YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
129
UMUMTA’LIM MAKTABI O‘QUVCHILARIDA SOG‘LOM TURMUSH
MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHDA JISMONIY TARBIYANING PEDAGOGIK
ASOSLARI
Duysenbaev Jaxangir Qonısbaevich
2-sonli umumta’lim maktabi oliy toifali jismoniy tarbiya o‘qituvchisi.
+998906512190
email: jaxangirduysenbaev@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16894106
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy tezisda sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirishning
ijtimoiy-pedagogik ahamiyati, umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiyaning tutgan o‘rni,
metodik va tashkiliy asoslari keng tahlil qilinadi. Sog‘lom turmush madaniyati tushunchasi, uni
rivojlantirishning ilmiy mezonlari hamda maktab sharoitida samarali tatbiq etish yo‘llari
yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
jismoniy tarbiya, sog‘lom turmush madaniyati, pedagogik asoslar,
umumta’lim maktabi, yosh xususiyatlari, sog‘lomlashtirish.
ФОРМИРОВАНИЕ КУЛЬТУРЫ ЗДОРОВОГО ОБРАЗА ЖИЗНИ У
УЧАЩИХСЯ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ ШКОЛЫ НА ПЕДАГОГИЧЕСКИХ
ОСНОВАХ
Дуйсенбаев Жахангир Конисбаевич
учитель физкультуры высшей категории
общеобразовательной школы № 2.
+998906512190
email: jaxangirduysenbaev @gmail.com
Аннотация:
В данной научной тезисе подробно анализируется социально-
педагогическое значение формирования культуры здорового образа жизни, роль
физического воспитания в общеобразовательных школах, а также методические и
организационные основы этого процесса. Раскрываются понятие культуры здорового
образа жизни, научные критерии её развития и пути эффективного внедрения в
условиях школы.
Ключевые слова:
физическое воспитание, культура здорового образа жизни,
педагогические основы, общеобразовательная школа, возрастные особенности,
оздоровление.
PEDAGOGICAL FOUNDATIONS OF PHYSICAL EDUCATION IN FORMING A
HEALTHY LIFESTYLE CULTURE AMONG GENERAL EDUCATION SCHOOL
STUDENTS
Duysenbaev Jaxangir Qonısbaevich
Physical Education Teacher of the Highest
Category at Secondary School №2. +998906512190
email: jaxangirduysenbaev @gmail.com
Abstract:
This scientific thesis provides an extensive analysis of the socio-pedagogical
significance of forming a healthy lifestyle culture, the role of physical education in general
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
education schools, as well as its methodological and organizational foundations. The concept of
a healthy lifestyle culture, the scientific criteria for its development, and the ways of effectively
implementing it in school settings are discussed.
Keywords:
physical education, healthy lifestyle culture, pedagogical foundations, general
education school, age characteristics, health improvement.
Kirish.
Zamonaviy jamiyat taraqqiyoti shaxsning har tomonlama rivojlangan, sog‘lom,
ijtimoiy faol va mas’uliyatli bo‘lishini talab etmoqda. Globallashuv, texnologik yutuqlar,
urbanizatsiya jarayonlari va zamonaviy turmush sur’atining tezlashuvi natijasida inson
hayotida jismoniy faollikning kamayishi, noto‘g‘ri ovqatlanish, stress va ekologik muammolar
kabi omillar salomatlikka jiddiy tahdid solmoqda. Ayniqsa, maktab yoshidagi bolalarda sog‘lom
turmush madaniyati shakllanishi davrida ushbu omillarni hisobga olish va ularga qarshi
samarali pedagogik choralar ko‘rish zaruriyati ortib bormoqda.
