YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
94
NUKUS SHAHRI VA UNING ATROFIDAGI SUTEMIZUVCHILAR (XORDATLAR:
SUTEMIZUVCHILAR)
Axmetova Ilda Shınbergenovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.13969535
Annotatsiya:
Maqola Nukus shahri va uning atrofidagi sut emizuvchi hayvonlarni
o‘rganishga bag‘ishlangan. Unda sutemizuvchilarning xilma-xilligi, ularning tasnifi va mahalliy
sharoitga moslashuvi ko‘rib chiqiladi. Ushbu turlar yashaydigan ekologik muhit, shuningdek,
ularning aholi bilan o‘zaro ta’siri va ularning mavjudligiga insonning ta’siri tasvirlangan.
Sutemizuvchilar shahar muhitida duch keladigan ifloslanish, yashash joylarining yo‘qolishi va
brakonerlik kabi tahdidlarga e’tibor qaratilgan. Maqolaning yakuniy qismida ushbu
hayvonlarni muhofaza qilish choralari umumlashtirilib, aholining biologik xilma-xillikni
saqlash muhimligi haqida xabardorligini oshirish uchun tavsiyalar taklif etiladi. Maqola
o‘zgaruvchan tabiiy landshaft sharoitida sut emizuvchilarni muhofaza qilish va ekologiya
masalalariga e’tiborni qaratishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
sutemizuvchilar, ekologiya, shahar muhiti, bioxilma-xillik, tabiatni
muhofaza qilish, moslashish, inson bilan o‘zaro ta’sir, tahdidlar, asrash, brakonerlik.
Nukus shahri ham geografik, ham ekologik jihatdan alohida o‘rin tutadi. Shahar noyob
mintaqada joylashgan bo‘lib, flora va fauna, xususan, sutemizuvchilar xilma-xilligi bilan ajralib
turadi. Bu hayvonlar nafaqat bioxilma-xillikni boyitadi, balki mintaqa ekotizimida muhim rol
o‘ynaydi. Eng mashhur mahalliy sutemizuvchilardan biri fenek (Vulpes zerda) hisoblanadi.
Xarakterli katta quloqlarga ega bo‘lgan bu kichkina sayyoh issiq iqlimga juda moslashgan va
tungi hayot tarzini olib boradi. Fenek nafaqat cho‘l landshaftlarining ramzi, balki hasharotlar
va mayda kemiruvchilar populyatsiyasini nazorat qilishga yordam beradi. Turkman kul rang
bo‘ri (Canis lupus pallipes) ham undan kam ahamiyatga ega emas. Bu bo‘rilar tuyoqli va
boshqa hayvonlarni ovlab, ekotizimlarda muvozanatni saqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Ular
ko‘pincha ekologik jarayonlar va o‘zgarishlarni aks ettirgan holda yashash muhitidagi
o‘zgarishlarga guvoh bo‘lishadi. Shuningdek, bo‘rsiq (Meles) haqida eslatib o‘tish kerak, u
o‘rmon va butalarni afzal ko‘rsa-da, ba’zan o‘ziga xos bo‘lmagan sharoitlarda - aholi punktlari
yaqinida ham uchraydi. Bu sutemizuvchilar, odatda, ildiz, hasharotlar va mevalar bilan
oziqlanadi, shu bilan urug‘larning tarqalishiga va barqaror ekotizimlarning yaratilishiga
yordam beradi. Nukus hududida dala sichqonlari va mushk kalamushlari kabi
kemiruvchilarning turli xillari yashaydi. Ushbu kichik hayvonlar mahalliy ekotizimda muhim
rol o‘ynaydi va kattaroq yirtqichlar uchun ozuqaga aylanadi. Ayiqcha (Sorex araneus) shahar
atrofi bog‘lari va bog‘larida yashovchi mayda sutemizuvchilar bo‘lib, hasharotlar va boshqa
umurtqasizlarni yeb, oziq zanjirida faol ishtirok etadi. Kurayashlar (Rattus) haqida ham
unutmaslik kerak, ular shahar va qishloq tumanlarining doimiy aholisi hisoblanadi [1; 1-34].
