YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
74
ПОЛИМЕР КОМПОЗИТ МАТЕРИАЛЛАРГА МЕХАНИК ИШЛОВ
БЕРИШНИНГ ЗАРУРАТИ
Тўхтасинов Рустамбек Давронбек ўғли
Ассистент Фарғона Политехника Институти
rustambektokhtasinov43@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14032773
АННОТАЦИЯ
Ҳозирги кунда машинасозликда полимер композит материалларга (ПКМ) мехник
ишлов бериш долзарб бўлиб қолмоқда. Механик ишлов бериш, деталларнинг сифатини
ошириш ва ишлаб чиқариш унумдорлигини оширишда ПКМ деталларнинг ўрни катта.
ПКМ механик, физик ва химик хоссаларининг тузилиши туфайли кенг миқёсда
тарқалишга эришдилар. Масалан, асосий кўрсаткич бўлган – қалинлик, эластиклик
модули, шикастланишларга чидамлилиги, ўз хусусиятини йўқотмаслиги, хоссаларини
сақлаб қолиши ва коррозион турғунлиги бўйича ПКМ -60° С дан +200°С гача ҳарорат
доирасида алюмин қотишмалардан устун туради.
Калит сўзлар:
ПКМ, детал, саноат, ишлов бериш, арматура, тола.
КИРИШ
Саноатнинг ривожланиши юқори физик-механик, теплофизик ва диэлектрик
хусусиятларга эга бўлган композит материаллар қўлланилишининг кенгайиши билан
боғлиқ.
Полимер композит материаллар (ПКМ) ўзида матрица билан юқори чидамли
толалар тузилишини намоён этади. Матрица композитнинг яхлитлигини
таъминлайди, махсулот шаклини ва арматурали толаларнинг бир-бирига нисбатан
жойлашувини қайд этади, толанинг бир меъёрдаги оғирлигини ва арматурали толалар
қисмларининг бузилишида толанинг қайта тақсимланишини таъминлаган ҳолда
композит ҳажми бўйича ташқи ҳаракатланувчи кучланишни тақсимлайди. Матрица
сифатида эпкосид ва полиамид смолалардан фойдаланилади. Толалар графитдан,
бордан, шишадан, кремний карбиддан ва сапфирдан ишлаб чиқарилади.
ПКМ механик, физик ва химик хоссаларининг тузилиши туфайли кенг миқёсда
тарқалишга эришдилар. Масалан, асосий кўрсаткич бўлган – қалинлик, эластиклик
модули, шикастланишларга чидамлилиги, ўз хусусиятини йўқотмаслиги, хоссаларини
сақлаб қолиши ва коррозион турғунлиги бўйича ПКМ -60° С дан +200°С гача ҳарорат
доирасида алюмин қотишмалардан устун туради.
ПКМ орасида органик асосдагилари юқори чидамлилик ва Юнга модули
воситасида арматураланган углерод толали смолага эга бўлади. ПКМнинг углерод
толалар асосида қўлланилиши –анаъанвий конструкцион материаллар билан ёнма-ён
ҳолатда инкор қилиб бўлмайдиган афзалликлар: чидамлилик ва қаттиқликнинг юқори
хусусиятлари; товушли ва тебранма таъсирларга бардошлилиги; ёриқлар
ривожланишини тўхтатиш хусусиятлари; маҳсулотнинг коррозион турғунлиги; ишлов
беришга қулайлиги ва бошқаларни таққослаш бўйича шартлашилган конструкция
массасини қисқартирувчи самарали воситалардан биридир.
Нометалларни қирқиш бўйича тадқиқотлар XIX асрнинг биринчи ярмида
бошланган.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
75
Нометалл материалларни қирқиш назарияси металларга ишлов бериш
назариясидан қирқиш қонунлари ва тадқиқот усулларини ўзлаштириб олди ва уларни
пластмасса, текстолит ва бошқаларга ишлов бериш амалиётига тадбиқ этди.
Ишлаб чиқаришни турли тармоқларида углепластиклардан фойдаланиш
спектрининг
кенгайиши
уларга
механик
ишлов
беришнинг
самарали
технологияларини ишлаб чиқишни талаб этади.Асосий қийинчиликлар ПКМ нинг
механик ишлов берилган сиртининг сифат параметрларини аниқлаш имконини бера
оладиган ишлов бериш усулларини тайинлаш методикасининг йўқлиги билан
хулосаланади.
Бугунги кунда ПКМ деталларга ишлов бериш сифатининг геометрик
кўрсаткичларини пармалаш усули билан технологик жиҳатдан таъминлаш ва
олдиндан айтиб бериш бўйича тадқиқотлар мавжуд эмас. Бу ишлов бериш мобайнида
унинг янада юқорироқ амалга ошишида белгиланган сифатни таъминлаш мақсадида,
шунингдек, жараёнларнинг унумдорлигини ошириш ва уларнинг технологик
имкониятларини кенгайтириш йўлларини қидириб топишда механик ишлов бериш
жараёнларини тушунарли тарзда бошқаришга имкон бермайди.
