YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
87
IJTIMOIY-SIYOSIY HARAKAT VA UNING SHAKLLARI
Kimsanboyeva Zuhra Saminjon qizi
Gmail: zuhrakimsanboyeva@gmail.com
Tel: +99891 369-08-21
https://doi.org/10.5281/zenodo.13932795
Annotatsiya:
Ushbu tezisda ijtimoiy siyosiy harakat va uning shakllari namoyon bo’lishi,
va ularning jamiyat hayotidagi o’rni va ahamiyati hamda ushbu harakatlar jamiyatni
o‘zgartirish, yangiliklar kiritish va mavjud muammolarni hal qilishda muhim vosita hisoblanib,
ularning jamiyatga ta’siri qaysi jihatlarda namoyon bo‘lishi ochib berilgan.
Kalit so’zlar:
ijtimoiy-siyosiy harakat, jamiyat, qatlamlar, siyosiy partiyalar.
Ijtimoiy-siyosiy harakat — bu jamiyatdagi turli guruhlar yoki qatlamlarning o‘z
manfaatlarini himoya qilish yoki o‘zgarishlar talab qilish maqsadida birlashgan harakatidir. Bu
harakatlar jamiyatning iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotida o‘zgarishlar kiritishga
yo‘naltirilgan bo‘ladi. Ijtimoiy harakatlarni o‘rganishdir. Ijtimoiyharakat, M.Veberning fikricha,
kishilarning ongli, anglagan o‘zaro munosabatlari sistemasi, o‘zaro bir-biriga ta'siridir. Inson
harakati uning boshqa kishilarning harakatiga nisbatan javobidir. Ijtimoiyharakatdagi
motivlarni, qadriyatlarni hisobga olish kerak. Ijtimoiyharakat sub'ektining ma'naviy dunyosini,
qadriyatli yo‘nalishini tushunmoq zarur [1]
Ijtimoiy-siyosiy harakatlarning bir qancha shakllari mavjud:
1. Siyosiy partiyalar: Bu maqsadi davlat boshqaruvida ishtirok etish bo‘lgan ijtimoiy-
siyosiy harakatdir. Siyosiy partiyalar saylovlarda qatnashib, hokimiyatga kelish va qonunlarni
o‘zgartirish orqali o‘z dasturlarini amalga oshirishga intiladi.[2]
2. Fuqarolik jamiyatlari: Bu norasmiy tashkilotlar bo‘lib, ular davlat siyosatiga ta’sir
o‘tkazishga, fuqarolarning huquqlarini himoya qilishga va ularning ijtimoiy hayotdagi
ishtirokini oshirishga qaratilgan faoliyat bilan shug‘ullanadi.[3]
3. Ijtimoiy harakatlar: Ma’lum bir mavzuga yo‘naltirilgan, masalan, ekologik muammolar,
inson huquqlari yoki gender tengligi kabi masalalarni ilgari suruvchi harakatlar. Bunday
harakatlar fuqarolar tashabbusi bilan yuzaga keladi va ommaviy noroziliklar, mitinglar,
kampaniyalar orqali maqsadlariga erishishga intiladi.
4. Kasaba uyushmalari: Ishchi va xodimlarning huquqlarini himoya qilish, ish sharoitlarini
yaxshilash, ish haqlarini oshirish kabi talablarni ilgari suruvchi tashkilotlar. Ular ko‘pincha
davlat yoki xususiy sektor ishchilari manfaatlarini himoya qiladi.
5. Radikal harakatlar: Ba’zida jamiyatdagi muayyan o‘zgarishlarni keskin yo‘llar bilan
amalga oshirishni maqsad qilgan harakatlar ham mavjud bo‘lib, ular kuch ishlatishga yoki
zo‘ravonlikka asoslanishi mumkin. Bu kabi harakatlar odatda davlat va jamiyat tomonidan
qattiq qoralangan bo‘ladi.
Ushbu harakatlar jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik, iqtisodiy notenglik va siyosiy
nohaqliklarni bartaraf etish maqsadida vujudga keladi. Har bir harakat o‘z maqsadlari va
uslublari bilan ajralib turadi.
Ijtimoiy-siyosiy harakatlar jamiyat hayotida muhim rol o‘ynaydi va uning turli jihatlariga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ular jamiyatning siyosiy, iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy jihatlarini
shakllantirishda va o‘zgartirishda muhim kuch hisoblanadi. Quyida ijtimoiy-siyosiy
harakatlarning jamiyatdagi asosiy o‘rinlari yoritiladi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
88
1. Siyosiy o‘zgarishlarni rag‘batlantirish
Ijtimoiy-siyosiy harakatlar jamiyatda siyosiy o‘zgarishlarni amalga oshirishda muhim
vosita hisoblanadi. Ular yangi qonunlar qabul qilinishini talab qilish, mavjud siyosiy tizimni
takomillashtirish va islohotlar o‘tkazish kabi maqsadlarni ilgari suradi. Misol uchun, fuqarolik
huquqlari uchun kurashgan harakatlar ko‘plab davlatlarda teng huquqli jamiyatlarni
shakllantirishga yordam berdi.