Ushbu kemiruvchilar odamlar bilan yonma-yon yashashga moslashgan va mahalliy
ekotizimlarga ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Iqlim o‘zgarishi va
yog‘ingarchilik darajasining oshishi tufayli ushbu turlarning ko‘pchiligi tabiiy yashash
muhitining o‘zgarishi bilan bog‘liq tahdidlarga duch kelmoqda. Nukus mintaqasida
sutemizuvchilarni muhofaza qilish bioxilma-xillik va ekotizim barqarorligini saqlab qolish
uchun juda muhimdir. Shuning uchun yovvoyi tabiat vakillarini saqlash va muhofaza qilish,
shuningdek, ularning tabiiy yashash joylarini saqlab qolishga e’tibor qaratish zarur.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
95
Sutemizuvchilarning mahalliy aholi bilan o‘zaro ta’siri ham ekotizimga, ham jamiyatning
madaniy, iqtisodiy, ijtimoiylashuv aloqalariga ta’sir ko‘rsatadigan muhim jihat hisoblanadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu o‘zaro ta’sir turli shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin -
iqtisodiy foydalardan tortib, odamlar o‘z muhitida duch keladigan tahdidlargacha.
Sutemizuvchilar qanday qilib inson hayotini shakllantirib, ham ijobiy, ham salbiy oqibatlarni
keltirib chiqarishini batafsil ko‘rib chiqamiz. Sutemizuvchilar beradigan iqtisodiy foydalarni
baholash qiyin. Bo‘ri va bo‘rsiq kabi hayvonlar mayda zararkunandalar populyatsiyasini
nazorat qilishda asosiy rol o‘ynaydi, bu esa qishloq xo‘jaligini yuritishni sezilarli darajada
osonlashtiradi [3]. Kemiruvchilar sonining kamayishi hisobiga sutemizuvchilar
hosildorlikning oshishiga yordam beradi va zararkunandalardan hosil yo‘qotilishining oldini
olishga yordam beradi. Sutemizuvchilarning madaniy ahamiyatini ham e’tibordan chetda
qoldirib bo‘lmaydi. Ko‘pgina turlar, masalan, fenek, mahalliy folklor va an’analarning bir
qismiga aylanadi. Ularning tasvirlarini san’at va hunarmandchilikda uchratish mumkin, bu esa
aholining madaniy o‘ziga xosligini mustahkamlashga yordam beradi. Mahalliy jamoalar
o‘zlarining tabiat bilan aloqasini bunday ramzlar orqali ta’kidlab, barqaror madaniy aloqalarni
yaratadilar. Sutemizuvchilar tomonidan ko‘rsatiladigan ekologik xizmatlar o‘zaro ta’sirning
yana bir muhim jihati hisoblanadi. Ular organik moddalarning parchalanishi va oziqa
moddalarining tuproqqa qaytishiga hissa qo‘shib, ekotizim muvozanatini saqlashga yordam
beradi. Hayvonlarning ma’lum turlarining mavjudligi ekotizimlarning salomatligini
ta’minlaydi va biologik xilma-xillikni saqlab qolishga yordam beradi. Shunga qaramay,
sutemizuvchilar bilan o‘zaro ta’sir har doim ham ijobiy xarakterga ega bo‘lavermaydi. Ba’zida
mahalliy aholi yovvoyi hayvonlar yoki mushk kalamushlari kabi sutemizuvchilar qishloq
xo‘jaligi ekinlariga yetkazishi mumkin bo‘lgan zarar tufayli nizolarga duch keladi. Bu odamlar
va hayvonlar o‘rtasida keskinlikni keltirib chiqaradi, norozilik va o‘z manfaatlarini himoya
qilish istagini keltirib chiqaradi. Kasalliklarning tarqalishi sutemizuvchilar bilan o‘zaro ta’siri
bilan bog‘liq yana bir muammodir. Kemiruvchilarning ba’zi turlari kasalliklarni ko‘tarishi
mumkin, bu esa aholi salomatligi uchun xavf tug‘diradi. Bu mahalliy aholidan xavfsizlik va
salomatlik masalalariga qo‘shimcha e’tibor berishni talab qiladi, ko‘pincha ularni profilaktika
choralarini ko‘rishga majbur qiladi [5].
