YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
96
НОТИЖОРАТ КОРПОРАТИВ ТАШКИЛОТЛАР
Ганиев Ниҳолбек Валиевич
Юридик фанлари бўйича фалсафа доктори
e-mail: niholbek@toyota-centralasia.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14038153
Аннотация
Замонавий жамият ҳаётида нотижорат ташкилотлари, шу жумладан
корпорацияларнинг
аҳамияти
ўсиб
бораётгани
ривожланган
давлатларда
кузатилмоқда. Фаолият йўналишларини кенгайтириб, мазкур ташкилотлар турли
жамоатчилик муносабатларини ривожлантиришга сезиларли ҳисса қўшмоқда, бу эса
уларнинг фаолиятини тартибга солиш талабларини оширади. Нотижорат
ташкилотлари фуқаролик жамияти институти сифатида фуқаролар манфаатларига
тааллуқли масалаларни ҳал қилиб, уни олға ҳаракатланишга ёрдам беради.
Калит сўзлар:
юридик шахс, нотижорат юридик шахс, таъсисчи, иштирокчи,
муассис, корпоратив ҳуқуқ, МЧЖ, АЖ, умумий йиғилиш, ижро органи, кузатув кенгаши.
Аннотация
Растущая значимость некоммерческих организаций, в том числе корпораций, в
жизни современного общества наблюдается в развитых странах. Расширяя сферы
деятельности, эти организации вносят значительный вклад в развитие различных
общественных связей, что повышает требования к регулированию их деятельности.
Являясь институтом гражданского общества, некоммерческие организации решают
вопросы, затрагивающие интересы граждан, и помогают им двигаться вперед.
Ключевые слова:
юридическое лицо, некоммерческое юридическое лицо,
учредитель, участник, учредитель, корпоративное право, ООО, АО, общее собрание,
исполнительный орган, наблюдательный совет.
Нотижорат корпоратив ташкилотларининг табиати бир хил эмас. Уларни ташкил
этишни
давлатдан
мустақил
равишда
фуқаролик
жамияти
фаолиятини
расмийлаштириш усули, фуқароларнинг манфаатларини ифода этиш ва уларнинг
жамоатчилик фаолиятини намоён қилиш шакли сифатида қараш мумкин. Шу билан
бирга, нотижорат ташкилотлари фаолияти давлатнинг турли вазифаларини амалга
оширишга ҳам хизмат қилади. Шу сабабли, кўплаб давлатларда уларнинг фаоллигини
рағбатлантириш давлат бошқаруви самарадорлигини ошириш воситаси сифатида
намоён бўлади. Баъзи хорижий мамлакатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, мазкур
ташкилотлар тижорат юридик шахсларига нисбатан самаралироқ фаолият юрита
олади.
Шу билан бирга, ҳуқуқий табиати ва ташкил этиш мақсадлари турлича бўлган
корпорацияларнинг ҳуқуқий мақомини тартибга солиш қийинчиликларни келтириб
чиқаради, чунки қонунчилик нормалари тизими етарлича такомиллашмаган ва
тизимлаштирилмаган. Бу ҳолатда нотижорат корпоратив ташкилотларга хос бўлган
ўзига хос хусусиятлар асосий омил бўлиб хизмат қилади. Улар юридик шахс бўлиб,
фуқаролик муомаласининг фаол иштирокчилари сифатида фуқаролик қонунчилиги
қоидаларига бўйсунса-да, фуқароларнинг бирлашиш ҳуқуқини амалга ошириш шакли
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
97
сифатида ҳам намоён бўлади. Бу эса уларнинг алоҳида ҳуқуқий мақомини акс
эттиради.
Шундай қилиб, юқорида келтирилган фикрларга асосланиб, нотижорат
корпорацияларнинг ҳуқуқий мақомини ва уларнинг фаолиятини тартибга солувчи
қонунчилик нормаларини ўрганиш алоҳида аҳамият касб этишини таъкидлаш лозим.
