YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
BO’LG’USI PEDAGOGIKA FANI O’QITUVCHILARIDA SUGGESTIV
QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR YO’NALISHLARI
Shermatova Manzura Ikromjonovna
University of business and science
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14024225
Annotatsiya
: Ushbu maqolada O’qituvchilarni tayyorlash sohasida olib borilgan ilmiy
tadqiqotlarda ilgari surilgan o’qituvchi kasbiy professiogrammalarining tahlili hamda
jamiyatning o’qituvchilik kasbiga qo’yayotgan talablari asosida pedagogik oliy ta’lim
muassasalari bitiruvchisining sifatlari haqida fikrlar bildirilgan.
Kalit so’zlar
: pedagog, suggestive qobilyat, meditatsiya, o’z-o’zini tartibga solish,
mustaqillik, o’z-o’zini baholash.
Аннотация
: В данной статье на основе анализа профессиональных профессий
учителя, выдвинутых в научных исследованиях в области подготовки учителей, и
требований общества к педагогической профессии высказываются мнения о качествах
выпускника педагогического вуза. учебные заведения.
Ключевые слова
: педагог, суггестивность, медитация, саморегуляция,
самостоятельность, самооценка.
Annotation
: In this article, based on the analysis of the teacher's professional
professionograms put forward in the scientific research in the field of teacher training and the
demands of the society for the teaching profession, opinions are expressed about the qualities
of the graduate of pedagogical higher education institutions.
Key words:
pedagogue, suggestive ability, meditation, self-regulation, independence,
self-evaluation.
Zamonaviy pedagogikada o’qituvchining suggestiv qobiliyatlarini rivojlanishi natijasi
ta’lim sifatigagina emas, shaxsni tarbiyalashga ham qaratilganligidir. B.Raximov ilmiy
tadqiqotda kasbiy madaniy munosabatlar tizimini yaratib, uni pedagogik amaliyotda qo’llash
mazmun mohiyatini asoslab bergan va quyidagi fikrlarni bildirgan: “Bugungi talabada,
ayniqsa o’qituvchida har ikkala munosabatning, ya’ni kasbiy-madaniy munosabatlarning
uyg’un va izchil bo’lishi ijtimoiy hayotning ehtiyoji hisoblanadi” 22 . Bo’lajak o’qituvchilarda
ham mana shunday suggestivlik sifatlarni rivojlantirish ulardagi pedagogik faoliyatdagi
muvafaqmiyatlarga zamin yaratadi.
N.Muslimov o’zining ilmiy ishlari asosida quyidagi fikrlarni bayon etadi: “Shaxsda kasbiy
sifatlarning mavjudligi uning mutaxassis sifatida shakllanganlik ko’rsatkichi orqali
ifodalanadi. ... Mutaxasning kasbiy faoliyatini tashkil etish jarayoni ma’lum bosqichlarda
ketma-ketlikda amalga oshiriladi”23.
S.Bozorova o’zining “Oliy ta’limda kasbiy-yo’naltirilgan o’qitish texnologiyasi”
monografiyasida metodik tayyorgarlik va texnologik yechimga quyidagicha ta’rif beradi:
“Ta’lim oluvchilarda ularning bo’lajak kasbiy faoliyati uchun muhim shaxsiy sifatlarni,
shuningdek, vazifasi bo’yicha funktsional majburiyatlarni bajarishni ta’minlaydigan ko’nikma
va malakalarni shakllantiradigan texnologiya tushuniladi”24.
Suggestivlik insonning ichki quvvati asosida namoyon bo’ladigan chidami, tirishqoqligi
va sabr-bardoshi hisoblanadi. Suggestiv ko'nikmalarni rivojlantirish insonda quyidagi muhim
holatlarni shakillanisi va rivojlanishini ta’minlaydi: o'z- o'zini anglashning ortishi, emotsional
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
holatning yaxshilanishi, o'z-o'zini tartibga solishni rivojlantirish, muammoni hal qilish
qobiliyati yaxshilandi.Umuman olganda, suggestivlik qobiliyatlari bo’lajak o’qituvchilarning
o’quv faoliyati va xulq-atvorining sayqallanishi va chiniqishini anglatadi. Chunki suggestivlik
inson faoliyati, muomalasi va xulq-atvorining muhim xususiyati, uning turmush mazmunini
belgilab beruvchi muhim omil hisoblanadi. Suggestivligi mustahkam, kuchli odamda maqsad
bilan faoliyat, xulq-atvor izchilligi kuzatiladi. Shaxs oldiga qo’yilgan maqsadga erishishga
nisbatan ishonch tuyg’usi irodaning kuch-quvvati va bosh mezonidir. Suggestivlik sifatlarini
ongli ravishda tarbiyalash jarayoni qanchalik tez boshlansa, shunchalik ko’p
muvaffaqiyatlarga erishish mumkin. Ilmiy psixologik adabiyotlarga nazar soladigan bo’lsak
suggestivlik qobiliyatlarini turli talqinda yoritilgan. Suggestivlik ko'nikmalarni rivojlantirish
uchun ustuvor yo'nalishlar sifatida quyidagilar to’g’risida mulohaza yuritamiz.
