YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
SALBIY EKSPRESSIVLIKNING LINGVISTIK TAHLILI
Turg’unov Shuxratjon Nozimjon o’g’li
ISFT instituti, “Filologiya va tillarni o’qitish” kafedrasi o’qituvchisi
+998930004093
https://doi.org/10.5281/zenodo.13932702
Annotatsiya:
Ushbu tezis salbiy ekspressivlikning lingvistik xususiyatlarini tahlil qiladi.
Salbiy ekspressivlik muloqotda shaxslararo munosabatlarga ta’sir ko‘rsatadigan, hissiy
qiymatga ega bo‘lgan til birliklarini o‘z ichiga oladi. Tadqiqotda salbiy ekspressivlik vositalari
leksik, morfologik, sintaktik va pragmatik jihatlari o‘rganiladi. Salbiy ekspressivlikning
nutqdagi roli, uning ijtimoiy va madaniy kontekstga bog‘liqligi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
maqolada ingliz tilidagi tadqiqotlar bilan qiyosiy tahlil amalga oshirilib, turli madaniyatlar
doirasida ekspressivlikning namoyon bo‘lish xususiyatlariga e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar:
salbiy ekspressivlik, lingvistika, pragmatika, leksik birliklar, morfologiya,
sintaksis, muloqot, ijtimoiy kontekst.
Kirish
Salbiy ekspressivlik insonlar o‘rtasidagi muloqotda keng tarqalgan hodisa bo‘lib, u
ko‘pincha shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarning keskinlashuviga olib keladi. Lingvistikadagi
ekspressivlik tushunchasi muayyan til birliklarining hissiy yuklamasi bilan bog‘liq. Salbiy
ekspressivlik esa bu hissiy yuklamaning salbiy ko‘rinishini ifodalaydi, ya’ni kamsitish, norozilik,
g‘azab kabi tuyg‘ularni ifodalash uchun ishlatiladi (Brown & Levinson, 1987). Ushbu maqolada
salbiy ekspressivlikning lingvistik jihatlari, uning turli darajalarda namoyon bo‘lishi va
muloqotda qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganiladi.
Brown va Levinson (1987) tomonidan ishlab chiqilgan Politeness Theory
(Xushmuomalalik nazariyasi) lingvistikada salbiy ekspressivlikni tushunishga katta hissa
qo‘shgan. Ularning nazariyasiga ko‘ra, har qanday nutq akti bir vaqtning o‘zida xushmuomalalik
va tahdidni o‘z ichiga olishi mumkin. Salbiy ekspressivlik, xususan, biror shaxsning yuziga
(face) tahdid qiluvchi nutq aktlari bilan bog‘liq bo‘lgan hodisa hisoblanadi. Masalan, haqorat,
tanqid yoki norozilik kabi aktlar biror shaxsning ijtimoiy mavqeini buzishi va unga tahdid
solishi mumkin. Brown va Levinsonning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, til vositalari orqali
yuzaga keltirilgan tahdid ijtimoiy kontekst va muloqotchi o‘rtasidagi munosabatlarga bog‘liq
bo‘lib, turli madaniyatlarda salbiy ekspressivlik turlicha qabul qilinadi.
Jonathan Culpeper (1996, 2011) salbiy ekspressivlikni impoliteness (noadabiylik)
tushunchasi orqali o‘rganib, u o‘zining impoliteness nazariyasini ishlab chiqdi. Culpeperning
tadqiqotlari salbiy ekspressivlikni insonlar o‘rtasidagi muloqotda to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita
ko‘rinishda namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. U shuni ta’kidlaydiki, impoliteness orqali shaxslar
o‘rtasida ijtimoiy ziddiyat va norozilik vujudga keladi. Salbiy ekspressivlik, bu holatda,
shaxslararo ziddiyatni kuchaytiruvchi lingvistik vositalar sifatida qaraladi. Culpeperning
tadqiqotlari ingliz tilida bu hodisaning qanday namoyon bo‘lishini chuqur tahlil qiladi va
impolitenessning turli shakllarini, jumladan haqoratlar, mensimaslik va norozilik ifodalarini
o‘rganadi.