Ушбу мақолани ёзишдан кўзланган мақсад – нотижорат корпоратив шахсларига хос
айрим хусусиятларни аниқлаш ва уларнинг фаолиятини тартибга солиш соҳасида
мавжуд муаммоларни белгилашдир. Бу масалани тадқиқ қилишда илмий билиш
усуллари, жумладан умумий илмий ва махсус усуллар, хусусан, тизимли-структуравий,
қиёсий-ҳуқуқий, формал-мантиқий ҳамда ҳуқуқни талқин қилиш усуллари
қўлланилди.
Нотижорат корпоратив ташкилотлар – бу фаолиятининг асосий мақсади
сифатида фойда олишни кўзламайдиган ва олинган фойдани иштирокчилари ўртасида
тақсимламайдиган юридик шахслардир. Нотижорат корпорацияси муассислари аъзо
бўлиш ҳуқуқини қўлга киритиб, корпорациянинг олий бошқарув органи бўлган
умумий йиғилишни ташкил қилади
1
. Агар нотижорат корпорацияси иштирокчилари
сони юзтадан ошса, у ҳолда уставда кўрсатилган ҳолда олий орган сифатида қурултой
ёки конференция ўтказилиши мумкин. Мазкур ташкилотлар ўртасидаги низолар
арбитраж судида кўриб чиқилмайди, ва бу ҳолат уставда акс эттирилиши керак.
Нотижорат корпоратив ташкилотларининг мол-мулки аъзолик кириш бадаллари,
хайриялар, фаолиятининг мақсадларига мувофиқ амалга ошириладиган тадбиркорлик
фаолиятидан тушган даромадлар ҳамда қонун билан белгиланган бошқа манбалар
ҳисобига шакллантирилади. Нотижорат корпорацияси тугатилганда, кредиторлар
талаблари қондирилгандан сўнг қолган мол-мулк, агар қонунда бошқача тартиб
назарда тутилмаган бўлса, устав ҳужжатларига мувофиқ уни ташкил этиш
мақсадларига йўналтирилади.
Шундай қилиб, нотижорат корпоратив юридик шахснинг асосий белгилари
қуйидагилардан иборат: даромад олишга қаратилмаган мақсад; фойдани аъзолар
ўртасида тақсимлаш йўқлиги; мазкур ташкилотнинг таъсисчилари автоматик равишда
аъзо бўлиш ҳуқуқини қўлга киритади ҳамда корпоратив бирлашмалар учун ФКда
белгиланган ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлади. Шунингдек, уларнинг таркибидан
олий бошқарув органи ташкил этилади.
Юқорида санаб ўтилган биринчи иккита белги ташкилотнинг фаолияти асосий
мақсад сифатида фойда олишни кўзламаган нотижорат ташкилот сифатида
таснифланишини белгилайди. Бироқ, масалан, истеъмол кооперативи каби нотижорат
ташкилот турини кўриб чиқадиган бўлсак, у бундан истисно сифатида намоён бўлади.
Бу шундан иборатки, бундай ташкилотларда «кооператив тўловлар» амалга
оширилади, бу эса, ўзига хос тарзда, фойдани аъзолар ўртасида тақсимлашни
1
Gaitova L. Kh., Kesaeva V. A., Non-commercial corporate organizations // Agrarian and Land Law. 2016. №3 (135).
URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nekommercheskie-korporativnye-organizatsii (date of reference: 27.10.2024).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
98
англатади. Шунга қарамай, қонунчилик истеъмол кооперативларини нотижорат
ташкилотлар сифатида таснифлайди.
Шуни таъкидлаш лозимки, ФКнинг 40-моддасига мувофиқ, нотижорат
ташкилотлар иштирокидаги муносабатлар фуқаролик қонунчилиги предметига дахл
этмаган ҳолларда, ушбу кодекс қоидалари қўлланилмайди. Бундан хулоса қилиш
мумкинки, нотижорат ташкилотларининг бошқарув органларини тартибга солиш,
аъзолик тартиби ва бошқа масалалар тижорат ташкилотларига нисбатан
қўлланиладиган қоидалардан ташқарида бўлиши мумкин. Бунда нотижорат
ташкилотларнинг фуқаролик-ҳуқуқий мақомини тартибга солишда махсус қонунларга
устувор аҳамият берилади
2
.
