YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
O‘SIMLIK IMMUNITETINI OSHIRISH: O‘G‘ITLAR VA BIOSTIMULYATORLAR
Salatina Irina
Expert in cold chain supply and food processing equipment, Kazakhstan
https://doi.org/10.5281/zenodo.14032865
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘simlik immunitetini oshirishda o‘g‘itlar va
biostimulyatorlarning ahamiyati va ularning ta’sir mexanizmlari yoritilgan. O‘simlik
immuniteti – bu o‘simlikning kasalliklarga, stress omillariga va zararkunandalarga chidamli
bo‘lishini ta’minlovchi himoya tizimidir. Azot, fosfor va kaliy kabi asosiy o‘g‘itlar, shuningdek,
mikroelementlar o‘simliklarni oziqlantirib, ularning himoya tizimini kuchaytiradi.
Biostimulyatorlar esa o‘simliklarning o‘sishini rag‘batlantiradi, stress omillariga chidamliligini
oshiradi va immun tizimini mustahkamlaydi. Ushbu maqolada o‘g‘itlar va biostimulyatorlar
yordamida o‘simlik immunitetini qanday oshirish mumkinligi va bu yondashuvning ekologik
ahamiyati haqida ma’lumot beriladi.
Kalit so‘zlar:
o‘simlik immuniteti, o‘g‘itlar, biostimulyatorlar, azot, fosfor, kaliy,
mikroelementlar, stress omillari, patogenlarga chidamlilik, ekologik xavfsizlik, hosildorlik.
O‘simliklarning kasalliklarga, zararli atrof-muhit sharoitlariga va zararkunandalarga
chidamli bo‘lishi ularning immunitet darajasiga bog‘liq. Yuqori immunitetga ega o‘simliklar
sog‘lom o‘sadi, yaxshi hosil beradi va tashqi omillarga nisbatan chidamlilik ko‘rsatadi. O‘simlik
immunitetini oshirishda o‘g‘itlar va biostimulyatorlar muhim ahamiyatga ega. Bu vositalar
o‘simliklarni oziqlantiribgina qolmay, balki ularning himoya tizimini kuchaytiradi va o‘sishini
rag‘batlantiradi.
O‘simlik immunitetini kuchaytirishning ahamiyati
O‘simlik immuniteti – bu o‘simlikning stress omillariga (qurg‘oqchilik, past yoki yuqori
haroratlar, kasalliklar) va zararkunandalarga nisbatan chidamliligini oshirish uchun mavjud
tabiiy himoya mexanizmlari majmuasidir. O‘simlikning yuqori immunitetga ega bo‘lishi
ularning o‘sishi va hosildorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, immunitetni oshirish
orqali qishloq xo‘jaligida kimyoviy pestitsidlarga bo‘lgan ehtiyoj kamayadi, bu esa ekologik
xavfsizlikni ta’minlashda muhimdir.
O‘simlik immunitetini oshirishda o‘g‘itlarning roli
O‘g‘itlar o‘simliklarni oziqlantirib, ularning sog‘lom o‘sishini ta’minlaydi va immunitetini
oshiradi. To‘g‘ri tanlangan o‘g‘itlar o‘simliklarning ildiz tizimini mustahkamlaydi, ularni zarur
mineral moddalar bilan ta’minlaydi va patogenlarga qarshi chidamliligini kuchaytiradi.
Asosiy o‘g‘it turlari va ularning o‘simlik immunitetiga ta’siri:
1.
Azotli o‘g‘itlar
Azotli o‘g‘itlar o‘simliklarning o‘sishi va yashil massasi rivojlanishiga
yordam beradi. Azot fotosintez jarayonini kuchaytiradi va hujayralarning yangilanishini
ta’minlaydi, bu esa o‘simlik immunitetini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Azotli o‘g‘itlar tufayli
o‘simlik tezroq rivojlanadi va patogenlarga nisbatan chidamlilik ko‘rsatadi.
2.
