YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
120
TEMIR YO‘LDA STRELKANI BOSHQARISH BLOKINING SAMARADORLIGINI
OSHIRISH UCHUN INNOVATSION YONDASHUVLAR VA TEXNOLOGIYALAR
Azizov Asadulla Rakhimovich
Toshkent Davlat Transport Universiteti. Texnika Fanlari Nomzodi,
Toshkent Davlat Transport Universiteti Professori
E-mail: azizov.asadulla@mail.ru
Sindarov Feruz Sobir o‘g‘li
Toshkent Davlat Transport Universiteti.
Avtomatika va Telemexanika kafedrasi Tayanch Doktoranti
E-mail: feruzsindarov707@gmail.com
Usmanov Akmal Anvarovich
“Toshtemiryo‘lloyiha” MCHJ SMB va Aloqa bo‘limi boshlig‘i
E-mail: akmalusmanov01p012hb@gmail.comE-mail:
akmalusmanov01p012hb@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13922789
Annotatsiya:
Temir yo‘llarda strelka boshqarish tizimlari xavfsiz va samarali
harakatlanishni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tezisda temir yo‘l strelkalarini
avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlarining rivojlanishi, ularning texnologik asoslari,
xavfsizlik masalalari hamda energiya samaradorligini oshirish yondashuvlari ko‘rib chiqiladi.
Asosiy e’tibor zamonaviy boshqaruv bloklari va ularning telemexanika vositalari bilan uyg‘un
ishlashiga qaratiladi.
Strelkalarni avtomatik boshqarish tizimlari:
Avtomatlashtirishning zamonaviy
texnologiyalari, masofaviy boshqaruv va monitoring tizimlarining qo‘llanilishi.
Strelkalarni avtomatik boshqarish tizimlari temir yo‘l transportida harakat xavfsizligini
ta’minlashda eng muhim texnologiyalardan biri hisoblanadi. Bu tizimlar strelkalarni tez va aniq
boshqarish orqali poyezdlarning to‘g‘ri yo‘nalishda harakatlanishini ta’minlaydi, ularning
noto‘g‘ri yo‘lga tushishini yoki to‘qnashuvini oldini oladi. Zamonaviy texnologiyalar ushbu
tizimlarni yanada ilg‘or, samarali va ishonchli qilishda katta rol o‘ynamoqda.
1. Avtomatlashtirishning zamonaviy texnologiyalari
Temir yo‘l transporti uchun avtomatlashtirish jarayonlari texnologik jihatdan ancha
takomillashgan. Hozirgi kunda strelkalarni boshqarishning quyidagi zamonaviy texnologiyalari
qo‘llaniladi:
PLC (Programmable Logic Controller)
asosidagi boshqaruv tizimlari: PLC-lar temir yo‘l
strelkalarini avtomatlashtirishda juda keng qo‘llaniladi. Ular dasturiy jihatdan boshqariladi va
yuqori aniqlik bilan strelkalarni kerakli holatga o‘tkazish imkonini beradi.
SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition)
tizimlari: Ushbu tizimlar
yordamida strelkalar masofadan boshqariladi va monitoring qilinadi. Ular real vaqtda
ma‘lumot yig‘ish, jarayonlarni kuzatish va boshqaruv signallarini uzatish imkonini beradi.
Sensorli texnologiyalar:
Datchiklar yordamida strelka pozitsiyasi va uning to‘g‘ri
ishlashi monitoring qilinadi. Bu orqali strelkalarning holati doimiy ravishda kuzatiladi va
xavfsizlik darajasi oshiriladi.
IoT (Internet of Things):
Strelkalar va boshqa temir yo‘l qurilmalari Internet tarmog‘i
orqali bir-biri bilan aloqada bo‘lib, masofaviy monitoring va boshqaruvni yanada
osonlashtiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
121
2. Masofaviy boshqaruv
Masofaviy boshqaruv texnologiyalari strelkalarni uzoq masofadan turib boshqarish
imkonini beradi, bu esa tezlikni oshirish va operatorlarning vazifalarini yengillashtirishga
yordam beradi:
Markaziy boshqaruv tizimlari:
Boshqaruv markazlarida strelkalarni real vaqtda
kuzatish va boshqarish uchun operatorlarga maxsus interfeyslar taqdim etiladi. NPS yig‘ish
guruhi bloke marshrut tuzish jarayonida uzoq masofadagi strelkalarni ko‘rish va ularga buyruq
berish mumkin.
Masofaviy dasturiy boshqaruv:
Mobil qurilmalar yoki kompyuter dasturlari orqali
strelkalar masofaviy boshqariladi. Bu ayniqsa kichik stansiyalar yoki katta masofalarga ega
tarmoqlar uchun qulaydir.