Нотижорат корпоратив ташкилотларнинг ҳуқуқий мақомига хос хусусиятларни
тасвирлаш учун бир неча мисолларни келтириш мумкин.
Масалан, сиёсий партия жамоат бирлашмасининг бир тури сифатида жамиятнинг
маҳсули бўлиб, давлатнинг эмас, балки муайян ҳудудда шаклланган тарихий
хусусиятларга эга ихтиёрий жамоат бирлашмасидир. Сиёсий партиянинг
фаолиятининг асосий йўналиши жамият манфаатларига мос лойиҳаларни ишлаб
чиқиш ва амалга оширишдан иборат бўлиб, улар жамият ҳаётини яхшилашга ҳам
қаратилган. Бунда ишлаб чиқилган лойиҳаларни амалга ошириш учун давлат
ҳокимиятининг ваколатли органлари ва уларнинг мансабдор шахслари муҳим восита
ҳисобланади. Сиёсий партиялар вакилларининг давлат органларидаги иштироки
амалдаги конституциявий қонунчиликда мустаҳкамланган халқ ҳокимиятининг
кафолати бўлиб хизмат қилади
3
.
Шу билан бирга, маълум конституциявий-ҳуқуқий мақомга эга бўлган сиёсий
партия корпоратив юридик шахс сифатида ҳам намоён бўлади. Унинг фаолияти фақат
Конституция ва “Сиёсий партиялар тўғрисида”ги қонун нормалари орқали эмас, балки
ФКда юридик шахсларга нисбатан белгиланган қоидалар асосида ҳам тартибга
солинади.
Шуни алоҳида қайд этиш керакки, сиёсий партия банкрот деб топилиши мумкин
эмас. Ўзбекистон Республикасининг 1996 йил 26 декабрдаги “Сиёсий партиялар
тўғрисида”ги 337-I-сон Қонуннинг 15-моддаси ва 2004 йил 30 апрелдаги “Сиёсий
партияларни молиялаштириш тўғрисида”ги 617-II-сон Қонунининг 3-моддасига
мувофиқ, сиёсий партия маблағлари қуйидаги манбалар ҳисобига шаклланади:
федерал бюджет маблағлари; сиёсий партия, унинг минтақавий бўлимлари ва бошқа
тузилмалари
томонидан
ўтказилган
тадбирлардан
тушумлар,
шунингдек
тадбиркорлик фаолиятидан тушган даромадлар; фуқаролик-ҳуқуқий битимлардан
тушумлар. Шундай қилиб, сиёсий партиялар даромад олиш учун етарлича қонуний
имкониятларга эга.
2
Filatova U. B., Gorbach O. V., Associations and Unions in the System of Noncommercial Corporate Organizations in
Russian Law // Siberian Law Bulletin. 2021. №1 (92). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/assotsiatsii-i-soyuzy-v-
sisteme-nekommercheskih-korporativnyh-organizatsiy-v-rossiyskom-prave (date of reference: 27.10.2024).
