YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
79
O‘ZBEKISTONDA KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH SOHASIDA
KOMPLAENS NAZORAT TIZIMINI JORIY ETISH MASALALARI
Qodirqulov Ahmadjon Adhamovich
Sirdaryo viloyati prokuraturasi bo‘lim prokurorlari
E-mail: Axmadjonqodirqulov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13932714
Annotatsiya:
Ushbu tezisda Respublikamizda komplaens nazorat borasida amalga
oshirilayotgan va mexanizmi tobor takomillashtirilayoth=gan huquqiy tizim borasida fikr
yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
davlat xaridlari, korrupsiya, komplaens nazorat, tizim, komplaens xizmat.
Taʼkidlash joizki, korrupsiyaga qarshi kurashish borasida institutsional va tashkiliy
tizimning muhim unsure xorijiy tajribalar asosida sohada samarali tizim sifatida qoʼllanilib
kelinayotgan muayyan xalqaro standartlarni milliy amaliyotga joriy etish hisoblanadi.
Zamonaviy korrupsiyaga qarshi kurashish yangiliklaridan biri oʼzida komplaens nazorat
tizimini majburiy shakllantirish hisoblanadi.
Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yilning 11-fevralda “Korrupsiyaga qarshi
kurashish hamda jamoatchilik nazorati tizimlari takomillashtiriladi” nomli yigʼilishda
belgilangan asosiy vazifalardan biri vazirlik, kompaniya va hokimliklarda ichki korrupsiyaga
qarshi choralarni ishlab chiquvchi va amalga oshiruvchi komplaens nazorat tizimini tashkil
etish vazifasi qoʼyildi.
Oʼzbekistonda dastlab “Oʼzavtosanoat” АJ tizimida xalqaro yuridik firma hisoblangan
“Whiteand Case LLP” bilan hamkorlikda korrupsiyaga qarshi komplaens nazorat tizimi xalqaro
standartlar asosida joriy etilgan. Kompaniyada alohida shtat birliklariga ega boʼlgan toʼgʼridan-
toʼgʼri boshqaruv rahbariyati nazoratida boʼlgan komplaens xizmati tashkil etildi. 2018-yil 17-
yanvarida “GM Uzbekistan” АJ kuzatuv kengashi tomonidan
“Komplaens boʼyicha
yoʼriqnoma” (Сompliance handbook) [1]
va
“Odob-axloq kodeksi va komplaens” (Code
of ethics and compliance) [2]
kabi faoliyat yoʼnalishining yuridik asoslari tasdiqlandi. Bunda
mazkur hujjatlarning qisqacha tavsifi asosida “Oʼzavtosanoat” АJ tizimida tashkil etilgan
komplaens xizmat faoliyatining oʼziga xos xususiyatlariga alohida toʼxtalib o’tsak maqsadga
muvofiq boʼladi.
Jumladan, “Komplaens boʼyicha Yoʼriqnoma” kompaniyada ushbu xizmatni joriy etish
boʼyicha standartlarni oʼz ichiga olgan, unda kompaniyaning korrupsiyaga qarshi kurashish
siyosatini amaldagi qonunlar va ichki local hujjatlariga muvofiq tashkil etish va xodimlarning
oʼrnatilgan qoidalarga asosan harakat qilishini belgilaydi.
Yoʼriqnomaning sovgʼa, koʼngilochar holatlar, mehmondoʼstlik yoki sayohat deya nomli
boʼlimida xodimlar oʼrtasida sovgʼa qabul qilish va taqdim etish bilan bogʼliq tartiblar
belgilangan. Jumladan, kompaniya xodimlari 10 АQSh dollari (milliy valyuta ekvivalenti)
nominal qiymati bilan kompaniya nomidan sovgʼalar taqdim etishlari yoki xuddi shu
miqdordagi sovgʼalarni oʼz raxbarlariga yoki raxbarlarning oʼz xodimlariga taqdim etishlari
yoki qabul qilishlari mumkinligi belgilangan[3].
