YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
33
TAJVID ILMINING PAYDO BO‘LISH TARIXI VA TARAQQIYOTI
THE HISTORY AND DEVELOPMENT OF TAJWEED SCIENCE
Saydullayev Nurillo Ubaydullo o‘g‘li
Toshkent islom instituti xodimi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13911885
Annotatsiya
Ushbu maqola Qur’on tilovati qoidalarini o‘rganuvchi tajvid ilmining paydo bo‘lish tarixi
va uning rivojlanish bosqichlarini tahlil qiladi. Maqolada islom tarixidagi ilk tajvid asarlari, bu
ilmning rivojlanishiga hissasi qo‘shgan olimlar va hozirgi kunda tajvid ilmining ahamiyati
hamda zamonaviy texnologiyalar yordamida tajvidni o‘rgatish usullari ko‘rib chiqiladi.
Xususan, Qur’on tilovati sifatini saqlab qolish va uni yanada keng targ‘ib qilishdagi sa’y-
harakatlar tahlil qilinadi.
Annotion
This article examines the historical origins and stages of development of the science of
Tajweed, which governs the rules of Qur'anic recitation. The paper explores early Tajweed
texts, contributions of scholars to its advancement, and the modern importance of Tajweed.
Additionally, it reviews the role of contemporary technology in teaching Tajweed and the
ongoing efforts to preserve and promote the quality of Qur'anic recitation globally.
Kalit so‘zlar.
Tajvid, Qur’on tilovati, tajvid qoidalari, Qur’on ilmi, Islom olimlari,
zamonaviy tajvid, texnologiya va tajvid, Qur’on tilovati tarixi.
Tajvid ilmining paydo bo‘lishi
Tajvid ilmiy Qur’on tilovatini to‘g‘ri bajarish uchun ishlab chiqilgan qoidalar to‘plami
bo‘lib, Islom dini paydo bo‘lishi bilan hamohang rivojlangan. Qur’onning asli tilovatini to‘g‘ri
saqlash va tilni buzmaslik asosiy maqsad bo‘lib, bu ilm asosan Rasululloh (s.a.v) davrida paydo
bo‘lgan. Rasulullohning sahobalari Qur’onni o‘qish usullarini qattiq rioya qilgan holda, og‘zaki
o‘rgatganlar. O‘sha paytda Qur’onni to‘g‘ri talaffuz qilish eng muhim masalalardan biri edi,
chunki tilovatdagi xatoliklar Qur’on ma’nosini noto‘g‘ri talqin qilishga olib kelishi mumkin edi.
Tajvid so‘zining ma’nosi “yaxshilash, chiroyli qilish” bo‘lib, Qur’on tilovatini eng yuqori
darajada go‘zal va to‘g‘ri o‘qish san’ati sifatida rivojlangan. Tajvid ilmining asosiy maqsadi
Qur’onni Rasululloh (s.a.v) va sahobalardan o‘rgangan holda xatolardan xoli o‘qishni
ta’minlashdir.
Qur’onni o‘rganish zarurati va ilk asoslar
Islom dini Qur’onning tilovati va uni to‘g‘ri tushunishga katta e’tibor qaratgan. Shuning
uchun sahobalar Qur’onning so‘zlarini to‘liq to‘g‘ri va chiroyli o‘qishga alohida e’tibor bergan.
Ularning o‘rganish usullari ham o‘ziga xos bo‘lib, og‘zaki ravishda Qur’onni bir-birlariga
o‘rgatish orqali saqlab qolingan. Rasulullohning sahobalari o‘zlaridan keyingi avlodlarga
Qur’onni xatolardan xoli holda yetkazishlari uchun katta hissa qo‘shganlar.
Ilk tajvid asarlari va olimalar
Tajvid ilmining yozma ko‘rinishda rivojlanishi VIII asrda boshlangan. Eng birinchi ilmiy
asarlar orasida Xolid ibn Ahmadning (vafoti 791 y.) tajvid qoidalarini o‘z ichiga olgan asarlari
bor. Tajvid qoidalari sistematik tarzda ishlab chiqilgan bo‘lib, har bir harfning talaffuzi va
harakatlarini o‘rganuvchi ilmiy yondashuv sifatida shakllangan.
Tajvid ilmining taraqqiyotida katta hissa qo‘shgan olimlardan biri Imom Abu Ubayd al-
Qosim ibn Sallom (vafoti 838 y.) bo‘lib, u “Kitab al-Qiroat” asari bilan tanilgan. Bu asarda
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
34
Qur’onni to‘g‘ri o‘qish, uning talaffuz qoidalari va qiroatlar xilma-xilligi haqida ma’lumotlar
berilgan.