3
Guterman A.E., Dolgikh F.I. Civil-legal position of political parties // Vestnik Akademii. 2018. № 4. С. 122-125.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
99
Сиёсий партиялар фойда келтирувчи битимларда иштирок этиши ва
тадбиркорлик фаолиятидан даромад олиши мумкинлигини ҳисобга олсак, ушбу
юридик шахс турини банкрот деб топишни тақиқлаш борасида қонун чиқарувчининг
позицияси тушунарсиз бўлиб қолмоқда. Бу ҳолат, эҳтимол, давлат томонидан бюджет
маблағларини ҳимоя қилиш билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Сиёсий партияларнинг фуқаролик ҳуқуқи субъекти сифатидаги фаолиятини
тартибга солувчи қонунчилик нормалари тартибсизлик характерига эга. Ҳозирги
вақтда мазкур нотижорат ташкилотларнинг мақомига оид қоидалар кўплаб норматив-
ҳуқуқий ҳужжатларда мавжуд. Партиялар фаолиятини тартибга солиши лозим бўлган
“Сиёсий партиялар тўғрисида”ги қонун кўпинча умумий қоидаларни ўз ичига олади ва
бошқа қонунларга мурожаат қилинишини талаб қилади. Бу эса сиёсий партияларнинг
фуқаролик ҳуқуқи субъекти сифатидаги мақомини таҳлил қилишда муайян
қийинчиликларни келтириб чиқаради. Шу сабабли, мазкур ташкилотлар фаолиятини
тартибга солувчи қонунчилик нормаларини ривожлантириш ва уларни яхлит
тузилмали тизимга бирлаштириш айни муддао бўлиб кўринади.
Нотижорат корпоратив ташкилотлар-бу ўз фаолиятининг асосий мақсади
сифатида фойда олишни кўзламайдиган ва иштирокчилар ўртасида фойдани
тақсимламайдиган, таъсисчилари (иштирокчилари) уларга аъзо бўлиш ҳуқуқига эга
бўлган ва ўзларининг олий бошқарув органи - умумий йиғилишни ташкил этадиган
юридик шахслардир
4
.
Нотижорат корпоратив ташкилотлар истеъмол кооперативлари, жамоат
ташкилотлари, ассосциациялар (уюшмалар), кўчмас мулк эгаларининг ширкатлари
ташкилий-ҳуқуқий шаклларида ташкил этилади.
Нотижорат ташкилотларининг аъзолик мезонларига асосланган таснифнинг
ўзига қизиқиш уйғотади. Бундай ҳолда, “аъзолик одатда юридик шахс
иштирокчиларининг алоҳида мақоми сифатида қаралади, бу, биринчидан,
иштирокчиларнинг
қатъий
белгиланган
таркибини; иккинчидан,
тижорат
корпорациялари иштирокчилари орасида корпоратив ҳуқуқларнинг мавжудлигини
назарда тутади”5. Бироқ, аниқроғи, бундай ҳуқуқлар нотижорат ташкилотлари
аъзолари учун вужудга келиши мумкин, чунки бошқарув тизими, масалан, нотижорат
шерикликда (бунда ассоциациялар ёки уюшмалар бўлади), бизнес компанияларидаги
бошқарув тизимига ўхшайди: бир хил умумий йиғилиш, бир хил ижро этувчи oрган,
яъни яккабошчилик ёки коллегиал бошқаруви органи бўлиши мумкин. Шундай қилиб,
аъзоликка асосланган ҳар қандай юридик шахс ичида унинг аъзолари ва юридик
шахснинг ўзи ўртасида ташкилий муносабатлар юзага келади6.
Юздан ортиқ иштирокчилари бўлган нотижорат корпорациялар ва ишлаб
чиқариш кооперативларида энг юқори oрган қурултой, конференция ёки қонун
ҳужжатларига мувофиқ уларнинг уставлари билан белгиланадиган бошқа вакиллик
(коллегиал) органи бўлиши мумкин. Нотижорат корпоратив ташкилот ўз мулкининг
мулкдори ҳисобланади.
4
Белых В.С. Правовое регулирование предпринимательской деятельности в России: (Книга). – М.: Проспект,
2008. – С. 215.
5
Рожкова М.А. Средства и способы правовой защиты сторон коммерческого спора. – М., 2006. – С. 337.
6
ТОПИЛДИЕВ В.Р. ТАШКИ ЛИЙ МУНОСАБ АТЛАРНИ ФУҚАРОЛИК -ҲУҚУҚИЙ ТАРТИБГА
СОЛИШ: ЮРИД. ФАН. ДОКТ. ДИС. ... – ТОШКЕНТ: 2021. – 242 Б.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
100
Цивилистик доктринада бир вақтнинг ўзида мавжуд бўлганида ташкилотни
нотижорат юридик шахсга мансуб бўлишининг иккита шарт белгиланади:
– таъсисчилар (иштирокчилар) ўз фаолиятининг асосий мақсади сифатида фойда
олишга интилмайдилар;
– иштирокчилари фойдани ўзаро тақсимламайдилар.