Полимер
композитцион
материалларни
механик
ишлов
бериш
технологияларининг келажакдаги ривожланиши, сифатнинг ошиши ва ишлов
беришнинг унумдорлиги фақатгина механик ишлов бериш жараёнларининг
функционал хусусиятлари ва уларда деталларга ишлов бериш сифатининг юзага
келиши билан боғлиқ асосий қонуниятларини ифодаловчи назария асосидагина рўй
бериши мумкин. Юқорида кўрсатиб ўтилганлар бу ишни йўлга қўйиш учун дастлабки
шарт сифатида кўрсатилади. Бунда асосий мақсад – ПКМ механик ишлов бериш
жараёни назариясининг ривожланиши, ишлов беришнинг янги такомиллаштирилган
усулларини ишлаб чиқиш, ишлов бериш унумдорлиги ва сифатининг берилган
параметларини технологик жиҳатдан таъминлаш ҳисобланади.
ПКМ дан ясалган деталлар ишлаб чиқарилишининг ПКМ муҳимлиги кўрсатилган,
ПКМнинг мавжуд ва татбиқ этилган структуралари таҳлил этилган. Технологик
хусусиятларни кўриб чиқиш асосида саноат ташкилотларида ПКМдаги маҳсулотларга
қирқиш орқали ишлов бериш ва берилган адабиётлар бўйича уларга ишлов беришни
такомиллаштиришнинг асосий йўллари аниқланган: -асбобнинг маҳсус геометриясини
танлаб олиш негизида ПКМ даги ишлов берилаётган тешикларнинг сифатини ошириш.
ХУЛОСА
1.
Хозирги вақтда ПКМ деталлар ишлаб чиқаришнинг кўплаб йўллари мавжуд аммo,
кўп холларда юқори аниқликдаги ва юқори сифатли юзаларга эга деталлар механик
ишлов бериш усулида олинади. Бунда йўниб ишлаш энг кенг тарқалган ва масулиятли
ишлов бериш операцияларидан хисобланади.
2.
Хозирги вақтдаги маълум усуллар буюмлар олиш технологик жараёни
нуқсонларини бартараф қилиш учун мўлжалланган.
References:
1.
Хусанов Ю. Ю., Мамасидиқов Б. Э. Ў. ПОЛИМЕР КОМПОЗИТ МАТЕРИАЛЛАРНИ
ПРАМАЛАШДА ҚИРИНДИ ҲОСИЛ БЎЛИШ ЖАРАЁНИ ТАДҚИҚ ҚИЛИШ //Scientific
progress. – 2021. – Т. 2. – №. 1. – С. 95-104.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
2.
Fayzimatov B. N., Xusanov Y. Y. PROBLEMS OF GLASS SURFACE QUALITY FORMATION
FOR MECHANICAL PROCESSING //Scientific-technical journal. – 2018. – Т. 22. – №. 2. – С. 35-
39.
3.
Fayzimatov S. N., Xusanov Y. Y., Valixonov D. A. Optimization Conditions Of Drilling
Polymeric Composite Materials //The American Journal of Engineering and Technology. –
2021. – Т. 3. – №. 02. – С. 22-30.
4.
Xusanov Y. Y., Valixonov D. A. O. G. L. POLIMER KOMPOZITSION MATERIALLARDAN
TAYYORLANGAN DETALLARNI PARMALASHNI ASOSIY KO ‘RINISHLARI //Scientific progress.
– 2021. – Т. 1. – №. 6. – С. 1169-1174.
5.
Xusanov Y. Y., Valixonov D. A. O. G. L. POLIMER KOMPOZITSION MATERIALLARDAN
TAYYORLANGAN DETALLARNI PARMALASHNI ASOSIY KO ‘RINISHLARI //Scientific progress.
– 2021. – Т. 1. – №. 6. – С. 1169-1174.
6.
Karimov, R. J. O. G. L., & Toxtasinov, R. D. O. (2021). FEATURES OF CHIP FORMATION
DURING PROCESSING OF POLYMER COMPOSITE MATERIALS. Scientific progress, 2(6), 1481-
1487.
7.
Mirzaev M.A, & Tukhtasinov R. D. (2022). Analysis Of Vibroacustic Signals (Vas) In
Cutting in Cutting Machines Made of Tools. Eurasian Journal of Engineering and Technology,
3, 1–5. Retrieved from
https://www.geniusjournals.org/index.php/ejet/article/view/554
8.
Юнусали Юлдашалиевич Хусанов, & Рустамбек Давронбек Ўғли Тўхтасинов (2021).
ПОЛИМЕР КОМПОЗИТ МАТЕРИАЛЛАРГА МЕХАНИК ИШЛОВ БЕРИШНИНГ ЗАРУРАТИ.
Scientific progress, 2 (2), 866-869.