Shuningdek, yoʼriqnomada kompaniya ichidagi har qanday qonun buzilishi holatlari va
korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar haqida xabardor etish (whistle blowing policy) tartibining
aniq qoidalari oʼrnatilgandir. Unga muvofiq xodimlar tomonidan “Komplaens boʼyicha
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
80
yoʼriqnoma” va “Odob-ahloq kodeksi” [4] da oʼrnatilgan qoidalarga rioya etmaslik natijasida
qonun buzilishi yoki korrupsiyaga olib keladigan holatlar yuz bersa, bunday vaziyatlar haqida
xabardor boʼlgan xodimning komplaens xizmati xodimlariga yoki uning boshligʼiga kechiktirib
boʼlmaydigan holatda xabar berish majburiyligi oʼrnatilgan.
Fikrimizcha,
ushbu tartibning oʼrnatilishi xodim tomonidan korrupsiya haqida xabar
berish aynan birgina tarkibiy tarmoq emas, balki boshqa boʼlimga ham bu haqida maʼlumot
berish imkoniyati kompaniya ichida ushbu sohada boʼlimlar oʼrtasida bir-birini tiyib turish
siyosatini amalga oshirishga xizmat qiladi deyish mumkindir. Ushbu tartibning yaʼna bir jihati
esa korrupsiyaga qarshi kurashish aynan bir tarkibiy tarmoqning ushbu sohada monopoliyaga
aylanib qolishiga olib keluvchi omillarni oldini olishga ham eʼtibor qaratilgan.
Kompaniyada komplaens xizmatni faoliyatini tashkil etuvchi keyingi hujjat “Odob-ahloq
kodeksi va komplaens” boʼlib, oʼzida korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar, manfaatlar
toʼqnashuvi va shu kabi boshqa korrupsiya xavflarini kamaytish va yuzaga kelishini oldini
olishga qaratilgan aniq koʼrsatilgan 18 ta savol va ularga qisqa tezis shaklidagi
javoblarkoʼrsatilgan. Xodimlarning mazkur sohada malakalarini oshirishi davomida ushbu
savollarga lozim darajadagi javoblarni berishi ularga kompaniya doirasida amal qiluvchi
komplaens sertifikatsiya taqdim etilishi bilan bogʼliq qoidalar ham oʼz aksini topgandir.
Mazkur savollardan, quyidagilarni misol sifatida keltirish mumkindir, masalan,
men
poraxoʼrlik va korrupsiyaga qarshi kurash uchun qanday harakat qilish zarur?
, men
kompaniyada faoliyatimni amalga oshirish davomida boshqalarga taklif qilishim mumkin
boʼlgan koʼngilochar holatlar, mehmondoʼstlik yoki sayohat harajatlari sovgʼa, “korrupsiya”
hisoblanadimi?, men faoliyatimda manfaatlar toʼqnashuviga duch kelishim mumkinmi yoki
duch keldimmi?,
men korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarga guvohi boʼlsam qanday
harakat qilishim lozim[5]
va boshqa shu mazmundagi savollar va har bir savol tezis shaklida
koʼrsatilgan aniq va savolning mazmunini qamrab oladigan javoblar berilgan.
Mamlakatimizda mazkur jarayonlarning davomi sifatida davlat va xususiy sektorda
korrupsiyaga qarshi kurash sohasida profilaktik chora-tadbirlarni mustahkamlash hamda
korrupsiyaga qarshi kurashish sohasini tartibga solishga qaratilgan 2017-yil 3 yanvarda
Oʼzbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurash toʼgʼrisida”gi Qonuni qabul qilindi
va unda korrupsiya, korrupsiyaga oid huquqbuzarliklar, manfaatlar toʼqnashuvi, ushbu
sohadagi vakolatli davlat organlari va shu kabi boshqa munosabatlar tartibga solingan boʼlsada,
ammo qonunning qabul qilinishi komplaens xizmati va uni tashkil etish mexanizmlari bilan
bogʼliq normalarni aks ettirmadi.
Qonunnig ijrosi asosida qabul qilingan
Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining
02.02.2017-yildagi PQ-2752-sonli Qarori
bilan tasdiqlangan
“2017-2018-yillarga
moʼljallangan korrupsiyaga qarshi kurashish Davlat dasturi”
ning 33 va 36-bandlari
xoʼjalik yurituvchi subʼektlar faoliyatida korrupsiyaga qarshi qonunchilik faoliyatini tashkil
etadigan ichki nazorat mexanizmlarini takomillashtirish, ish yuritish odobi qoidalari oʼrnatish
kabi choralarni oʼz ichiga qamrab oladigan korrupsiyaga qarshi chora-tadbirlarni qabul qilish
yoʼli korrupsiyaga qarshi kurashishning samarali mexanizmlarini joriy etish nazarda tutildi[6].