Нотижорат корпоратив ташкилотлар турли ташкилий-ҳуқуқий шаклда тузилиши
мумкин ва уларга мисол сифатида қуйидагиларни кўрсатса бўлади: истеъмол
кооперативлари; фуқароларнинг жамоат ташкилотлари; иттифоқлар (нотижорат
шериклик, шу жумладан) ва уюшмалари; кўчмас мулк эгаларининг ширкатлари.
Умумий
қоида
сифатида,
нотижорат
ташкилотнинг
таъсисчилари
(иштирокчилари) унинг фаолиятидан олинган фойдани (даромадни) ўзаро
тақсимлашга ҳақли эмаслар (ФКнинг 40-моддаси биринчи қисми). Нотижорат
ташкилот тугатилгандан сўнг, кредиторларнинг талаблари қондирилгандан кейин
қолган мол-мулк, агар қонун ҳужжатларида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса,
унинг таъсис ҳужжатларига мувофиқ, унинг манфаатлари учун яратилган мақсадлар
учун ва (ёки) хайрия мақсадлари учун йўналтирилади. Нотижорат юридик шахслар,
муассасалар, сиёсий партиялар ва диний ташкилотлар бундан мустасно, тўловга
қобилиятсиз (банкрот) деб эълон қилиниши мумкин.
Нотижорат юридик шахсларнинг ташкилий-ҳуқуқий шакллари тижорат
шаклларига қараганда анча хилма-хилдир. Худди шу турдаги нотижорат
ташкилотларнинг бир нечта турлари бўлиши мумкин, уларнинг мақоми ФК билан
тартибга солинади.
Аксарият
нотижорат
ташкилотлар,
тижорат
ташкилотлари
каби,
корпорациялардир, яъни, улар қатъий аъзолик тамойиллари асосида қурилган. Бироқ,
корпорациялар бўлмаган нотижорат юридик шахслар мавжуд (муассасалар, фондлар,
автоном нотижорат ташкилотлар ва бошқалар)
7
.
Аралаш шакллар нотижорат ташкилотлар орасида ҳам учрайди. Хайрия ёки
диний ташкилотларни корпоратив тузилишга эга муассасалар деб аташ мумкин, чунки
улар алида муассаса ҳисоблансалар ҳам шакл бўйича корпорациялардир (Ўзбекистон
Республикасининг 2007 йил 2 майдаги “Ҳомийлик тўғрисида”ги ЎРҚ-96-сон Қонуннинг
6-7, 9-моддалари). Ушбу ташкилотлар ва классик корпорациялар ўртасидаги сезиларли
фарқ шундаки, хайрия ёки диний ташкилот аъзоликка асосланган бўлса ҳам, унинг ҳар
бир аъзоси ташкилот ва унинг мулкини бошқаришда иштирок эта олмайди. Хайрия
ташкилотининг олий бошқарув органи ушбу ташкилот уставида назарда тутилган
тартибда ташкил этилган унинг коллегиал органи ҳисобланади.
Кейинги йилларда жамоат ташкилоти концепцияси ўзгартирилди. 2021 йилда
Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ–6181-сон Фармони билан
Ўзбекистонда илк бор фуқаролик жамиятини ривожлантиришнинг 2021–2025
йилларга мўлжалланган концепцияси ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг
2021 йил 3 мартдаги “Нодавлат нотижорат ташкилотларини давлат томонидан
қўллаб-қувватлаш, уларнинг фаолияти эркинлиги, ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари
ҳимоя қилинишини таъминлашга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-5012-
сон Қарори қабул қилинди.
