YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
54
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINI PIRLS XALQARO
BAHOLASH DASTURI ASOSIDA O'QITISHGA METODIK TAYYORGARLIGINI
TAKOMILLASHTIRISH
Avazova Durdona Erkinovna
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti o‘qituvchisi
E-mail: durdonaavazova@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.13960521
Annotatsiya.
Mazkur tezisda bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini PIRLS xalqaro
baholash dasturi asosida o‘qitishga metodik tayyorgarlikni takomillashtirish masalalari ko‘rib
chiqiladi. Tezisda PIRLS dasturining ahamiyati, o‘qituvchilar malakasini oshirishga ta’siri va
o‘quvchilar o‘qish savodxonligini baholashda samarali foydalanish yo‘llari tahlil qilinadi.
Shuningdek, o‘qituvchilarni zamonaviy pedagogik texnologiyalar va metodik yondashuvlar
asosida tayyorlash bo‘yicha tavsiyalar beriladi. Tadqiqot natijalari boshlang‘ich ta’lim sifati va
o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy xulosalarni o‘z ichiga
oladi.
Kalit so‘zlar:
PIRLS, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, metodik tayyorgarlik, o‘qish
savodxonligi, xalqaro baholash dasturi, pedagogik texnologiyalar, ta’lim sifati.
Kirish.
Bugungi kunda ta'lim tizimida global miqyosda amalga oshirilayotgan islohotlar
natijasida xalqaro baholash dasturlari, jumladan, PIRLS (Progress in International Reading
Literacy Study) dasturining ahamiyati ortib bormoqda. Ushbu dastur o‘quvchilarning o‘qish
savodxonligini baholash orqali ularning ta’lim jarayonidagi yutuqlari va kamchiliklarini
aniqlashga yordam beradi. Xalqaro baholash natijalari asosida mamlakatlarning ta'lim sifatini
yaxshilash, o‘qituvchilarning pedagogik faoliyatini takomillashtirish hamda o‘quv dasturlarini
qayta ko‘rib chiqish imkoniyati yuzaga keladi.
O‘zbekistonda ham PIRLS dasturi talablari asosida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini
tayyorlash dolzarb masalalardan biridir. Bo‘lajak o‘qituvchilarning ushbu dastur talablari
asosida tayyorlanishi ularning o‘quvchilarga zamonaviy va samarali ta’lim berish
ko‘nikmalarini shakllantirishga, shuningdek, xalqaro miqyosda raqobatbardosh bilim va
malakaga ega bo‘lishlariga xizmat qiladi. Ushbu tezisda PIRLS dasturi doirasida bo‘lajak
o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligini takomillashtirish, zamonaviy pedagogik
yondashuvlar va texnologiyalar asosida o‘qitishning samaradorligi tahlil qilinadi.
Adabiyotlar tahlili:
PIRLS xalqaro baholash dasturi haqida ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilib, uning
o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholashda muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlangan.
Masalan, M. Martin va I. Mullis tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda PIRLS dasturi
o‘quvchilarning o‘qish qobiliyatlarini chuqur tahlil qilish imkoniyatini berishi bilan bir qatorda,
ta’lim tizimlarining kuchli va zaif tomonlarini ham ochib berishi qayd etilgan. Tadqiqotchilar
o‘quvchilarning o‘qish madaniyatini oshirish va savodxonligini rivojlantirish uchun
o‘qituvchilarni ushbu dastur asosida malaka oshirishga yo‘naltirish muhimligini ta’kidlaydi.
O‘zbekistonda boshlang‘ich ta’lim tizimining rivojlanishi va o‘quvchilarning xalqaro
baholashlarda ishtirokini o‘rganishda N. Xalilova va Z. Jabborovlarning ilmiy ishlari e’tiborga
molik. Ular o‘z tadqiqotlarida O‘zbekistonda boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining PIRLS talablari
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
55
asosida tayyorlanishining zaruriyatini asoslagan holda, bu jarayonning ta’lim sifatini oshirishga
ta’sirini ko‘rsatib o‘tganlar. Ularning fikricha, xalqaro baholash dasturlarida muvaffaqiyatli
ishtirok etish uchun o‘qituvchilarni zamonaviy pedagogik texnologiyalar va innovatsion
metodlar bilan qurollantirish lozim.
Yana bir muhim manba – V. Avramenko va S. Sokolovaning ilmiy izlanishlari boshlang‘ich
sinf o‘qituvchilarini tayyorlashda kompetentsiyaviy yondashuvning ahamiyatiga e’tibor
qaratadi. Ularning tadqiqotlari ko‘rsatishicha, o‘qituvchilarni xalqaro standartlar asosida
tayyorlash, ularning o‘quvchilarga berayotgan bilimlarini yanada samaraliroq qilishga xizmat
qiladi. Ayniqsa, PIRLS dasturi bilan bog‘liq bo‘lgan dars metodikasini takomillashtirish,
o‘qituvchilarning muloqot va tahliliy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Ushbu tahlillar shuni ko‘rsatadiki, xalqaro tajriba va ilmiy adabiyotlar PIRLS dasturi
asosida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlash zaruriyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Shu bilan
birga, bu jarayon o‘qituvchilarning kasbiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi va ta’lim sifati
oshishiga xizmat qilishi mumkin.