Korrupsiyaga qarshi kurashishda alohida ahamiyat kasb etadigan mazkur tushuncha
dastlab Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 27.05.2019-yildagi
PF-5729-sonli
“Oʼzbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari toʼgʼrisida”gi Farmoni
asosida qabul qilingan “2019-
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
2020-yillarda korrupsiyaga qarshi kurashish Davlat dasturi”ning
21-bandida ustav
jamgʼarmasida
davlat ulushi boʼlgan tashkilotlarda korrupsiyaga qarshi kurashish choralarini
kuchaytirish maqsadida korrupsiyaga qarshi kurashish komplaens nazorat tizimini joriy etish
va uning samaradorligini tizimli monitoringgini amalga oshirish vazifasi belgilandi[7].
Komplaens nazorat tizimi aynan shu nom bilan ushbu hujjatda birinchi marta aks etdi.
Farmon asosida BMT Taraqqiyot dasturining 2019-yildan boshlab
“Oʼzbekistonda
samarali, hisob beruvchi va oshkora boshqaruv institutlari orqali korrupsiyaga karshi
kurashish”[8]
loyihasini amalga oshirish doirasida masʼul idoralar, jumladan, Bosh
prokuratura, Аdliya vazirligi bilan hamkorlikda va faoliyatining oʼziga xos jihatlaridan kelib
chiqib, ustav jamgʼarmasida
100% yoki 50% dan
yuqori boʼlgan davlat ulushi mavjud boʼlgan
aktsiyadorlik jamiyatlari va davlat tashkilotlari, shuningdek, tashqi bozorlarda faoliyat
yuritadigan yoki chet ellik sheriklari boʼlgan yirik kompaniyalarda tajriba loyiha tariqasida
korrupsiya xavflarni aniqlash va ularni oldini olish boʼyicha komplaens nazorat tizimini joriy
etish vazifasi belgilandi.
Loyihani davlat tashkilotlarida joriy etish boʼyicha xalqaro tender jarayonlari oʼtkazildi.
Jarayonda
“White and Case”
(АQSh), “KPMG” (Italiya)
va boshqa ushbu sohada katta tajribaga
ega xalqaro auditorlik kompaniyalari qatnashdi. Tender natijalari boʼyicha gʼolib deb topilgan
KPMG kompaniyasi ekspertlari bilan hamkorlikda
“Oʼzbekneftgaz” va “Oʼzkimyosanoat”
aktsiyadorlik jamiyatlari hamda
Oʼzbekiston Respublikasi Аdliya vazirligi
tizimida (shu
jumladan, vazirlik markaziy apparati, Samarqand viloyat adliya boshqarmasi, Jomboy tumani
adliya boʼlimi, Davlat xizmatlari agentligi markaziy apparati, agentlikning Toshkent shahar
boshqarmasi, Yunusobod tumani Davlat xizmatlari markazi, Intelektual mulk agentligi
markaziy apparati)[9] tajriba loyiha tariqasida ushbu tizimni joriy etish ishlari olib
borilmoqda.Shuningdek, joriy-yildan boshlab mazkur tajribalarni Oʼzbekiston Respublikasi
Bosh prokuraturasi tashabbusi bilan BMT Taraqqiyot dasturining koʼmagida Oʼzbekiston
Respublikasi Qurilish vazirligi, Oliy va oʼrta maxsus taʼlim vazirligi, Sogʼliqni saqlash vazirligi,
shuningdek, Toshkent shahar hokimligi, Toshkent viloyati hokimligi, viloyat, Shahar va tuman
hokimliklari[10] kabi davlat tashkilotlarida komplaens nazorat tizimi tashkil etilmoqda.
Yuqorida sanab oʼtilgan kompaniya va tashkilotlarda komplaens xizmatini joriy etish 4
bosqichda amalga oshirilmoqda:
1-bosqich: korrupsiyaga qarshi kurashish komplaens nazorat xizmatini joriy holatini
tahlil qilish;
2-bosqich: korrupsiyaga qarshi chora-tadbir va nazorat mexanizmlarini ishlab chiqish
yoki takomillashtirish;
3-bosqich: korrupsiyaga qarshi kurashish “komplaens nazorat” xizmatini joriy etish;
4-bosqich: joriy qilingan korrupsiyaga qarshi kurashish “komplaens nazorat” tartib-
qoidalari samaradorligini baholash kabi jarayonlarda ishlar amalga oshirilmoqda [11].