Sog‘lom turmush madaniyati — bu faqatgina jismoniy sog‘liq emas, balki psixologik
barqarorlik, ijtimoiy moslashuvchanlik, gigiyena qoidalariga rioya qilish, to‘g‘ri ovqatlanish,
muntazam jismoniy faollik va zararli odatlardan voz kechishni o‘z ichiga olgan kompleks
tushunchadir. Maktab davri — aynan mana shu odatlar shakllanadigan eng muhim tarbiyaviy
bosqichdir. Shu bois umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya nafaqat sport ko‘nikmalarini
rivojlantirish vositasi, balki sog‘lom hayot falsafasini shakllantiruvchi pedagogik tizim sifatida
qaralishi kerak. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, bolalik va o‘smirlik
davrida yetarli darajadagi jismoniy faollik sog‘liqni saqlash va kelajakdagi surunkali
kasalliklarning oldini olishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu bilan birga, sog‘lom turmush
madaniyatini shakllantirish jarayonida jismoniy tarbiya darslari bilan bir qatorda, ota-onalar,
mahalla, tibbiyot xodimlari va keng jamoatchilikning hamkorligi ham muhimdir.
Pedagogik nuqtai nazardan, sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirish uzluksiz, tizimli
va kompleks yondashuvni talab qiladigan jarayon bo‘lib, u o‘quvchilarda sog‘lom hayot
falsafasini bosqichma-bosqich qaror toptirishga xizmat qiladi. Bu jarayon o‘quvchilarni sog‘lom
hayot tarzining nazariy asoslari bilan tanishtirish, muntazam jismoniy faollik va shaxsiy
gigiyena odatlarini shakllantirish, to‘g‘ri ovqatlanish madaniyatini rivojlantirish, psixologik
barqarorlikni mustahkamlash, shuningdek, chekish, spirtli ichimlik iste’moli, kompyuter va
boshqa texnologiyalarga ortiqcha berilish kabi zararli odatlarning salbiy oqibatlarini anglashga
yo‘naltiriladi. Bundan tashqari, o‘quvchilar ongiga sog‘lom turmushga oid milliy va
umuminsoniy qadriyatlarni singdirish, ularni amaliy hayotda qo‘llashga o‘rgatish ham ushbu
jarayonning ajralmas qismi hisoblanadi. Shu tariqa, sog‘lom turmush madaniyatini
shakllantirish maktab ta’limi doirasida nafaqat jismoniy tarbiya darslarida, balki barcha
tarbiyaviy faoliyat turlarida izchil ravishda amalga oshirilishi zarur. Umumta’lim maktablarida
ushbu vazifalarni samarali bajarish uchun jismoniy tarbiya o‘qituvchilari yuqori pedagogik
mahoratga, ilmiy-metodik bilimlarga va zamonaviy ta’lim texnologiyalarini qo‘llash
ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak. Zero, jismoniy tarbiya darslari va darsdan tashqari sport
faoliyatlari o‘quvchilarda sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirishning asosiy maydonidir.
Umumta’lim maktabi o‘quvchilarida sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirish
jarayonida jismoniy tarbiya eng muhim pedagogik vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Bu jarayon,
avvalo, o‘quvchilarni muntazam jismoniy faollikka jalb etish, ularning organizmini chiniqtirish,
jismoniy sifatlarini rivojlantirish va sog‘liqni mustahkamlash bilan uzviy bog‘liqdir. Sog‘lom
turmush madaniyati faqatgina mashqlar majmuasi emas, balki shaxsning butun hayot tarzini
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
131
belgilovchi ijtimoiy-axloqiy va madaniy qadriyatlar majmuasidir. Shunday ekan, maktab
davrida bu tushunchani shakllantirish o‘quvchilarning keyingi hayot faoliyatida sog‘lom, faol,
maqsadga intiluvchan shaxs bo‘lib yetishishlariga poydevor yaratadi.
Jismoniy tarbiyaning ta’siri nafaqat o‘quvchilarning jismoniy salomatligida, balki ularning
psixologik holati, irodaviy sifatlari va ijtimoiy moslashuvchanligida ham namoyon bo‘ladi.