Fosforli o‘g‘itlar
Fosfor o‘simliklarda ildiz tizimini mustahkamlaydi, energiya
almashinuvi va genetik materialning uzatilishini ta’minlaydi. Fosfor yetarli bo‘lsa, o‘simlik
ildizlari chuqurroq rivojlanib, ularning suv va oziqa moddalari bilan ta’minlanishi
yaxshilanadi, bu esa o‘simliklarni turli stress omillariga nisbatan chidamli qiladi.
3.
Kaliyli o‘g‘itlar
Kaliy o‘simlik hujayralarida suv almashinuvini tartibga solib, suvni
to‘g‘ri singdirishga yordam beradi. Bu, ayniqsa, qurg‘oqchilik yoki yuqori harorat sharoitida
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
78
juda muhimdir. Kaliy shuningdek, hujayra devorlarini mustahkamlaydi va o‘simliklarning
bakterial va zamburug‘li kasalliklarga qarshi chidamliligini oshiradi.
4.
Mikroelementli o‘g‘itlar
Mis, rux, marganets, bor va temir kabi mikroelementlar
o‘simliklar uchun muhimdir, chunki ular fermentlar va vitaminlar sintezida ishtirok etadi.
Mikroelementlar o‘simlik immunitetini kuchaytirib, kasalliklarning oldini olishda muhim
ahamiyatga ega. Mis va rux, masalan, o‘simliklarni bakterial infektsiyalardan himoya qiladi va
ularning sog‘lom o‘sishini ta’minlaydi.
Biostimulyatorlar va ularning o‘simlikka ta’siri
Biostimulyatorlar o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi va immunitetini oshirish uchun
maxsus mo‘ljallangan moddalar bo‘lib, ular o‘simliklarning himoya va fiziologik jarayonlariga
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Biostimulyatorlar o‘simliklarni stress omillariga chidamliligini oshiradi
va hosildorligini yaxshilaydi.
Biostimulyatorlarning asosiy turlari:
1.
Organik biostimulyatorlar
Organik biostimulyatorlar tabiiy manbalardan olinib,
o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan tabiiy ozuqalar bilan ta’minlaydi. Masalan, dengiz o‘tlari
ekstrakti va gumusli moddalar o‘simliklarda ildiz o‘sishini rag‘batlantiradi va ularni turli
stress omillariga chidamli qiladi.
2.
Fitogormonlar
Fitogormonlar – o‘simlik o‘sishini boshqaruvchi gormonlar bo‘lib, ular
hujayra bo‘linishi, differentsiatsiya va o‘sish jarayonlarini tartibga soladi. Masalan:
o
Auksinlar
: ildizlarning rivojlanishini rag‘batlantiradi va o‘simliklarning barqaror
o‘sishini ta’minlaydi.
o
Gibberellinlar
: o‘simlikning yuqori qismidagi o‘sish jarayonlarini faollashtiradi va
stressga chidamliligini oshiradi.
o
Sitokininlar
: hujayra bo‘linishini kuchaytirib, yangi hujayralarning hosil bo‘lishiga
yordam beradi, bu esa o‘simliklarning o‘sishini va immunitetini kuchaytiradi.
3.
Aminokislotalar asosidagi biostimulyatorlar
Aminokislotalar o‘simliklarda protein
sintezi uchun zarurdir va stress sharoitida o‘simliklarga yordam beradi. Ular fotosintez
jarayonini kuchaytirib, o‘simliklarning o‘sishini rag‘batlantiradi va patogenlarga qarshi
immunitetni oshiradi.
4.
Antistress preparatlar
Antistress biostimulyatorlar o‘simliklarga qurg‘oqchilik,
harorat o‘zgarishlari yoki zararkunandalar ta’sirida yuzaga keladigan stress omillariga qarshi
kurashishga yordam beradi. Bu preparatlar o‘simliklarning tezda tiklanishiga yordam beradi
va ularga zarar yetkazadigan omillarga qarshi himoyani kuchaytiradi.
5.
Xelatli mikroelementlar
Xelatli mikroelementlar o‘simliklar tomonidan oson
singdiriladi va ularning o‘sish jarayonini yaxshilaydi. Xelat shaklidagi mikroelementlar
o‘simliklarning stressga chidamliligini oshirishda samarali bo‘lib, immunitet tizimini
mustahkamlaydi.
