YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
TERMINLARNI TARTIBGA SOLISH MASALASI (AXBOROT TEXNOLOGIYA
TERMINLARI MISOLIDA)
Abdulboqiyeva Oydina Abdurashit qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat
O'zbek tili va adabiyoti universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13639090
Annotatsiya
Ushbu maqolada axborot texnologiyalari sohasida terminlarni tartibga solish masalalari
tahlil qilinadi. Axborot texnologiyalari sohasidagi tezkor rivojlanish yangi tushunchalar va
terminlarning paydo bo'lishiga olib kelmoqda, bu esa mavjud terminlarni standartlashtirish va
yangi terminlarni ishlab chiqishni talab qiladi. Maqolada terminlarni tartibga solishning
ahamiyati, uning ilmiy-tadqiqot, ta'lim va amaliyotdagi o'rni, shuningdek, terminologiyani
tartibga solishda yuzaga keladigan muammolar va ularning yechimlari ko'rib chiqiladi.
Shuningdek, kelajakda axborot texnologiyalari sohasidagi terminologiya rivojlanishining
asosiy yo'nalishlari haqida fikrlar bayon etiladi.
Kalit so'zlar:
axborot texnologiyalari, terminologiya, terminlarni tartibga solish,
standartlashtirish, yangi tushunchalar, ilmiy-tadqiqot, ta'lim, terminologik muammolar.
Kirish
Axborot texnologiyalari sohasida terminologiyaning tartibga solinishi zamonaviy ilm-fan
va texnologiyaning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Ushbu sohada har kuni yangi
tushunchalar va texnologiyalar paydo bo‘lmoqda, bu esa yangi terminlarni kiritishni va mavjud
terminlarni qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Terminologiyaning aniqligi va izchilligi nafaqat
soha mutaxassislari o‘rtasidagi samarali muloqotni ta’minlaydi, balki texnologiyalarning keng
ommaga to‘g‘ri tushuntirilishiga ham xizmat qiladi. Axborot texnologiyalari sohasidagi tezkor
rivojlanish jarayonida turli til va madaniyatlar o‘rtasida terminologiyaning uyg‘unlashuvi
muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu maqolada axborot texnologiyalari sohasida foydalaniladigan terminlarni tartibga
solish masalasi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, terminlarni standartlashtirish, yangi tushunchalar
va ularning terminologik ta’riflarini aniqlashda duch kelinadigan muammolar va ularning
yechimlari haqida fikr yuritiladi. Bu mavzu dolzarbligini tushunish uchun terminologiyani
tartibga solish jarayonining ahamiyati, ilmiy-tadqiqot va ta’lim jarayonidagi roli va
amaliyotdagi ta’sirini tahlil qilish zarurdir.
Axborot texnologiyalarida foydalaniladigan terminlar bu soha mutaxassislari va
foydalanuvchilari uchun muhim vosita hisoblanadi. Texnologiyalar rivojlanishi bilan yangi
terminlar va tushunchalar kirib kelmoqda, bu esa aniq va tushunarli terminologiyani ishlab
chiqishni talab etadi. Shuningdek, terminlarning tartibga solinishi, sohadagi yangi yutuqlarni
tez va samarali qabul qilishga yordam beradi.
Terminlarni tartibga solish jarayoni ularning aniqligi, izchilgi va tushunarliligini
ta'minlaydi. Bu jarayonni to'g'ri amalga oshirish:
- Ilmiy-tadqiqot ishlari: Ilmiy tadqiqotlar va texnik hujjatlar yozilishida aniq va izchil
terminlar qo'llanilishi kerak.
- Ta'lim jarayoni: O'quvchilar va talabalarga aniq va tushunarli ta'riflar berish orqali
ularning bilim va tushunchalarini rivojlantirish imkoniyatini beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
24
- Amaliyotda foydalanish: Texnologiyalarni amalda qo'llashda noto'g'ri terminlardan
foydalanish noto'g'ri qarorlar qabul qilinishiga olib kelishi mumkin.
Terminlarni tartibga solishning bir nechta yondashuvlari mavjud:
-Standartlashtirish: Terminlarni standartlashtirish - ularni belgilangan qoidalar asosida
bir xil ma'noda qo'llashni ta'minlaydi. Masalan, axborot texnologiyalarida ISO va boshqa
xalqaro standartlar asosida terminlar ishlab chiqiladi.
- Qaror qabul qilish: Terminlarni tartibga solishda ilmiy muassasalar, universitetlar va
amaliyot mutaxassislari hamkorligi muhim ahamiyatga ega.
- Yangi terminlar yaratish: Yangi tushunchalar va texnologiyalar paydo bo'lishi bilan yangi
terminlarni yaratish kerak bo'ladi. Bu jarayonda tilshunoslik va terminologiya mutaxassislari
ham ishtirok etishi lozim.
Axborot texnologiyalari sohasida bir qancha terminologik muammolar mavjud:
- Anglashilmovchiliklar: Turli tillar va madaniyatlarda bir xil termin turli ma'nolarda
qo'llanilishi mumkin.
- Qarshi terminlar: Yangi texnologiyalar kirib kelishi bilan eski terminlarning yo'qolishi
yoki ular o'rtasida qarama-qarshiliklar paydo bo'lishi mumkin.
- Noma'lumlik: Yangi texnologiyalar tez rivojlanishi bilan yangi terminlar keng
tarqalmasligi yoki tushunarsiz bo'lishi mumkin.
Kelajakda terminlarni tartibga solish jarayonida quyidagi yo'nalishlar rivojlanishi
mumkin:
-Avtomatlashtirilgan tizimlar: Sun'iy intellekt asosida ishlaydigan terminologiya tizimlari
ishlab chiqilishi va amaliyotga joriy qilinishi mumkin.
- Davriy qayta ko'rib chiqis: Terminologiya doimiy ravishda qayta ko'rib chiqilishi va
yangilanib borishi kerak.
- Kontekstualizatsiya: Terminlar kontekstga qarab aniq tushuntirilishi va ular haqida
keng ma'lumot berilishi zarur.
Xulosa
Axborot texnologiyalarida terminlarni tartibga solish masalasi, ularning to'g'ri
tushunilishi va qo'llanilishi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu sohada terminologiyaning izchil
va standartlashtirilgan bo'lishi, ilmiy-tadqiqot ishlari, ta'lim jarayoni va amaliyotda samarali
foydalanishni ta'minlaydi. Kelajakda sun'iy intellekt va avtomatlashtirilgan tizimlar
terminologiyani tartibga solish jarayonida muhim rol o'ynashi kutilmoqda.
References:
1.
ISO/IEC 2382:2015, "Information technology — Vocabulary", International Organization
for Standardization, 2015.
2.
Allan, K. (2015). "The Oxford Handbook of the History of Linguistics", Oxford University
Press.
3.
Sager, J.C. (1990). "A Practical Course in Terminology Processing", John Benjamins
Publishing Company.
4.
Wright, S.E. & Budin, G. (1997). "Handbook of Terminology Management", John Benjamins
Publishing.
5.
Cabré, M.T. (1999). "Terminology: Theory, Methods, and Applications", John Benjamins
Publishing.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
25
6.
Sager, J.C., & McNaught, J. (1997). "Terminology: Applications in Interdisciplinary
Communication", John Benjamins Publishing.
