YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
22
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT KODEKSIDA DAVOMLI
JINOYATLARDA UMUMIY QISM QOIDALARINI QO’LLASH MASALALARI
Nargizaxon Raximjonova Raximjonovna
Toshkent davlat yuridik universiteti katta o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13938294
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi (JK) jinoyatlarni aniqlash, tasniflash va jazolash
uchun umumiy qism qoidalarini belgilaydi. Biroq, ba’zi holatlarda, xususan, davomli
jinoyatlarda, bu qoidalarni to’g’ri qo’llashda muammolar yuzaga kelishi mumkin. Ushbu
maqolada davomli jinoyatlarda JK umumiy qism qoidalarini qo’llashning muhim masalalari va
ularning yechimi yo’llarini amaliy misollar asosida tahlil qilishga harakat qilinadi.
Davomli jinoyat – bu bir necha marta takrorlanadigan yoki uzluksiz davom etadigan, bir
nechta harakatlardan iborat bo’lib, uzoq vaqt davomida sodir etiladigan jinoyatdir.
1
Masalan,
biror shaxsni noqonuniy ravishda uzoq vaqt davomida ozodlikdan mahrum qilish, yoki biror
shaxsni bir necha marta tahdid qilish, uni pul yoki boshqa narsalarni berishga majburlash
davomli jinoyat turlariga misol bo’la oladi.
Davomli jinoyatda jinoyat tarkibining barcha elementlari, jumladan, obyekt, obyektiv
tomon, subyektiv tomon va subyekt birgalikda amalga oshirilishi kerak. Masalan, o’g’irlik
jinoyati davomli xarakterga ega bo’lganida, shaxs bir necha marta bir xil mulkni o’g’irlashi
mumkin. Bu holda, har bir o’g’irlash harakati alohida jinoyat emas, balki umumiy jinoyat
tarkibining bir qismidir. Misol: A. shaxs B. shaxsning uyiga bir necha marta kirib, qimmatbaho
buyumlarni o’g’irlab ketgan. Har bir o’g’irlash alohida jinoyat deb hisoblangan, ammo tergov
natijasida A.ning bir necha marta uyga kirib o’g’irlik qilganligi va har bir o’g’irlashning umumiy
maqsadga yo’naltirilganligi aniqlangan. Mazkur vaziyatda o’g’irlik harakatlarining davomiyligi
va ularning yagona jinoyat tarkibiga kiritilishini aniqlash qiyinchiliklari mavjud.
Davomli jinoyatni sodir etgan shaxs jinoyat sub’ekti bo’lishi kerak, ya’ni u muayyan
yoshga yetgan, jinoyat javobgarligini va o’z harakatlarining jinoyat xususiyatini anglab yetgan,
jismoniyu shaxs bo’lishi kerak. Misol: A. shaxs o’zining ish joyidan bir necha marta pul
mablag’larini o’g’irlab ketgan. U har bir o’g’irlashda o’z harakatlarining noqonuniyligini anglab
yetgan va uning oqibatlarini tushungan. Ushbu holatda jinoyatni sodir etish paytida A.ning
ruhiy holati va o’z harakatlarini anglab yetish darajasi aniqlanishi kerak. Sud psixiatri A.ning
jinoyat sodir etish vaqtida ruhiy holatini baholaydi va u jinoyat javobgarligini anglab yetgan
yoki yo’qligini aniqlaydi.
Davomli jinoyatni bir necha shaxs amalga oshirishi mumkin. Bu holda, har bir shaxsning
jinoyatga qo’shilish darajasi aniqlanishi kerak.
Misol:
A. va B. shaxslari birgalikda C. shaxsni noqonuniy ravishda ushlash va uni uzoq
vaqt davomida ozodlikdan mahrum qilish rejasini tuzib amalga oshirishgan. Har bir shaxsning
jinoyatga qo’shilish darajasi va ularning rollarini aniqlash ishtirokchilikda muhim hiosblanadi.
Tergov davomida A. va B. ning birgalikdagi harakatlaritahlil qilinadi, ularning rejalari va
harakatlarining xronologiyasi aniqlanadi va ularning har birining jinoyatga qo’shilish darajasi
belgilanadi.