Oʼz navbatida komplaens nazoratning korrupsiyaga qarshi kurashishda samarali va
taʼsirchanligi kabi jihatlaridan kelib chiqib, mazkur tadbirlarning davomiy ijrosi sifatida 2020-
yil 15 mart kuni Oʼzbekiston Respublikasi Bosh prokurori hamda Oʼzbekiston Respublikasi
“Oʼzbekneftgaz” АJ raisi bilan hamkorlikda “Oʼzbekneftgaz” АJ tizimida korrupsiyaga qarshi
kurashishni yanada takomillashtirish boʼyicha2020-yilga moʼljallangan
“Yoʼl xaritasi”
tasdiqlandi. Unda BMT Taraqqiyot dasturi koʼmagida komplaens nazorat tizimini jamiyatga
tadbiq etish boʼyicha amalga oshirilayotgan loyihani jadallashtirish, komplaens nazorat tizimi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
samaradorligini doimiy monitoring kilib borish, jaxonning yetakchi kompaniyalariga jamiyat
xodimlarini xizmat safarlariga yuborish orqali ularda tadbiq etilgan
“Korrupsiyaga qarshi
kurashish menejmenti” ISO-37001
tizimlari tajribasini joriy etib borish oʼzaro vazifalar
belgilanib olindi.
Fikrimizcha,
bugungi kunda komplaens nazorat tizimini bosqichma- bosqich xoʼjalik va
davlat boshqaruvi organlari, davlat ishtirokida boʼlgan korxonalar, shuningdek, banklarda joriy
etilishi ushbu sohaning oʼrganilishi har jihatdan dolzarbligini koʼrsatmoqda.
Ushbu vaziflarga erishi maqsadida Oʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
“Davlat ishtirokidagi kompaniya va tashkilotlarda korrupsiyaga qarshi kurashish “komplaens
nazorat” tizimini joriy etish toʼgʼrisida”gi Qarorini ishlab chiqish maqsadga muvofqi boʼladi.
Unda davlat korxonarida kompaens nazorat tizimini joriy etish qoidalarini aks ettirish lozimdir.
References:
1.
Сompliance handbook //date January17,2018//Approved by Supervisory Board of JSC
GM Uzbekistan Электронманба].URL:
https://uzautomotors.com/companies/compliance.
2.
Code of ethics and compliance //dated January17,2018//Approved by Supervisory Board
of JSC GM [Электрон манба]. URL:
https://uzautomotors.com/companies/compliance.
3.
Code of ethics and compliance //datedJanuary17,2018//Approved by Supervisory Board
of JSC GM [Электрон манба]. URL:
https://uzautomotors.com/companies/compliance.
4.
[Электронманба]. URL
5.
Code of ethics and compliance //dated January 17,2018//Approved by Supervisory
Board of JSC GM [Электрон манба]. URL:
https://uzautomotors.com/companies/compliance.
6.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 2 февралдаги “
”ги ПҚ-2752-сонли Фармони // [Электрон
7.
ЎзбекистонРеспубликасиПрезидентининг2019йил27майдаги“ЎзбекистонРеспубл
икасидакоррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш чора-
тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-5729-сонли Фармони// [Электрон манба]. URL:
8.
Антикоррупционные реформы в Узбекистане (4-й раунд мониторинга в рамках
Стамбульского
плана
действийпоборьбескоррупцией)
//
[Электронманба].
URL:
https://www.oecd.org/corruption/acn/OECD-ACN-Uzbekistan-4th-Round_Monitoring-
9.
ЎзбекистонРеспубликасиВазирларМаҳкамасининг2020йил17февралдаги,72-Ф-
сонлиФармойиши.
10.
ЎзбекистонРеспубликасиВазирларМаҳкамасининг2020йил17февралдаги,72-Ф-
сонлиФармойиши.
11.
Халқаро аудиторлик ташкилоти KPMG (Италия)нинг Ўзбекистонда комплаенс
назорат тизимини жорий этиш бўйича амалга ошираётган ишларига оид тақдимотдан
олинган маълумот.