7
Труды по гражданскому праву / Б.Б. Черепахин; Науч. ред.: С.С. Алексеев. – М.: Статут, 2001. – 479 c.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
Нотижорат ташкилотлари аъзоларнинг маънавий ёки бошқа номоддий
эҳтиёжларни қондириш учун ташкил этилади. Шу билан бирга, улар умумий
манфаатларни ифодалаш ва ҳимоя қилиш ва қонунга зид бўлмаган бошқа мақсадларга
эришишга қаратилган фаолиятни юритадилар. Жамоат ташкилотининг таъсисчилари
сони учтадан кам бўлиши мумкин эмас. Жамоат ташкилотининг иштирокчиси (аъзоси)
ўз уставида назарда тутилган аъзолик ва бошқа мулкий бадалларни тўлаши шарт
(уларнинг миқдори ва тўлов тартибини белгилаш жамоат ташкилотининг олий
органининг мутлақ ваколатига киради). Ҳар қандай иштирокчи, ўз хоҳишига кўра,
исталган вақтда ўзи иштирок етадиган ташкилотдан чиқиш ҳуқуқига ега. Шу билан
бирга,
жамоат
ташкилотига
аъзолик
ажралмасдир.
Жамоат
ташкилоти
иштирокчисининг (аъзосининг) ҳуқуқларини амалга ошириш бошқа шахсга
ўтказилиши мумкин емас. Уюшма (уюшма) таъсисчиларининг сони иккитадан кам
бўлмаслиги мумкин (жорий версияда - бешта). Юридик шахсларнинг аъзолари ва
иштирокчилари ўртасидаги асосий фарқ бу иштирок етиш ҳужжатидир: нотижорат
корпоратив ташкилот аъзолари ўзларининг иштирокларини жамоат ташкилоти
аъзолари сонини ҳисобга олишга имкон берадиган тегишли баёнотлар ёки ҳужжатлар
билан расмийлаштирадилар, муассислар еса ўзларининг фаолияти туфайли автоматик
равишда яратилган ташкилотга аъзо бўлишади. ҳолат. Жамоат ташкилотига аъзо
бўлиш учун ариза берувчи томонидан бериладиган енг кенг тарқалган ҳужжат бу
аъзолик учун ариза. Нотижорат корпоратив ташкилотнинг юридик шахс сифатида
ҳуқуқий лаёқати у давлат рўйхатидан ўтказилган пайтдан бошлаб юзага келади.
Юридик шахснинг ҳуқуқий лаёқати деганда унинг фуқаролик ҳуқуқлари ва
мажбуриятларини ташувчиси бўлиш қобилияти тушунилади. ФКнинг 41-моддасига
биноан, юридик шахс ўз таъсис ҳужжатларида назарда тутилган фаолиятининг
мақсадларига мос келадиган фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлиши ва ушбу фаолият
билан боғлиқ мажбуриятларни ўз зиммасига олиши мумкин. Фақат нотижорат
корпоратив ташкилот давлат рўйхатидан ўтказилгандан сўнг сиз муҳрга буюртма
беришингиз, ҳисоб рақамини очишингиз, лицензия олишингиз, муайян операцияни
амалга ошириш тўғрисида қарор қабул қилишингиз ва ҳоказо. гарчи қонунларда
ташкилот муҳрга буюртма бериш ва жорий ҳисоб рақамини очиши шарт бўлган муддат
кўрсатилмаган бўлса-да, лекин муҳрсиз ташкилот аслида қонуний аҳамиятга эга
ҳаракатларни амалга ошира олмайди (масалан, статистик гувоҳнома олиш ёки ҳисобот
ҳужжатини тақдим етиш) ва очилмасдан. жорий ҳисоб у маблағлар билан ишлай
олмайди, чунки истисносиз барча юридик шахслар банк муассасаларида пул
маблағларини сақлашлари шарт
8
.