Muntazam jismoniy mashg‘ulotlar bolalarda intizom, qat’iyat, o‘zini boshqarish, hamkorlik va
jamoa ichida muloqot qila olish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Bu esa sog‘lom turmush
madaniyatining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Zamonaviy ta’lim tizimida jismoniy
tarbiyani tashkil etishda innovatsion metodlar, interfaol usullar, milliy va xalqaro sport
elementlarini uyg‘unlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yoshlar sog‘lomligini ta’minlash va sportni
rivojlantirishga oid qaror va farmonlari, “Sog‘lom avlod” dasturlari hamda “Besh tashabbus”
doirasida amalga oshirilayotgan ishlar maktab o‘quvchilari orasida sog‘lom turmush
madaniyatini rivojlantirish uchun mustahkam huquqiy va tashkiliy asos yaratmoqda. Bu
jarayonda jismoniy tarbiya darslarining mazmuni faqat sport texnikalarini o‘rgatish bilan
cheklanmay, balki sog‘lom ovqatlanish, gigiyena, stressni boshqarish, zararli odatlarning oldini
olish bo‘yicha tushunchalarni ham singdirishi lozim. Shuningdek, sog‘lom turmush
madaniyatini shakllantirishda o‘qituvchilar bilan bir qatorda ota-onalar va mahalla faollarining
hamkorligi juda katta ahamiyatga ega. Ota-onalar tomonidan bolalarning uy sharoitida ham
muntazam jismoniy mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanishi, faol dam olish turlariga jalb etilishi,
sport musobaqalarida ishtirok etishlari qo‘llab-quvvatlansa, maktabda berilayotgan tarbiya
yanada samarali bo‘ladi.
Jismoniy tarbiya jarayonida o‘quvchilarning yosh va fiziologik xususiyatlarini inobatga
olish pedagogik jihatdan juda muhim. Yuklamalarning to‘g‘ri me’yorlanishi, mashg‘ulotlarning
qiziqarli va interfaol tarzda tashkil etilishi, milliy sport turlari bilan zamonaviy sport o‘yinlarini
uyg‘unlashtirish o‘quvchilarni sog‘lom turmush tarziga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
Shuningdek, sport inshootlari, inventarlar, ochiq maydonlar va gigiyenik sharoitlar bilan
ta’minlangan maktab muhiti sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirish uchun qulay
imkoniyat yaratadi.
Demak, jismoniy tarbiya o‘qituvchisining asosiy vazifasi — o‘quvchilarga faqatgina sport
ko‘nikmalarini emas, balki sog‘lom hayot falsafasini singdirish, ularning sog‘lom turmush
madaniyatini shakllantirish, mustahkamlash va kelgusida hayotiy odat sifatida qaror
toptirishdan iboratdir. Bu jarayon o‘z mohiyatiga ko‘ra uzluksiz bo‘lib, dars jarayonida, darsdan
tashqari tadbirlarda va oilaviy tarbiyada bir butun tizim sifatida amalga oshirilishi kerak.
Xulosa.
Umumta’lim maktabi o‘quvchilarida sog‘lom turmush madaniyatini
shakllantirish – jismoniy tarbiya tizimining asosiy maqsadlaridan biridir. Pedagogik jihatdan
to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan jismoniy tarbiya nafaqat o‘quvchilarning jismoniy salomatligini
mustahkamlaydi, balki ularni ijtimoiy faol, intizomli va mas’uliyatli shaxslar sifatida voyaga
yetkazadi. Bu jarayonning muvaffaqiyati esa o‘qituvchining kasbiy mahorati, darslar mazmuni
va maktabdagi sport muhitining sifatiga bevosita bog‘liqdir.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
132
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Maxmarizayev, X. O. (2024). Umumta’lim maktabi o‘quvchilarining jismoniy sog‘lom
turmush tarzida tarbiyalash. International Journal of Science and Technology.
2.
Xoliqov, F. (2022). Yurtimiz oliy ta’lim muassasalari va maktablarda jismoniy tarbiya-
sog‘lomlashtirish va ommaviy sport tadbirlarini o‘tkazish. Maktabgacha ta’lim jurnali, 3(3).
3.
Saruxanov, A. A. & Sultanov, U. I. (2023). Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
o‘quvchilarning jismoniy madaniyatini oshirish masalalari. Oriental Art and Culture, 2023.
4.
Salomov, R. S. (2014). Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. NamDU nashri, “Ita-
press”.
5.
Khairuddin, K., Masrun, M., Handayani, S. G., & Jaslindo, J. (2025). The influence of health
education through physical education on the healthy living behavior of elementary school
students. Cakrawala Pendidikan: Jurnal Ilmiah Pendidikan, 44(1), 238–247.
6.
World Health Organization (WHO). International Charter of Physical Education, Physical
Activity and Sport.