21
Ураков Ш.Р. Олий таълим муассасаларида бўлажак ўқитувчиларни тайёрлашнинг компетент
ёндашувга асосланган педагогик тизимини такомиллаштириш. Педагогика фанлари бўйича фалсафа
доктори автореферати. –Самарқанд.: СамДУ. 2018. –Б. 11.
22
Рахимов Б.Х. Бўлажак ўқитувчида касбий-маданий муносабатларни шакллантириш тизими.
Тошкент.:Фан. 2005 –Б. 14.
23
Муслимов Н.А. Касб таълими ўқитувчисини касбий шакллантиришнинг назарий-методик
асослари. Пед.фан док. Дисс... афтореферат. Тошкет.: 2007. –Б.132.
Meditatsiya
- bu fikr va tushunishlarning to'g'ri bo'lishi va o'zgarishlarga yo'l
qo'ymaslik uchun amaliy vositadir. Meditatsiya jarayonida odam o'ziga fokuslanadi, o'zini
tushunadi va tinchlik va sodda his ko'rsatadi. Meditatsiya texnikalari turli xil bo'lib, masalan,
nafasga e'tibor berish, mantralar yozish, tasviriy meditatsiya va boshqalar kabi. Meditatsiya
texnikasi orqali odam o'z bilimini oshirib, energiyasini to'plab, stresni kamaytirib, tinchlik va
sodda hisni his qiladi.
Meditatsiyaning bir nechta foydalari bo’lib ular quyidagilardan iborat:
1.
Stressni kamaytirish: Meditatsiya tinchlik va sodda hisni oshiradi, bu esa stres darajasini
pastga olib boradi.Fikr va tushunishlarni to'g'ri bo'lish: Meditatsiya jarayonida odam o'zining
fikr va tushunishlariga e'tibor qaratadi va ularni to'g'ri bo'lishga yordam beradi.
2.
Konsentratsiya va dikkatni oshirish: Meditatsiya texnikalari odamning konsentratsiya va
dikkat darajasini oshiradi, bu esa ish faoliyati va umumiy hayotda foydali bo'ladi.
3.
Qaror qabul qilish va o'zgargan ravishda harakat qilish: Meditatsiya orqali odam o'z fikr
va tushunishlariga e'tibor qaratadi, bu esa qaror qabul qilish va o'zgargan ravishda harakat
qilishga yordam beradi.
4.
Yengillik va tinchlik: Meditatsiya tinchlik va sodda hisni oshiradi, bu esa odamning
yengillik hissiyatini oshiradi va umumiy hayot sifatini yaxshilaydi.
5.
Xayol kuchini oshirish: Tasviriy meditatsiya orqali odamning xayol kuchini oshirishi
mumkin, bu esa kreativlikni oshiradi va yangi yechimlar topishga yordam beradi.
6.
Tinchlik va xotirani kuchaytirish: Meditatsiya jarayonida odamning xotirasi va tinchligi
kuchayadi, bu esa o'z bilimini oshiradi va muhim ma'lumotlarni eslab qolishga yordam beradi.
Umuman olganda, meditatsiya odamning jismoniy va ruhiy holatini yaxshilaydi, stresni
kamaytiradi va tinchlik hissini oshiradi. Bu esa umumiy hayot sifatini yaxshilashga yordam
beradi. Kundalik hayotda meditatsiya amaliyotini joriy etish uchun quyidagi tavsiyalarni
amalga oshirish lozim:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
1.
Vaqt va joy tanlash: Meditatsiya uchun oz vaqtingizni belgilang va unda qulay bo'lgan
joyda amalga oshiring. Sabrli va tinchlik hissiyatini oshiradigan joylar tanlang.
2.
To'rtush va to'xtash: Meditatsiya uchun rahat va to'rtushli bir joy tanlang. To'xtashda
qulay bo'lishingiz uchun yorqin yastik, katta poyafzal, yoki kichik stul olishingiz mumkin.
3.
Tinchlik va sodda his: Meditatsiya jarayonida tinchlik va sodda hisni oshirish juda
muhimdir. Bu uchun qulay bo'lgan kiyimlar kiyib, yorug'likni kamaytirib, telefon yoki boshqa
distraktor vositalarni uzoqqa qo'yib qo'ying.Nafasga e'tibor bering: Nafasga e'tibor berish
meditatsiyada ahamiyatli ahamiyatli. Nafas olish-berishni to'g'ri bajarish uchun deraza nafas
olish bilan aloqani hisobga olganingizdan emas, balki nafasni olib tashlash paytida ham e'tibor
bering.