Қонун чиқарувчи учун нотижорат корпоратив ташкилотнинг янги ташкилий-
ҳуқуқий шакли кўп квартирали уй-жой мулкдорларининг ширкат (УЖМШ)
ҳисобланади. Кўп квартирали уй-жой мулкдорларининг ширкат – бу кўчмас кўп
квартирали уй-жой мулкдорларининг ихтиёрий бирлашмаси (кўп квартирали уйдаги
бинолар, шу жумладан кўп қаватли уй ёки бир нечта биноларда, турар-жой
биноларида, қишлоқ уйларида, боғдорчилик, боғдорчилик ёки шаҳар атрофидаги ер
участкалари ва бошқалар.), биргалик эгалик қилиш, фойдаланиш учун яратилганва
8
Нариманов Б. Нодавлат нотижорат ташкилотларининг тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланишига оид
айрим ҳуқуқий масалалар // https://www.researchgate.net/publication/367124051
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
102
қонун билан белгиланган чегаралар доирасида, мулкни умумий мулк ва (ёки) умумий
фойдаланиш, шунингдек қонунларда назарда тутилган бошқа мақсадларга эришиш
учун бериш ҳисобланади.
Аслида, кўчмас мулк эгаларининг ширкати, хусусан, уй-жой мулкдорлари
ширкатларилари (Уй-жой кодексининг VIII-бўлими, “Кўп квартирали уйларни
бошқариш тўғрисида”ги қонуннинг 8-боби) ва Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 1
мартдаги 51-сон қарорига илова “Боғдорчилик-узумчилик ширкатлари тўғрисида”ги
Низомнинг 2-бандига кўра “боғдорчилик-узумчилик ширкати ширкат аъзоларига
умумий ижтимоий-хўжалик вазифаларини ҳал этишда ҳамда боғдорчилик ва
узумчиликни юритишда кўмаклашиш учун жисмоний шахслар томонидан ихтиёрий
асосларда таъсис этилган нотижорат ташкилот ҳисобланади”.
Кўп квартирали уйда умумий мулк, шунингдек боғдорчилик ширкатининг
умумий фойдаланиш объектлари сифатида, боғдорчилик ва шаҳар атрофи нотижорат
шериклик умумий биргаликда мулк ҳуқуқи тўғрисидаги кўчмас мулк эгаларининг
тегишли шеркат аъзоларига қонун ҳужжатларида бошқа ҳолат назарда тутилган
бўлмаса тегишли ҳисобланади. Бундай мулкнинг таркиби ва унга умумий мулк
ҳуқуқидаги улушларни аниқлаш тартиби қонун билан белгиланади. Ушбу уйдаги
бинолар эгасининг кўп қаватли уйидаги умумий мулк ҳуқуқидаги улуши, ер участкаси
эгасининг боғдорчилик, узумчилик ёки шаҳар атрофи нотижорат шериклигидаги
жамоат объектларига умумий мулк ҳуқуқидаги улуши-бундай мулкдорнинг аъзоси –
нотижорат ширкат белгиланган биноларга ёки ер участкасига эгалик ҳуқуқининг
тақдирига боғлиқ бўлади.
Юридик шахслар тўғрисидаги қонун ҳужжатларини ривожлантиришнинг асосий
йўналиши юридик шахсларни ташкил қилиш, рўйхатдан ўтказиш, қайта ташкил этиш
ва тугатиш талабларини маълум даражада кучайтиришдир. Юридик шахслар
тўғрисидаги қонун ҳужжатларини такомиллаштиришга оид қоидалар ва
ёндашувларнинг амалга оширилиши натижасида ФКнинг юридик шахсларнинг
мақомини тартибга солишдаги роли, ундаги тегишли нормаларнинг аксарияти
концентрацияси оширилди, бу уларни изчил ва барқарорлаштириш ҳамда уларнинг
мазмуни ва адолатли мулк айланмасини ривожлантиришга қаратилган
9
.