Munozara
:
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini PIRLS xalqaro baholash dasturi asosida
tayyorlashning dolzarbligi bir necha omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, PIRLS dasturi
xalqaro miqyosda o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini aniqlashda keng qo‘llaniladi, bu esa
o‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi darajasini oshirishni talab qiladi. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirgan o‘qituvchilar o‘quvchilarning o‘qish
qobiliyatlarini yaxshiroq rivojlantirishda muvaffaqiyatga erishadilar. Demak, boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining PIRLS dasturi bo‘yicha tayyorlanishi ularning pedagogik mahoratini yanada
kuchaytiradi.
Ikkinchidan, O‘zbekistonda xalqaro baholash dasturlari, xususan, PIRLS natijalarining
mamlakat ta’lim tizimi rivojlanishiga ta’siri muhimdir. Hozirgi kunda milliy ta’lim tizimi mazkur
dastur talablariga moslashayotgani kuzatilmoqda. O‘qituvchilarning bu dasturga mos ravishda
o‘qitilishi o‘quvchilarning bilimini xalqaro miqyosda tan olinadigan darajada oshirish imkonini
beradi. Shu nuqtayi nazardan, milliy ta’lim jarayonida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining
metodik tayyorgarligini takomillashtirish mamlakatning xalqaro ta’lim reytinglarida yuqori
o‘rin egallashiga yordam berishi mumkin.
Boshqa bir tomondan, o‘qituvchilarning tayyorgarligi faqat nazariy bilimlar bilan
chegaralanmasligi kerak, balki amaliyotga yo‘naltirilgan pedagogik ko‘nikmalar ham yetarlicha
shakllantirilishi zarur. Ba’zi tadqiqotlar, jumladan, pedagogik amaliyot jarayonida
o‘qituvchilarning real sharoitlarda ishlash ko‘nikmalari hali yetarlicha rivojlanmagani
aniqlangan. Bu esa o‘qituvchilarning dars jarayonida qiyinchiliklarga duch kelishiga olib keladi.
Shu boisdan, PIRLS dasturiga mos tayyorgarlik jarayonida amaliy mashg‘ulotlar va innovatsion
pedagogik texnologiyalar keng qo‘llanilishi lozim.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini PIRLS dasturi
asosida tayyorlash xalqaro standartlarga javob beradigan ta’lim tizimini shakllantirishda
muhim omil hisoblanadi. Metodik tayyorgarlikni kuchaytirish orqali o‘quvchilarning o‘qish
savodxonligi oshadi, bu esa mamlakat ta’lim tizimining samaradorligini ta’minlaydi.
Shuningdek, o‘qituvchilarni zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan qurollantirish ularning
ta’lim jarayonidagi ijodkorligini rivojlantiradi va o‘quv jarayonini yanada qiziqarli va samarali
qilishga yordam beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
56
Xulosa
:
Tezisda bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini PIRLS xalqaro baholash dasturi asosida
o‘qitishga metodik tayyorgarligini takomillashtirish masalalari tahlil qilindi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, PIRLS dasturi o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholashning samarali
vositasi sifatida o‘qituvchilarni zamonaviy pedagogik texnologiyalar va innovatsion metodlar
bilan qurollantirish zaruratini ko‘rsatmoqda. Shuningdek, o‘qituvchilarning xalqaro baholash
dasturlariga mos tayyorgarlikdan o‘tishi nafaqat milliy ta’lim tizimi uchun, balki ularning
kasbiy mahoratini oshirish va o‘quv jarayonida muvaffaqiyatga erishishlari uchun ham
muhimdir.
Xalqaro va milliy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining
PIRLS dasturi asosida tayyorlanishi mamlakat ta’lim sifatini oshirishga, xalqaro reytinglarda
muvaffaqiyatli ishtirok etishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, o‘qituvchilarning kasbiy
kompetentsiyalarini rivojlantirishda amaliy mashg‘ulotlar va pedagogik texnologiyalarni
qo‘llash muhim ahamiyatga ega.
Umuman olganda, bo‘lajak o‘qituvchilarning PIRLS dasturi talablari asosida tayyorlanishi
boshlang‘ich ta’lim tizimining rivojlanishida muhim qadam bo‘lib, mamlakat ta’lim jarayonini
xalqaro standartlarga yaqinlashtirish imkonini beradi. Bu jarayon ta'lim sifatini oshirish,
o‘quvchilar savodxonligini rivojlantirish va o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini yuksaltirishda
katta ahamiyat kasb etadi.
References:
1.
Martin, M. O., Mullis, I. V. S. (2017). PIRLS 2016 International Results in Reading.
International Association for the Evaluation of Educational Achievement (IEA).
2.
Mullis, I. V. S., & Martin, M. O. (2019). Assessment Frameworks for PIRLS 2021. TIMSS &
PIRLS International Study Center, Boston College.
3.
Halilova, N. & Jabborov, Z. (2020). O‘zbekistonda boshlang‘ich sinf ta’limi va xalqaro
baholash dasturlari. O‘zbekiston Ta’lim Va Ilmiy Tadqiqotlar Jurnali, 2(1), 34-49.
4.
Avramenko, V. A., & Sokolova, S. Y. (2021). Competence-Based Approach in the
Preparation of Primary School Teachers. Journal of Pedagogical Sciences, 5(3), 72-88.
5.
Eshonqulov, Q. (2020). Pedagogik texnologiyalar va boshlang‘ich ta’limda innovatsion
yondashuvlar. O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
6.
Kozlova, A. & Petrova, E. (2018). Teaching Reading Comprehension Strategies in the
Context of PIRLS. European Journal of Education Studies, 5(4), 123-135.