4.
O'zgargan ravishda harakat qilish: Meditatsiya jarayonida o'zgargan ravishda harakat
qilish juda muhimdir. Nervlarni oching, tuyulishni boshlang va o'zgargan ravishda harakat
qiling.
5.
Xayol kuchi va tasavvurlar: Tasviriy meditatsiya orqali xayol kuchini oshiring. O'z
hayolingizda o'zingizni tinchlantiruvchi joylarga borib, olg'a tasavvurlar yarating.
6.
Sabr va istiqomatlilik: Meditatsiya amaliyoti sabr va istiqomatlilik talab etadi.
Boshlang'ichlar uchun bir necha minutdan boshlab, keyin vaqt o'tishi bilan davom eting.
Bu tavsiyalarni amalga oshirib, kundalik hayotingizda meditatsiya amaliyotini joriy etishga
urinishingiz mumkin. Sabrli va istiqomatlilik bilan amalga oshirganingizda foydasi ko'rinadi.
O'z-o'zini tartibga solish.
O'z-o'zini tartibga solish, shaxsiy rivojlanish va maqsadga
yo'naltirilgan yashash uchun muhim bo'lgan bir kontseptsiya. Bu kontseptsiya insonning
o'zini tuzatish, mustaqil ravishda faol bo'lishi, maqsadlarga erishish va o'z hayotini
boshqarishni o'rganishni talab qiladi. O'z-o'zini tartibga solishning asosiy xususiyatlari
quyidagilar bo'lishi mumkin:
1.
Mustaqillik: O'z-o'zini tartibga solish, insonning o'z hayotini boshqarish va maqsadlarga
erishishda mustaqillikni o'rganishni talab qiladi. Inson o'zining qarorlarini o'zaro muhokama
qilishi, o'zini boshqarishi va o'z hayotini belgilangan maqsadlarga yo'naltirishi kerak.
2.
Sabr: O'z-o'zini tartibga solish jarayonida sabr va istiqomatlilik juda muhimdir.
Maqsadlarga erishish uchun sabrli va istiqomatli bo'lish, muammolar bilan mukhlislik bilan
kurashish, muhim qarorlar qabul qilish va ularga amal qilish kerak.
3.
Maqsadlarga yo'naltirilgan yashash: O'z-o'zini tartibga solish, insonning o'z hayotida
maqsadlarga yo'naltirilgan yashashni o'rganishni talab qiladi. Inson o'zining maqsadlarini
aniqlash, ularga erishish uchun yo'l belgilash va har kuni bu maqsadlariga yo'naltirilgan
harakatlar qilish kerak.
4.
O'zini tuzatish: O'z-o'zini tartibga solish, insonning o'zini tuzatish va rivojlanishni
o'rganishni talab qiladi. Shaxsiy rivojlanish uchun o'zingizni tanishing, kuchli va
kamchiliklaringizni tushuning va ular ustida ishlash uchun qo'llanmalar yaratish.
5.
O'z-o'zingizni boshqarish: O'z-o'zini tartibga solish, insonning o'zini boshqarish va o'z
hayotini belgilangan maqsadlarga yo'naltirishni o'rganishni talab qiladi. O'zingizni
boshqarish, muammolarni hal qilish, muhim maqsadlarga erishish va o'zingizga mos
keladigan yashash usullarini tanlashni o'rganishingiz mumkin.
O'z-o'zini tartibga solish kontseptsiyasi insonning shaxsiy rivojlanishi, maqsadlarga
erishishi va o'zining hayotidagi muhim vazifalarni bajarishi uchun muhimdir. Bu kontseptsiya
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
asosan shaxsiy rivojlanish va maqsadlarga erishish jarayonida insonning o'zining
maqsadlariga yo'naltirilgan yashashda yordam beradi.
O'z-o'zini tartibga solishni rivojlantirish uchun quyidagi texnikalardan foydalanishini
tavsiya etishimiz mumkin:
1.
Maqsadlar va yo'l belgilash: O'zingiz uchun maqsadlar belgilang va ularga erishish uchun
yo'l harakatlarni belgilang. Maqsadlar va yo'llar belgilash sizning o'zingizni boshqarishda
yordam beradi va sizni motivatsiyalab qoladi.
2.
Ro'yxatlar va jadval: O'zingiz uchun har kuni qilishingiz kerak bo'lgan ishlar ro'yxatini
yaratib, ularni tartibga solish uchun jadvalga joylashtiring. Jadval sizga qanday ishni qanday
vaqt bajarishingiz kerakligini ko'rsatadi va sizning kuningizni tartibga solishda yordam
beradi.
3.