Ғарбий Европада юридик шахсларни яратиш ва фаолият юритишнинг иккита
асосий тизими мавжуд бўлиб, уларни шартли равишда инглиз ва олмон ҳуқуқи тизими
деб аташ мумкин. Улардан биринчиси устав капиталига ва юридик шахсни рўйхатдан
ўтказишга либерал талабларни қўяди, лекин унинг кейинги фаолияти учун жуда
қаттиқ талаблар, биринчи навбатда, қатъий ва пухта ҳисобот бериш, тақдим этишни
кечиктириш ёки қалбакилаштириш тадбиркорлар учун жиноий жавобгарликка сабаб
бўлади. Иккинчи тизим, аксинча, юридик шахсни ташкил этиш учун жуда қаттиқ
талабларни қўяди, аммо унинг кейинги фаолияти тўғрисида либералдир. Маҳаллий
тадбиркорлар ва давлат органларининг уларни қўллаб-қувватловчи мансабдор
шахслари мавжуд чекловларни бекор қилиб, иккала тизимнинг либерал
хусусиятларини бирлаштиришни ва шу билан дунёнинг исталган нуқтасида мисли
кўрилмаган юридик шахсларга ултра либерал ёндашувни яратишни хоҳлашади. Шу
9
Суханов Е.А. О развитии законодательства о юридических лицах. http://www.juristlib.ru/book_5862.html
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
нуқтаи назардан, юридик шахсларни рўйхатга олиш тўғрисидаги амалдаги
қонунчиликни такомиллаштириш зарурати аён бўлади
10
.
Икки турдаги ташкилий-ҳуқуқий шаклларни ажратиш мезони аъзоликнинг
мавжудлиги (нотижорат корпорацияларда) ёки мавжуд эмаслиги (нотижорат унитар
ташкилотларда) ҳисобланади. Иқтисодиёти ривожланган бутун дунё бўйлаб юридик
шахсларнинг асосий турлари корпорациялардир.
References:
1.
Gaitova L. Kh., Kesaeva V. A., Non-commercial corporate organizations // Agrarian and
Land Law. 2016. №3 (135). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nekommercheskie-
korporativnye-organizatsii (date of reference: 27.10.2024).
2.
Filatova U. B., Gorbach O. V., Associations and Unions in the System of Noncommercial
Corporate Organizations in Russian Law // Siberian Law Bulletin. 2021. №1 (92). URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/assotsiatsii-i-soyuzy-v-sisteme-nekommercheskih-
korporativnyh-organizatsiy-v-rossiyskom-prave (date of reference: 27.10.2024).
3.
Guterman A.E., Dolgikh F.I. Civil-legal position of political parties // Vestnik Akademii.
2018. № 4. С. 122-125.
4.
Белых В.С. Правовое регулирование предпринимательской деятельности в
России: (Книга). – М.: Проспект, 2008. – С. 215.
5.
Рожкова М.А. Средства и способы правовой защиты сторон коммерческого спора. –
М., 2006. – С. 337.
6.
Топилдиев В.Р. Ташкилий муносабатларни фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солиш:
юрид. фан. докт. дис. ... – Тошкент: 2021. – 242 б.
7.
Труды по гражданскому праву / Б.Б. Черепахин; Науч. ред.: С.С. Алексеев. – М.:
Статут, 2001. – 479 c.
8.
Нариманов Б. Нодавлат нотижорат ташкилотларининг тадбиркорлик фаолияти
билан
шуғулланишига
оид
айрим
ҳуқуқий
масалалар
//
https://www.researchgate.net/publication/367124051
9.
Суханов
Е.А.
О развитии
законодательства
о
юридических
лицах.
http://www.juristlib.ru/book_5862.html
10.
Гайтова Л.Х-М., Кесаева В.А. Некоммерческие корпоративные организации //
АГРАРНОЕ И ЗЕМЕЛЬНОЕ ПРАВО. 2016. № 3(135). – С. 87-90.
10
Гайтова Л.Х-М., Кесаева В.А. Некоммерческие корпоративные организации // АГРАРНОЕ И ЗЕМЕЛЬНОЕ
ПРАВО. 2016. № 3(135). – С. 87-90.