Global iqlim o‘zgarishi, antropogen ta’sir va biologik xilma-xillikning yo‘qolishi
sharoitida sutemizuvchilar va ularning yashash joylarini saqlab qolish dolzarb vazifa
hisoblanadi. Sut emizuvchilarni samarali muhofaza qilish uchun alohida turlarni ham,
umuman ekotizimlarni ham muhofaza qilishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni amalga
oshirish zarur. Yovvoyi tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonunlarning ishlab chiqilishi va
joriy etilishi brakonerlik va sut emizuvchilarni noqonuniy ovlashning oldini olishga yordam
beradi. Hayvonot dunyosini muhofaza qilish sohasidagi qoidabuzarliklar uchun jarimalar va
jazolarning belgilanishi fuqarolarning ham, tashkilotlarning ham mas’uliyatini oshiradi.
Yo‘qolib ketish arafasida turgan muayyan turlar uchun tahdidlarni tiklash bo‘yicha dasturlarni
amalga oshirish muhofaza qilishning muhim jihatidir. Ushbu dasturlarga tutqunlikda
ko‘paytirish, xavfsiz hududlarga ko‘chirish va tabiiy yashash joylarini tiklash kiradi. Sut
emizuvchilarni muhofaza qilish tabiatni muhofaza qilish, qonunchilik tashabbuslari,
jamoatchilik ongi va ilmiy tadqiqotlarni birlashtirgan kompleks yondashuvni talab qiladi.
Faqat birgalikdagi sa’y-harakatlar bilan ushbu ajoyib jonzotlarni saqlab qolish va kelajak
avlodlar uchun ekotizimning barqarorligini ta’minlash mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
96
Xulosa.
Sut emizuvchilarni muhofaza qilish muhim vazifa bo‘lib, jamiyat, davlat va ilmiy
hamjamiyatning faol ishtirokini talab qiladi. Tizimli yondashuv, jumladan, qo‘riqlanadigan
hududlarni yaratish, himoya qonunchiligi, populyatsiyalarni tiklash dasturlari, ta’lim va
ma’rifat biologik xilma-xillikni muvaffaqiyatli saqlashning kalitidir. Sutemizuvchilar
ekotizimlarda muhim rol o‘ynaydi va ularning yo‘qolishi jiddiy ekologik oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Tahdid ostida bo‘lgan turlar uchun ham, butun atrof-muhit uchun ham
xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlaydigan samarali muhofaza choralarini ishlab chiqish uchun
sa’y-harakatlarni birlashtirish kerak. Sutemizuvchilarni saqlab qolish orqali biz inson va
tabiat uyg‘unlikda yashay oladigan barqaror kelajakka yo‘l ochamiz. Bu umumiy mas’uliyat va
har birimiz sayyoramizni himoya qilishga o‘z hissamizni qo‘shishimiz mumkin.
References:
1.
Burgin, C. J., Colella, J. P., Kahn, P. L., & Upham, N. S. (2020). How many species of
mammals
are
there?
Journal
of
Mammalogy,
101(1),
1-34.
https://doi.org/10.1093/jmammal/gyz169
2.
Estrada, A., Garber, P. A., & Chaudhary, A. (2021). Current and future trends of mammal
conservation
in the global tropics. Biological Conservation, 255, 108972.
https://doi.org/10.1016/j.biocon.2021.108972
3.
Sikes, R. S. (2020). The IACUC’s role in supporting biodiversity conservation through
wildlife research. Journal of Wildlife Diseases, 56(4), 859-865. https://doi.org/10.7589/2019-
09-242
4.
IUCN. (2021). The IUCN Red List of Threatened Species. https://www.iucnredlist.org
5.
Woinarski, J. C. Z., Garnett, S. T., Legge, S. M., & Lindenmayer, D. B. (2022). The ongoing
decline of Australia’s mammals and the imperative of nature conservation. Ecology and
Evolution, 12(5), e8872. https://doi.org/10.1002/ece3.8872.