3. Monitoring tizimlarining qo‘llanilishi
Monitoring tizimlari strelkalar holati va texnik ishlashini kuzatish uchun ishlatiladi.
Zamonaviy monitoring texnologiyalari strelkalarning texnik xolatini doimiy ravishda kuzatib
turib, nosozliklar yoki muammolar haqida ogohlantirish imkonini beradi:
Datchiklar va kameralar yordamida kuzatish:
Ushbu monitoring vositalari yordamida
strelkalar joylashuvi, ularning texnik xolati va harakat tezligi aniq kuzatiladi. Avtomatik
signalizatsiya orqali har qanday nosozlik tezda aniqlanadi va tuzatish uchun chora ko‘riladi.
Bulutli saqlash va tahlil:
Monitoring ma’lumotlari bulutli tizimlarda saqlanib, statistik
tahlil qilinadi. Bu esa tizimning samaradorligini tahlil qilish va texnik xizmat ko‘rsatishning
oldindan rejalashtirilishini ta’minlaydi.
4. Avtomatik boshqaruv tizimlarining afzalliklari
Strelkalarni avtomatik boshqarishning zamonaviy texnologiyalari quyidagi afzalliklarni
taqdim etadi:
Harakat xavfsizligini oshiradi:
Strelkalar avtomatik ravishda boshqarilgani sababli
inson xatolari kamayadi, bu esa harakat xavfsizligini ta’minlaydi.
Tezkorlik va samaradorlik:
Masofadan boshqarish va avtomatlashtirish tezkor
boshqaruvni ta’minlab, poyezd harakatini sekinlashtirishga ehtiyojni kamaytiradi.
Texnik xizmat ko‘rsatishning optimallashtirilishi:
Monitoring tizimlari nosozliklarni
oldindan aniqlash imkoniyatini beradi, bu esa texnik xizmat ko‘rsatishni yanada samarali qiladi.
Ushbu texnologiyalar strelkalarni samarali boshqarish orqali temir yo‘l transporti
xavfsizligi va samaradorligini sezilarli darajada oshirishga imkon beradi.
Innovatsiyalar va texnologiyalar:
Hozirgi kunda qo‘llanilayotgan dasturiy ta’minot va
texnologik yechimlar. Masalan, NPS orqali strelkalarni boshqarish.
Xavfsizlik masalalari:
Texnik xavfsizlik, elektr ta’minoti va tizimlarning buzilishiga
qarshi kurashish usullari. Favqulodda vaziyatlar uchun tizimning xavfsizlikni ta’minlash
qobiliyati.
Kelajakda rivojlanish istiqbollari:
Strelkalarni boshqarishda sun’iy intellekt va tahlil
algoritmlaridan foydalanish, o‘z-o‘zini boshqaruvchi tizimlarning rivojlanishi.
Xulosa:
Temir yo‘l strelkalarini avtomatlashtirish va ularni boshqarish texnologiyalarini yanada
rivojlantirish nafaqat harakat xavfsizligini ta’minlaydi, balki energiya samaradorligini oshirish
va ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirishda ham katta ahamiyatga ega. Zamonaviy texnologik
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
122
yondashuvlar va innovatsion tizimlar temir yo‘l transportida yanada ishonchli va xavfsiz
boshqaruvni ta’minlaydi.
References:
1.
METHOD FOR ASSESSING THE DIAGNOSIS OF THE TECHNICAL CONDITION OF AN
INTEGRATED MICROPROCESSOR PULSE GENERATOR OF RAILWAY AUTOMATION AND
TELEMECHANICS. Azizov A.R., Shakirova F.F. In the collection: IOP Conference Series: Materials
Science and Engineering. Krasnoyarsk Science and Technology City Hall of the Russian Union
of Scientific and Engineering Associations. 2020. С. 52073.
2.
МОДЕЛИРОВАНИЕ
И
ОПТИМИЗАЦИЯ
АЛГОРИТМА
РАБОТЫ
ЭЛЕКТРОМЕХАНИЧЕСКОГО ИМПУЛЬСНОГО РЕЛЕ. Азизов А.Р., Юлдашев Ш.М., Садиков
А.Н. Вестник транспорта Поволжья. 2019. № 1 (73). С. 51-57.
3.
ПРАКТИЧЕСКАЯ РЕАЛИЗАЦИЯ ЭЛЕКТРИЧЕСКИХ ЦЕПЕЙ КНОПОЧНЫХ РЕЛЕ
МИКРОПРОЦЕССОРНОГО НАБОРНОГО БЛОКА НСО М. Аметова Э.К. В сборнике:
Передовые инновационные разработки. Перспективы и опыт использования, проблемы
внедрения в производство. Сборник научных статей по итогам десятой международной
научной конференции. 2019. С. 58-61.
