlaydi.
Multimodal resurslar va yordamchi texnologiyalar turli sensor imkoniyatlarga ega
bolalar uchun teng ta’lim sharoitini yaratadi.
Shu bilan birga, amaliyotda tatbiq etish jarayonida uchraydigan muammolarni bartaraf
etish uchun quyidagi yo‘nalishlar ustida ishlash lozim:
1. O‘qituvchi tayyorgarligi — maxsus ehtiyojli bolalarga til o‘qitish bo‘yicha maxsus modul
va malaka oshirish dasturlarini joriy etish.
2. Resurs bazasini mustahkamlash — moslashtirilgan materiallar va texnologiyalarni
yaratish va ulardan foydalanishni barqaror tizimga aylantirish.
3. Baholash tizimini moslashtirish — o‘quvchining individual rivojlanishini aks ettiruvchi,
formatif va summativ baholashni uyg‘unlashtirgan tizim yaratish.
Muhokama jarayoni shuni ko‘rsatadiki, MEBga chet tillarini o‘qitish metodikasi faqat
nazariy model sifatida emas, balki real sinf sharoitida ishlaydigan moslashuvchan tizim sifatida
ishlab chiqilishi lozim. Buning uchun o‘qituvchi kompetensiyasini oshirish, resurslarni
ta’minlash va baholash tizimini moslashtirish uchta asosiy ustun bo‘lib qoladi. Shu uch omil
uyg‘un holda ishlaganda, chet tili o‘qitish jarayoni MEB uchun nafaqat lingvistik ko‘nikmalarni
rivojlantiradi, balki ularning ijtimoiy moslashuvi va hayot sifatini ham sezilarli oshiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hallahan D. P., Kauffman J. M., Pullen P. C. Exceptional Learners: An Introduction to Special
Education. – 14th ed. – Boston: Pearson, 2017. – 544 p.
2.
CAST. Universal Design for Learning Guidelines version 2.2 \[Elektron resurs]. –
Wakefield, MA: CAST, 2018. – URL:
3.
Tomlinson C. A. The Differentiated Classroom: Responding to the Needs of All Learners. –
2nd ed. – Alexandria, VA: ASCD, 2014. – 197 p.
4.
Subban P. Differentiated instruction: A research basis // International Education Journal.
– 2006. – Vol. 7, № 7. – P. 935–947.
5.
Santangelo T., Tomlinson C. A. Teacher educators’ perceptions and use of differentiated
instruction practices: An exploratory investigation // Action in Teacher Education. – 2012. –
Vol. 34, № 4. – P. 309–327.
6.
Richards J. C., Rodgers T. S. Approaches and Methods in Language Teaching. – 3rd ed. –
Cambridge: Cambridge University Press, 2014. – 421 p.
7.
Saito H., Ebsworth M. E. Seeing English language teaching and learning through the eyes
of students with visual impairments // ELT Journal. – 2004. – Vol. 58, № 4. – P. 320–329.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
86
8.
Urazbaeva, D. (2023). Psixosomatik kasalliklarda bemorlar bilan psixologik tadbirlar olib
borish zarurati. Bulletin of scientific research TUES, 1(2), 189-192.
9.
Urazbayeva, D., & Radjapova, I. (2021). Ekzistensional psixologiyada shaxs masalalarining
talqin qilinishi. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS), 1(Special
issue), 294-300.
10.
Уразбаева, Д. (2022). Correlation of psychoemotional and social psychological states of
patients diagnosed with cancer. O ‘zbekiston milliy universiteti xabarlari, 1(11).