Imom al-Jazariy (vafoti 1429 y.) tajvid ilmining eng yetuk vakillaridan biri bo‘lib, uning
“Al-Nashr fi al-Qiraat al-Ashr” va “Muqaddima fi 'Ilm al-Tajweed” asarlari tajvid qoidalari va
qiroat ilmi bo‘yicha hali ham asosiy manba sifatida qo‘llaniladi. Bu asarlar tajvid qoidalarining
sistematik va tafsilotli tushuntirishini beradi hamda Qur’onni o‘qish san’atini to‘liq bayon etadi.
Tajvid ilmining rivojlanish bosqichlari
Islom olamida tajvid ilmining rivojlanishi davomida, har bir musulmon Qur’onni to‘g‘ri
o‘qishni o‘rganishi lozimligi ta’kidlangan. O‘rta asrlarda tajvid bo‘yicha ko‘plab asarlar yozilgan
va bu ilm diniy ta’limning muhim qismiga aylangan. Masjidlar, madrasalar va Islomiy o‘quv
yurtlarida tajvidni o‘qitish muhim darslardan biri hisoblangan.
Olimlar Qur’on tilovati xatolarini oldini olish maqsadida talaffuzdagi nozik jihatlarni
chuqur o‘rganishgan va talabalarga o‘rgatishgan. Xususan, “tajvid ilmi” Qur’onni to‘g‘ri
o‘qishdan tashqari, ovoz ohangini, harflar orasidagi tafovutni va so‘zlarni bir-biriga bog‘lash
qoidalarini ham o‘rgatadi.
Hozirgi zamonda tajvid ilmiga e’tibor
Bugungi kunda tajvid ilmiga e’tibor hanuz yuqori darajada. Zamonaviy texnologiyalar
tajvidni o‘rganishni yangi darajaga olib chiqmoqda. Ko‘plab onlayn platformalar va ilovalar
Qur’onni to‘g‘ri o‘qitishni interaktiv usullarda taklif qilmoqda. Bu o‘quvchilar va talabalar
uchun qulaylik yaratib, tajvid qoidalarini samarali o‘rganish imkonini beradi.
Masalan, tajvid bo‘yicha onlayn darslar va mobil ilovalar orqali Qur’on tilovati to‘g‘ri
o‘rgatilmoqda. Bu jarayon o‘quvchilarning har bir harfni to‘g‘ri talaffuz qilishini nazorat
qilishga yordam beradi. Texnologiya yordamida hatto tajvid o‘qituvchilari talabalarga
masofaviy tarzda, dunyoning istalgan burchagidan dars bera oladi.
O‘zbekiston va boshqa musulmon davlatlarida tajvid ilmiga bo‘lgan qiziqish ortib
bormoqda. Bu ilm masjidlar, diniy ta’lim markazlari va onlayn platformalar orqali keng targ‘ib
qilinmoqda. Shu bilan birga, xalqaro musobaqalar va tadbirlar orqali Qur’on tilovatining tajvid
qoidalariga to‘liq mos kelishi qat’iy nazorat qilinadi. Musulmonlar orasida Qur’onni to‘g‘ri
o‘qishni chuqur biladigan insonlarning e’tibori ortib, tajvid ilmi kelajak avlodlarga ham to‘g‘ri
yetkazilmoqda.
Xulosa
Tajvid ilmi Qur’onning to‘g‘ri talaffuzi va tilovatini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Islom
dini rivojlanganidan buyon bu ilm musulmonlar orasida muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda.
Hozirgi zamonaviy texnologiyalar tajvid ilmini o‘rganishni yanada oson va keng imkoniyatli
qilishda muhim rol o‘ynamoqda. Qur’onni to‘g‘ri o‘qish va bu ilmni kelajak avlodlarga yetkazish
orqali, musulmon jamoasi Qur’onning asl ohangini saqlab qolishga intiladi.
References:
1.
Al-Jazariy, I. (1995). Al-Nashr fi Qiraat al-Ashr. Dar Al-Kutub Al-Ilmiyyah.
2.
Abdul Fattah, M. (2011). Tajweed Rules of the Qur'an. Dar Al-Ma'arifah.
3.
Ali, M. (2010). The Art of Reciting the Qur'an. Oxford University Press.
4.
Ahmad, S. (2016). The Science of Tajweed: Its Role and Relevance. International Journal
of Islamic Studies, 5(3), 75-90.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
35
5.
Nasir, H. (2020). Tajweed and Modern Technology: Enhancing Qur'anic Recitation.
Muslim Scholars Journal, 8(4), 42-59.
6.
Ibn al-Jazari, M. (2006). Muqaddimah fi ‘Ilm al-Tajweed. Maktabah al-Rushd.
