YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
25
TARJIMA ASARLARINI ASLIYAT BILAN QIYOSIY
TIPOLOGIK ASNODA O'RGANISH MUAMMOLARI (Gyote ijodining asliyati va
o'zbekcha tarjimalari misolida)
Avazova Zahro Tolibjon qizi
Namangan davlat Universiteti
Lingvistika (nemis tili) yónalishi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.13927595
Annotatsiya:
Mazkur tezisda tarjima asarlarini asl matn bilan qiyosiy o'rganish va ularni
tipologik asnoda tahlil qilish muammolari yoritiladi. Asosiy diqqat Goethe (Gyote) ijodiga
qaratilib, uning asliyati va o'zbek tiliga qilingan tarjimalari orasidagi o'ziga xos farqlar ko'rib
chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Tarjima, asliyat, qiyosiy tahlil, tipologik tadqiqot, lingvistik tafovut, Gyote
ijodi, o‘zbekcha tarjima, stilistik o‘zgarishlar, badiiy-estetik qiymat, tarjimonlik qarorlari.
ABSTRACT
This thesis addresses the issues of comparative analysis of translated works and their
original texts from a typological perspective. The focus is on the works of Johann Wolfgang von
Goethe, specifically examining the differences between the original German texts and their
Uzbek translations. The research explores semantic, stylistic, and lexical changes that occur
during the translation process, analyzing the linguistic and cultural disparities between the
original and translated texts.
By utilizing examples from Uzbek translations of Goethe’s works, the thesis evaluates the
fidelity of these translations to the original texts and assesses their artistic and semantic
consistency. The primary goal of the study is to uncover the challenges in translation through a
comparative typological analysis and determine the artistic and aesthetic value of the
translations. The creative approach and techniques employed by translators are examined in
relation to the transformation of meaning and style.
Moreover, the study critically analyzes how Uzbek translations adapt to the cultural and
linguistic characteristics of the target language, identifying ambiguities in meaning and
decisions made by translators.
Keywords:
Translation, original text, comparative analysis, typological study, linguistic
disparity, Goethe’s works, Uzbek translation, stylistic changes, artistic-aesthetic value,
translator's choices.
Kirish
Tarjima nazariyasi va amaliyoti tadqiqotchilar tomonidan doimo dolzarb bo‘lib kelgan.
Chunki tarjima faqat bir tildan ikkinchi tilga so‘zlarni o‘girish bilan cheklanib qolmaydi, balki
badiiy, ma’naviy va madaniy mazmunlarni ham olib o‘tadi. Bunda tarjimon asl matnning ruhini
saqlagan holda, yangi til va madaniyat kontekstiga moslab yetkazishi kerak. Ayniqsa, badiiy
tarjimalar jarayonida bu masala alohida ahamiyat kasb etadi.
Mazkur tadqiqotda Jahon adabiyotining yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan Gyote ijodi
misolida tarjima asarlarini asl matn bilan qiyosiy o‘rganishning dolzarb muammolari yoritiladi.
Gyote asarlari o‘zining chuqur falsafiy mazmuni, badiiy uslubi va lingvistik boyligi bilan
tarjimonlar uchun muayyan qiyinchiliklarni tug‘diradi. Shu sababli, Gyote asarlarining o‘zbek
tilidagi tarjimalari va asliyat o‘rtasidagi qiyosiy tahlil ularning badiiy-estetik sifati hamda
tarjimonning ijodiy yondashuvi haqida qimmatli xulosalar chiqarishga yordam beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
26
Tadqiqotda tarjima jarayonida yuzaga keluvchi lingvistik, stilistik va madaniy o‘zgarishlar
tahlil qilinib, o‘zbekcha tarjimalarning asliyat bilan muvofiqlik darajasi aniqlanadi. Shuningdek,
tarjimada yuzaga keladigan asosiy muammolar, ya’ni tarjimonning asl matnni qay darajada
to‘g‘ri va ta’sirchan yetkazishi, til va madaniyat o‘ziga xosliklariga moslashuvi masalalari ko‘rib
chiqiladi.
Bu tadqiqotning asosiy maqsadi – tarjima asarlarini asl nusxa bilan qiyosiy tipologik
asnoda o‘rganish orqali tarjima jarayonining murakkabligini ochib berish va tarjima
madaniyatini rivojlantirishga hissa qo‘shishdir.
Muhokama va natijalar:
Tarjima jarayonida asliyat va tarjima o‘rtasidagi qiyosiy tahlil tarjimonning nafaqat
lingvistik bilimini, balki badiiy mahoratini ham sinovdan o‘tkazadi. Gyote ijodi misolida olib
borilgan tadqiqot jarayonida bir qator muhim muammolar va tafovutlar aniqlangan bo‘lib, ular
tarjimaning turli jihatlarida namoyon bo‘ladi.
Birinchidan, semantik o‘zgarishlar masalasida shuni kuzatish mumkinki, tarjimalarda
ba’zi hollarda asl matnning falsafiy va badiiy mazmuni to‘laqonli aks ettirilmagan. Gyote
asarlaridagi falsafiy chuqurlik, ifodaviy rang-baranglik va ramziy obrazlar ba’zida tarjimaga
o‘tkazishda soddalashtirilgan yoki to‘g‘ri anglanmagan. Bu, o‘z navbatida, asliyat va tarjima
o‘rtasidagi semantik tafovutlarga olib keladi.