Vazifalar va muddatlar: Har bir ishni belgilangan muddatda bajarish uchun vazifa va
muddatlar belgilang. Muddatlar sizning ishlarini vaqtingizni boshqarishda yordam beradi va
sizni motivatsiyalab qoladi.
4.
Sabr va istiqomatlilik: O'zingiz uchun sabr va istiqomatlilikni rivojlantirish juda
muhimdir. Muammolar bilan mukhlislik bilan kurashish, muhim maqsadlarga erishish uchun
sabrli va istiqomatli bo'lish kerak.
5.
O'z-o'zingizni baholash: Yaptiklaringizni baholash va natijalarni ko'rib chiqish o'zingizni
rivojlantirishda yordam beradi. Muvaffaqiyatlar va muammolar bilan bog'liq o'zingizning
faoliyati haqida o'z fikrlaringizni o'rganishingiz mumkin.
6.
O'z-o'zingizga mos keladigan yashash usullarini tanlash: O'zingizga mos keladigan
yashash usullarini tanlash va ularni amalga oshirish sizning o'zingizni boshqarishda yordam
beradi. Sizning energiya darajangiz, produktivlik darajangiz va umumiy hayotingiz uchun eng
yaxshi usulni topishingiz muhim.
O'z-o'zini tartibga solishni rivojlantirish uchun yuqorida zikr etilgan texnikalardan
foydalanishingiz sizning shaxsiy rivojlanishingizga yordam beradi va sizni maqsadlarga
yo'naltirilgan yashashda muvaffaqiyatli bo'lmasdan oldin o'zingizni boshqarishda o'rnatilgan
jarayonlarda yordam beradi. Shuningdek o'z- o'zini tartibga solish ko'nikmalarini o'rgatish
uchun quyidagi mashqlar foydali bo'ladi:
1.
Mashq: Sizning kunlik ishlar ro'yxatingizda 5 ta vazifa bor. Birinchi vazifani bajarish
uchun 30 daqiqa, ikkinchi vazifani bajarish uchun 1 soat, uchinchi vazifani bajarish uchun 45
daqiqa, to'rtinchi vazifani bajarish uchun 20 daqiqa va beshinchi vazifani bajarish uchun 40
daqiqa kerak. Siz qancha vaqtni har bir vazifani bajarishga ajratishingiz kerakligini aniqlang.
2.
Mashq: Sizning haftalik ishlar jadvalingizda 3 ta katta vazifa va 5 ta kichik vazifa bor.
Katta vazifalarni dastlab bajarish vaqtini belgilang, so'ngra kichik vazifalarni bajarish vaqtini
belgilang va har bir vazifani muddati ichida bajarishingiz kerakligini aniqlang.
3.
Mashq: Sizning yashash usullarizni o'zgartirish maqsadida sport bilan shug'ullanish va
kitob o'qishni qo'shmoqchi bo'lsangiz, kunlik jadvalingizda sportga sarflaydigan vaqt va kitob
o'qishga sarflaydigan vaqtini belgilang va har bir aktivlik uchun qancha vaqt sarflashingiz
kerakligini aniqlang.Ushbu mashqlardan foydalanib, o'zingizni tartibga solish ko'nikmalarini
o'rgatishingiz mumkin. Har bir mashqni tahlil qilish va uni amalga oshirish orqali o'zingizni
boshqarishda muvaffaqiyatli bo'lishingiz mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
61
Xulosa qilib aytganda
bo’lajak o’qituvchilarda suggestiv qobiliyatlarni rivojlantirishda
ularda rivojlantirish zarur bo’lgan axloqiy me’yorlar mavjud bo’lib, ular o’qituvchining
o’quvchilarni o’ziga ergashtira bilishida muhim rol o’ynadi.
References:
1.
Qudratov T. Nutq madaniyati asoslari. –Toshkent.: Nutq madaniyati asoslari. 1993. –B.
79.
2.
Qosimov U.A. Komil insonning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari: Psix.f.n dis.avtoref: - T.:
TDPU, 2004. 24 b.
3.
O’zbek tilining izohli lug’ati. / Begmatov Ye., Madvaliev A. va boshqalar.; A.Madvaliev
tahriri ostida. – Toshkent: O’zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006. – 2-jild. 606-b.
4.
G’ulomov S. Kadrlar tayyorlash milliy dasturini ro’yobga chiqarish: muammo va
yechimlari // Ta’lim va tarbiya, 2002. - № 1-2. – B. 14-20.
5.
G’oziev Ye. Tafakkur psixologiyasi / Dorilfununlar talabalari uchun qo’llanma. – T.:
O’qituvchi, 1990. – 184 b.
6.
Hasanboev J., To’raqulov X., Haydarov M., Hasanboeva O., Usmanov
7.
N. Pedagogika fanidan izohli lug’at. – T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2009. – B.388-
389.