2. Ijtimoiy tenglikni ta’minlash
Ijtimoiy-siyosiy harakatlar odatda ijtimoiy adolat va tenglikni targ‘ib qiladi. Ular
jamiyatdagi kam ta'minlangan yoki diskriminatsiyaga uchragan guruhlarning huquqlarini
himoya qilishga qaratilgan. Masalan, ayollar huquqlari uchun harakatlar, irqiy tenglik
harakatlari, mehnatkashlarning huquqlarini himoya qiluvchi kasaba uyushmalari jamiyatda
adolat va tenglikni ta’minlashga yordam beradi.
3. Jamiyatdagi faol fuqarolikni shakllantirish
Ijtimoiy-siyosiy harakatlar fuqarolarni davlat va jamiyat oldidagi mas’uliyatlarini
anglashga undaydi. Bunday harakatlar orqali odamlar o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun
birlashadi va jamiyat hayotida faol ishtirok etadi. Bu demokratiyaning rivojlanishiga xizmat
qiladi, chunki faollar davlat qarorlariga ta’sir o‘tkazishga urinadilar.
4. Siyosiy tizim ustidan nazoratni kuchaytirish
Harakatlar ko‘pincha hokimiyat vakillarining faoliyati ustidan nazorat o‘rnatishga
yordam beradi. Ular davlat organlarining mas’uliyatini oshirish, korrupsiyaga qarshi kurashish
va qonuniylikni ta’minlash maqsadida faoliyat yuritadi. Fuqarolik jamiyatlari va mustaqil
tashkilotlar davlatning ochiqligi va shaffofligini ta’minlashga yordam beradi.
5. Jamiyatni birlashtirish va birdamlikni oshirish
Ijtimoiy-siyosiy harakatlar jamiyatdagi turli qatlamlar va guruhlarni bir maqsad yo‘lida
birlashtiradi. Bu birdamlikni oshiradi va umumiy manfaatlar uchun birlashishni
rag‘batlantiradi. Masalan, atrof-muhitni himoya qilish harakatlari ekologik muammolarga
e’tibor qaratish orqali har xil guruhlarni birlashtiradi.
6. Madaniy va ahloqiy qadriyatlarni shakllantirish
Harakatlar ko‘pincha jamiyatdagi madaniy o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Ular yangi
qadriyatlarni targ‘ib qiladi va eski an’analarga qarshi chiqadi. Masalan, feminizm harakatlari
gender tengligini madaniyatning muhim qismi sifatida targ‘ib qiladi. Bu esa jamiyatning
dunyoqarashi va qadriyatlarini o‘zgartiradi.
7. Innovatsiyalar va taraqqiyotga turtki berish
Ba’zi harakatlar yangi texnologiyalar, yangi g‘oyalar va taraqqiyotga yo‘naltirilgan
loyihalarni ilgari suradi. Masalan, ekologik harakatlar barqaror rivojlanish va ekologik toza
texnologiyalarga o‘tishni qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa jamiyatdagi innovatsion rivojlanishni
tezlashtiradi.
8. Konfliktlarni tinch yo‘l bilan hal qilish
Ijtimoiy-siyosiy harakatlar ko‘pincha jamiyatdagi ziddiyatlarni tinch muzokaralar va
norozilik harakatlari orqali hal qilishga qaratilgan. Bu yo‘lda ular norozilik bildirish, mitinglar,
marafonlar va ommaviy chiqishlar orqali e’tibor qaratadi, biroq zo‘ravonlikka asoslanmagan
vositalarni tanlash orqali jamiyatni beqarorlikdan himoya qiladi.
Xulosa
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
89
Ijtimoiy-siyosiy harakatlar jamiyat hayotida ijtimoiy o‘zgarishlarni amalga oshirish,
fuqarolar huquqlarini himoya qilish va siyosiy jarayonlarda ishtirok etish orqali muhim rol
o‘ynaydi. Ular orqali jamiyatda adolat, tenglik va taraqqiyot kabi qadriyatlar mustahkamlanadi.
References:
1.
T. Ismoilov. Ijtimoiy falsafa fanidan o’quv-uslubiy majmua. Namangan. - 2023 b-195
2.
T. Ismoilov. Ijtimoiy falsafa fanidan o’quv-uslubiy majmua. Namangan. - 2023 b-99
3.
М. Шарифхўжаев. Ўзбскистонда очиқ фуқаролик жамиятининг шаклланиши. Т.,
“Шарқ". 2003, б-9.