Amnistiya qo’llashda yuzaga keladigan muammolar
Amnistiya jinoyatchilarni javobgarlik yoki jazo choralaridan ozod qilish yoki ularni
yengillashtirishning maxsus chora-tadbirlari hisoblanadi. Davomli jinoyatlarda amnistiya
qo’llashda quyidagi masalalar yuzaga keladi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
Amnistiya qo’llash vaqti
:
Amnistiya qonuni belgilangan sana va vaqt ichiga kiritilgan
jinoyatlarga nisbatan qo’llaniladi. Davomli jinoyatlarda amnistiya qonuni kuchga kirgan
vaqtdan oldin boshlangan va keyin davom etgan jinoyatlarga nisbatan amnistiya qo’llash
mumkinmi?
Jinoyatning davomiyligi: Amnistiya qonuni biror muayyan jinoyat turiga nisbatan
qo’llanilishi mumkin. Davomli jinoyatlarda biror jinoyatning bir qismi amnistiya qonunining
ta’siriga kiritilgan bo’lsa-da, uning qolgan qismi amnistiya qonuni ta’siriga kirmaydimi?
Jinoyatning og’irligi: Amnistiya qonuni muayyan og’irlikdagi jinoyatlarga nisbatan
qo’llanilishi mumkin. Davomli jinoyatda jinoyatning og’irligi vaqt o’tishi bilan o’zgarishi
mumkin. Bunday holatda, amnistiya qonuni qo’llaniladimi? Misol uchun
Javobgarlikka tortish muddati o’tganligi munosabati bilan javobgarlikdan ozod qilish
Davomli jinoyatlar javobgarlikka tortish muddatini qo’llashda ham murakkab masalalarni
keltirib chiqaradi:
Muddatning hisoblanishi: Javobgarlikka tortish muddati jinoyatning sodir etilgan
kunidan boshlanadi. Davomli jinoyatlarda jinoyatning boshlanish kunini aniqlash murakkab
bo’lishi mumkin.
Jinoyatning davomiyligi: Davomli jinoyat uzoq vaqt davomida sodir etilishi mumkin. Agar
jinoyatning bir qismi javobgarlikka tortish muddatidan tashqarida bo’lsa-da, uning qolgan
qismi muddat ichida bo’lsa, shaxs javobgarlikka tortiladimi?
Davomli jinoyatlarni aniqlash va belgilashda qonunchilik bazasining noaniqligi va sud
amaliyotining bir xilligi yetishmasligi sababli qiyinchiliklar yuzaga keladi. Davomli jinoyatlarga
nisbatan qo’llaniladigan jazo choralari har doim samarali bo’la olmaydi. Davomli jinoyatlarda
jinoyatchilar tez-tez takrorlanuvchi harakatlarga qo’l urishda davom etishlari mumkin, bu esa
jazoning samaradorligini shubha ostiga qo’yadi. Davomli jinoyatlar uzoq vaqt davomida sodir
etiladiganligi sababli, sodir etish paytida mavjud bo’lgan sharoitlar va omillar vaqt o’tishi bilan
o’zgarishi mumkin. Bu o’zgarishlar jinoyatni belgilash va jazolashda qiyinchiliklarni keltirib
chiqaradi.
Ushbu muammolarni hal qilishning bir qancha yo’llari mavjud:
Davomli jinoyatlarning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda, JK umumiy qism
qoidalarini aniqlashtirish va davomli jinoyatlarning belgilash va jazolash mexanizmlarini
takomillashtirish kerak.
Sud amaliyotini takomilashtirish
:
Sud amaliyotini bir xilligi va samaradorligini ta’minlash
uchun davomli jinoyatlarni tergov qilish va sudlovni amalga oshirish bo’yicha o’ziga xos
qarorlarni ishlab chiqish kerak.
Prokuratura organlarining faoliyatini kuchaytirish
:
Prokuratura organlari davomli
jinoyatlar to’g’risida qonunchilik bazasini tahlil qilish, sud amaliyotini kuzatib borish va amalga
oshirilayotgan tergov va sud ishlarini nazorat qilishni kuchaytirish kerak.
Huquqiy tarbiya va profilaktika choralarini amalga oshirish: Aholini davomli jinoyatlar
xavfi to’g’risida xabardor qilish va ularning oldini olish choralarini amalga oshirish muhim
ahamiyatga ega.
Davomli jinoyatlarning o’ziga xos xususiyatlari O’zbekiston Respublikasi JK umumiy qism
qoidalarini qo’llashda qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ushbu maqolada bu muammolarni
tahlil qilish, ularning kelib chiqish sabablarini o’rganish va ularni bartaraf etishning amaliy
yo’llarini taklif qilishga harakat qilindi. Maqolaning maqsadi davomli jinoyatlarni samarali
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
24
tergov qilish, sudlovni amalga oshirish va jazolash uchun huquqiy asoslarni mustahkamlashga
hissa qo’shishdir.