Ikkinchidan, stilistik o‘zgarishlar sezilarli darajada namoyon bo‘lgan. Gyote o‘z asarlarida
qo‘llagan murakkab va rang stilistik uslublar ba’zida o‘zbek tarjimalarida soddalashtirilgan
yoki boshqa uslublar bilan almashtirilgan. Masalan, Gyotening o‘ziga xos poetik va falsafiy
iboralari, qochirim va ramziy ma’nolarni o‘zbek tiliga to‘g‘ri va aniq tarjima qilish qiyin
kechgan. Bu tarjimonning ijodiy yondashuvini ham taqozo qiladi, ya'ni tarjimon asliyatdagi
ma'no va hissiyotlarni o‘zbek madaniyatida va tilida ifodalashga harakat qilishi lozim bo‘lgan.
Uchinchidan, madaniy tafovutlar masalasi ham muhim ahamiyatga ega. Gyote asarlaridagi
nemis madaniyatiga oid ayrim unsurlar o‘zbek o‘quvchisi uchun begona bo‘lishi mumkin.
Tarjimon bu madaniy tafovutlarni o‘quvchiga tushunarli qilib yetkazishda qiyinchiliklarga duch
kelishi aniq. Shu nuqtai nazardan qaraganda, ba'zi tarjimalarda o‘zbek madaniyatiga
yaqinlashtirish uchun qo‘shimcha izohlar yoki moslashtirilgan iboralar qo‘llangan. Bu esa
tarjima jarayonidagi madaniy moslashuv muammosini ko‘rsatadi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Gyote asarlarining o‘zbek tiliga tarjimasi jarayonida
lingvistik, stilistik va madaniy o‘zgarishlar muhim ahamiyat kasb etadi. Tarjima jarayonida
ba'zi ma'no yo‘qotishlari yoki o‘zgarishlari yuz bergan bo‘lsa-da, ayrim tarjimonlar asliyatning
ruhini saqlashga muvaffaq bo‘lgan. Shuningdek, tarjimonning ijodiy qarorlari va o‘zbek tili
imkoniyatlari orqali tarjima o‘ziga xos badiiy-estetik qiymat kasb etgan.
Umuman olganda, Gyote ijodi va uning o‘zbekcha tarjimalarini qiyosiy o‘rganish natijalari
tarjimonning o‘ziga xos yondashuvi, tarjima jarayonidagi qiyinchiliklar va asliyat bilan tarjima
o‘rtasidagi badiiy-estetik muvofiqlikni aniqlashga yordam berdi. Tarjima jarayonidagi
muammolarni chuqurroq o‘rganish esa o‘zbek tarjima madaniyatini rivojlantirish va
takomillashtirishga xizmat qiladi.
Xulosa
Ushbu tadqiqotda Gyote ijodining o‘zbek tiliga tarjimalari va asliyat o‘rtasidagi qiyosiy
tahlil orqali tarjima jarayonining murakkab jihatlari o‘rganildi. Tarjima jarayonida lingvistik,
stilistik va madaniy tafovutlar yuzaga kelgani, ba’zi hollarda semantik o‘zgarishlar va ma’no
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
27
noaniqliklari aniqlangani tasdiqlandi. Gyote asarlaridagi falsafiy chuqurlik va poetik ifodalar
o‘zbek tiliga tarjima qilinganda ba’zan soddalashtirilgan yoki moslashtirilgan bo‘lsa-da,
tarjimonlarning asliyatga yaqin turishga intilishi sezildi.
Tadqiqot davomida o‘zbek tiliga tarjimalarning badiiy-estetik sifati va tarjimonning ijodiy
qarorlari tahlil qilinib, tarjimaning o‘ziga xos yutuqlari va muammolari ochib berildi.
Asliyatdagi badiiy, falsafiy va stilistik elementlarni saqlab qolish, shuningdek, tarjimonning
madaniy moslashuv masalasida qabul qilgan qarorlari tarjima sifatiga bevosita ta'sir qilgan.
Gyote ijodining murakkab va rang-barang uslubi tarjima jarayonida tarjimonlardan katta
mahorat va ijodiy yondashuvni talab qilgan.
Shunday qilib, tarjimaning asliyat bilan qiyosiy tahlili tarjimonlik san’atining chuqur bilim
va ko‘nikmalarni talab qiladigan murakkab jarayon ekanligini yana bir bor tasdiqlaydi. Tarjima
muammolarini chuqur o‘rganish va tahlil qilish o‘zbek tarjima madaniyatini rivojlantirish
hamda badiiy-estetik qadriyatlarni saqlashga katta hissa qo‘shadi. Shu sababli, tarjimonlar
asliyatning mazmuni va ruhini maksimal darajada yetkazishga intilishlari, milliy til va
madaniyat imkoniyatlarini inobatga olib ijodiy yondashuvni qo‘llashlari muhimdir.
References:
1.
Goethe, Johann Wolfgang von. Faust (trans. into Uzbek). Tashkent: Xalq Nashriyoti, 1995.
2.
Goethe, Johann Wolfgang von. Selected Works (Original German Edition). Munich: C. H.
Beck, 1982.
3.
Baker, Mona. In Other Words: A Coursebook on Translation. London: Routledge, 2018.
4.
Nida, Eugene. Toward a Science of Translating. Leiden: Brill, 1964.
5.
Bassnett, Susan. Translation Studies. London: Routledge, 2002.
6.
Venuti, Lawrence. The Translator's Invisibility: A History of Translation. London:
Routledge, 1995.
7.
Azizov, Rahmatullo. Tarjima nazariyasi va amaliyoti. Tashkent: Fan va Texnologiya, 2004.
8.
Kadirova, Zulfiya. "Gyote asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda yuzaga kelgan
qiyinchiliklar." O‘zbek adabiyoti va tarjimashunosligi jurnali, vol. 3, 2010, pp. 45-58.
9.
Hatim, Basil, and Ian Mason. Discourse and the Translator. London: Longman, 1990.
10.
Lotman, Yuri M. The Structure of the Artistic Text. Ann Arbor: University of Michigan,
1977.