Emosional ekspressivlikni o‘rganish ham salbiy ekspressivlikka oid ilmiy ishlarda katta
ahamiyatga ega. Alessandro Duranti (2009) lingvistik antropologiya doirasida olib borgan
tadqiqotlarida tilning ijtimoiy va madaniy kontekstda qanday ishlatilishini o‘rganadi. Uning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
fikricha, til nafaqat lingvistik vosita, balki ijtimoiy va madaniy qadriyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan
ma’no yaratish vositasi sifatida ishlaydi. Salbiy ekspressivlik ijtimoiy va madaniy jihatdan talqin
qilinadi. Masalan, bir madaniyatda hazil sifatida qabul qilinadigan iboralar boshqa
madaniyatda haqorat sifatida qabul qilinishi mumkin. Duranti tilning kontekst va madaniyat
bilan o‘zaro bog‘liqligini ta’kidlaydi, bu esa salbiy ekspressivlikning universal hodisa emas,
balki madaniy jihatdan o‘zgaruvchanligini ko‘rsatadi.
Til pragmatikasida salbiy ekspressivlikning o‘rganilishi ijtimoiy munosabatlarning til
orqali qanday boshqarilishini tushunishga yordam beradi. Levinson (1983) pragmatikaning
nutq aktlaridagi roli haqida so‘z yuritib, salbiy ekspressivlikning pragmatik ko‘rinishlarini tahlil
qiladi. U pragmatik jihatdan ekspressivlik vositalari nutqning ijtimoiy munosabatlardagi
ta’sirini boshqarish uchun qo‘llanilishini ta’kidlaydi. Masalan, "Men buni qilolmayman" kabi
ifoda pragmatik jihatdan norozilik yoki salbiy munosabatni bildirish uchun ishlatilishi mumkin.
Madaniyatlararo kommunikatsiya doirasida olib borilgan tadqiqotlar salbiy
ekspressivlikning madaniy farqlari haqida ko‘p ma’lumot beradi. Holmes (2013) salbiy
ekspressivlikning turli madaniy kontekstlarda qanday qabul qilinishini o‘rganib, shuni
ta’kidlaydiki, ekspressivlik darajasi va uning qabul qilinishi madaniy qadriyatlarga va til
ishlatilish uslubiga bog‘liq. Masalan, ba’zi madaniyatlarda, jumladan ingliz madaniyatida,
kinoyali iboralar orqali salbiy ekspressivlik ifodalansa, boshqa madaniyatlarda, masalan,
o‘zbek madaniyatida, bunday iboralar bevosita va aniqroq shaklda ifodalanishi mumkin.
Salbiy ekspressivlikning genderga bog‘liq o‘zgarishlari ham lingvistik tadqiqotlarning
diqqat markazida bo‘lgan. Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, erkaklar va ayollar o‘rtasidagi
lingvistik farqlar, xususan salbiy ekspressivlikda, ijtimoiy va madaniy omillarga asoslanadi
(Holmes, 1995). Erkaklar ko‘pincha kuchliroq va tajovuzkorroq ekspressivlik vositalarini
ishlatishadi, ayollar esa ko‘proq yumshoqroq, kinoyali yoki bilvosita ifodalardan
foydalanadilar. Bu farqlar shaxslararo muloqotda genderning o‘rni va ta’sirini ko‘rsatadi.
Salbiy Ekspressivlik Vositalari
Salbiy ekspressivlik turli xil lingvistik darajalarda ifodalanadi: leksik birliklar, morfologik
tuzilmalar, sintaktik konstruksiyalar va pragmatik strategiyalar orqali. Har bir daraja o‘ziga xos
vositalarga ega bo‘lib, ular orqali hissiy holat ifodalanadi.
Leksik darajada salbiy ekspressivlikni ifodalashda bevosita haqoratlar, salbiy baholovchi
so‘zlar va iboralar keng qo‘llaniladi. Masalan, "ahmoq", "yaramas", "noloyiq" kabi so‘zlar
shaxsga nisbatan salbiy munosabatni bildiradi (Culpeper, 2011). Ushbu leksik birliklar nafaqat
shaxsni past ko‘rsatadi, balki u bilan ijtimoiy muloqotni buzishi mumkin.
Morfologik darajada esa qo‘shimchalar va so‘z yasalishi orqali ekspressivlik oshiriladi.
Masalan, o‘zbek tilida "-lik", "-siz", "-chi" qo‘shimchalari yordamida salbiy mazmunni
kuchaytirish mumkin: "ahmoqlik", "mehrsiz", "aldovchi". Bu morfologik vositalar so‘z
ma’nosini kuchaytirib, hissiy ta’sirni oshiradi (Wierzbicka, 1991).