O‘g‘itlar va biostimulyatorlarning birgalikdagi ta’siri
O‘g‘itlar va biostimulyatorlarni birgalikda qo‘llash orqali o‘simliklarning sog‘lom
o‘sishini ta’minlash, immunitetini kuchaytirish va stress omillariga chidamliligini oshirish
mumkin. Bu vositalar birgalikda ishlaganda o‘simlik hujayralarining ozuqa moddalarini
yaxshiroq
singdirishini,
ildiz
tizimining
kuchayishini
va
himoya
tizimining
mustahkamlanishini ta’minlaydi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
79
1.
Ildiz va tuproq sharoitlarini yaxshilash
: O‘g‘itlar va biostimulyatorlar ildiz
rivojlanishini rag‘batlantiradi va o‘simliklarning tuproqdagi oziqa moddalarini samarali
o‘zlashtirishini ta’minlaydi.
2.
Patogenlarga qarshi chidamlilik
: Biostimulyatorlar o‘simliklarning immun tizimini
kuchaytirib, bakteriyalar, zamburug‘lar va boshqa patogenlarga qarshi himoyani ta’minlaydi.
3.
Stress omillariga qarshi chidamlilik
: Qurg‘oqchilik, harorat o‘zgarishlari va boshqa
stress omillarida o‘simliklarning chidamliligi oshadi. Biostimulyatorlar bu sharoitlarda
o‘simliklarning tiklanishini tezlashtiradi.
4.
Hosildorlikni oshirish
: To‘g‘ri tanlangan o‘g‘itlar va biostimulyatorlar o‘simliklarning
kuchliroq o‘sishini ta’minlaydi va hosildorlikni oshiradi.
O‘simlik immunitetini oshirishning ekologik ahamiyati
O‘simlik immunitetini oshirish ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Immuniteti kuchli o‘simliklar kasalliklarga kam chalinadi, bu esa kimyoviy pestitsidlar va
o‘simlik himoya vositalaridan foydalanishni kamaytiradi. Natijada atrof-muhitga zarar
yetkazmasdan qishloq xo‘jaligida barqaror rivojlanishga erishish mumkin bo‘ladi.
Xulosa
O‘simlik immunitetini oshirishda o‘g‘itlar va biostimulyatorlarning ahamiyati katta. Ular
o‘simliklarni zarur ozuqa moddalar bilan ta’minlab, hujayralarning o‘sishini rag‘batlantiradi,
stress omillariga chidamliligini oshiradi va patogenlarga qarshi himoyani kuchaytiradi.
O‘simlik immunitetini kuchaytirish ekologik va iqtisodiy jihatdan ham foydali bo‘lib, qishloq
xo‘jaligida sifatli va yuqori hosil olishda muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy o‘g‘itlar va
biostimulyatorlardan oqilona foydalanish orqali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishni barqaror
va ekologik xavfsiz yo‘lga qo‘yish mumkin.
References:
1.
Иванов, С.Н. Применение полезных микроорганизмов в защите растений / С.Н.
Иванов, А.И. Петров. — Москва: Наука, 2018. — 256 с.
2.
Петров, А.И. Биологические методы защиты растений от вредителей: учебное
пособие / А.И. Петров, Е.Р. Смирнова. — Санкт-Петербург: Лань, 2019. — 312 с
3.
Сидорова, М.В. Роль полезных микроорганизмов в агрономии / М.В. Сидорова. —
Новосибирск: Сибирское университетское издательство, 2020. — 284 с.
4.
Селезнев, В.П. Микробиологические препараты в сельском хозяйстве:
эффективность и перспективы применения / В.П. Селезнев, Н.С. Акимова // Вестник
сельскохозяйственной науки. — 2021. — № 3. — С. 47-53.
5.
Назарова, Л.Н. Биофунгициды для защиты растений на основе микроорганизмов /
Л.Н. Назарова, А.Д. Кузнецов. — Екатеринбург: Уральский государственный
университет, 2017. — 198 с.
6.
Андреев, Ю.В. Основы микробиологической защиты растений: монография / Ю.В.
Андреев. — Казань: Казанский федеральный университет, 2022. — 360 с..