Sintaktik darajada esa salbiy ekspressivlik turli tuzilmalarda, xususan, so‘z tartibi,
inversiya va emfatik konstruksiyalar orqali ifodalanadi. Masalan, ingliz tilida "I can't believe
you did that!" kabi so‘z tartibi g‘azab yoki norozilikni kuchaytirishi mumkin (Levinson, 1983).
O‘zbek tilida esa "Senga aytganimni eshitmadingmi?" kabi konstruksiyalar so‘zlovchining
norozilik darajasini ifodalaydi.
Pragmatik darajada esa salbiy ekspressivlikning ta’siri ijtimoiy va madaniy kontekstga
bog‘liq. Masalan, yuqori ijtimoiy maqomga ega shaxs tomonidan salbiy fikr bildirishi ko‘proq
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
78
ta’sir ko‘rsatadi. G‘azab yoki kamsitishni bildiruvchi nutq aktlari pragmatik jihatdan muloqotni
buzadi va o‘zaro munosabatlarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi (Culpeper, 1996).
Salbiy Ekspressivlikning Ijtimoiy Aspektlari
Salbiy ekspressivlik ko‘pincha ijtimoiy o‘zaro ta’sir jarayonida paydo bo‘ladi. Shaxsning
maqomi, ijtimoiy roli va muloqot konteksti bu ekspressivlikni qanday qabul qilinishiga katta
ta’sir ko‘rsatadi. Ingliz tilida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy mavqega ega
shaxs tomonidan aytilgan salbiy ekspressiyalar ko‘proq ta’sir qiladi (Holmes, 2013). O‘zbek
madaniyatida esa salbiy ekspressivlik odatda hurmat yoki shaxslararo o‘zaro hurmatning
buzilishi sifatida qabul qilinadi.
Shuningdek, turli madaniyatlarda ekspressivlik turlicha namoyon bo‘ladi. Masalan, ingliz
tilida kinoya yoki hazil ko‘rinishida salbiy ekspressivlik ishlatilishi odatiy hol bo‘lsa (Culpeper,
2011), o‘zbek madaniyatida bu kamroq uchraydi, aksincha, bevosita haqorat qilish yoki
kamsituvchi so‘zlar ishlatilishi keng tarqalgan.
Salbiy ekspressivlikni ingliz va o‘zbek tillarida qiyosiy tahlil qilganimizda, ba’zi
umumiyliklar va farqlarni aniqlash mumkin. Ikkala til ham salbiy ekspressivlik vositalarini
leksik, morfologik va sintaktik darajalarda ishlatadi, lekin ularning pragmatik va ijtimoiy
ko‘rinishlarida farqlar bor.
Ingliz tilida kinoya, ohang va pragmatik kontekst orqali salbiy ekspressivlik ifodalanishi
keng tarqalgan bo‘lsa (Brown & Levinson, 1987), o‘zbek tilida esa bevosita, qat’iy so‘zlar va
tuzilmalardan foydalaniladi. Bu madaniy qadriyatlar va ijtimoiy odatlarga bog‘liq bo‘lib, har bir
tilda ekspressivlikning qabul qilinishiga ta’sir qiladi.
Xulosa
Salbiy ekspressivlik lingvistik jihatdan turli darajalarda ifodalanadi va uning ta’siri
ijtimoiy kontekstga bog‘liq holda o‘zgaradi. Ushbu tadqiqot salbiy ekspressivlikning leksik,
morfologik, sintaktik va pragmatik jihatlarini tahlil qildi va turli madaniyatlar doirasida uning
qabul qilinishini o‘rgandi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi ekspressivlik vositalarining qiyosiy tahlili
madaniy va ijtimoiy farqlarni yoritib berdi.
References:
1.
Brown, P., & Levinson, S. (1987). Politeness: Some Universals in Language Usage.
Cambridge University Press.
2.
Culpeper, J. (1996). "Towards an anatomy of impoliteness". Journal of Pragmatics, 25(3),
349–367.
3.
Culpeper, J. (2011). Impoliteness: Using Language to Cause Offence. Cambridge University
Press.
4.
Duranti, A. (2009). Linguistic Anthropology. Cambridge University Press.
5.
Holmes, J. (2013). An Introduction to Sociolinguistics. Pearson.
6.
Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge University Press.
7.
Wierzbicka, A. (1991). Cross-cultural Pragmatics: The Semantics of Human Interaction.
Mouton de Gruyter.
